Búgingi kitap saýdasy
Kezinde múmkin bolǵanynsha álem ádebietin qadaǵalap otyrýshy edik. Bul jerde eskerte ketetin bir jait bar. Men, zamanynda shet tilderdi meńgere almaǵan qazaq jazýshylarynyń áýletinenmin. Batystyń, Shyǵystyń klassikasyn túpnusqadan oqi almadyq, til bilmegendikten. Alaida, kem-ketigimizdi oryssha oqyp toltyrdyq, sebebi, orys mádenieti álemdegi úirenýge, igerýge tatitynnyń barlyǵyn qadaǵalap, úirenip, igerip otyratyn sergek mádeniet. Sol sebepti biz álem mádenietiniń basty qubylystaryn oryssha oqyp tanydyq.
Uly mádeniet qandai da bolmasyn áleýmettik formatsiiany óziniń paidasyna asyrady. Orys mádenieti, ádebieti sotsializm kezinde de aldyńǵy qatarly mádeniet boldy, ádebiet boldy, eleýli kemshilikterine qaramastan. Al sotsialistik júie kúirep jańa áleýmettik qurylymǵa kóshkennen keiin, taǵy da biikke shyqty. Biz bul jerde Reseidegi kitap óndirisin ǵana aityp otyrmyz. Reseidiń kitap saýdasy júiesinen artylyp qalǵan, bizge, Qazaqstanǵa ákelinip, satylyp jatqan qiqym-siqymynyń ózi ushan-teńiz ádebiet. Búgingi Reseidiń aýdarma mektebi – álemdegi eń iri mektep. Estýimizshe álemdegi bir de bir el orystardai aýdarmaidy eken. Osynshama kóp aýdarmaidy eken. Árine, osynshama ýaqyt «temir perdeniń» ber jaǵynda, álemdik ádebi, mádeni protsesten qalys qalyp kelgen eldiń sýsynyn qandyrý úshin kóp aýdarý kerek. Mine, orys aýdarmasynyń qaitadan beleń alýynyń sebebi osy. Alaida, bul jerde endi bir problema boi kóteredi. Orys aýdarma mektebi sheteldiń klassikasymen qatar janrlyq ádebietti de kóp tárjimalai bastady. Nátijesinde, jaqsysy bar, jamany bar – sheteldiń ádebieti Reseige teńiz bolyp aqtaryldy. Buryndary «ońai» edi, sebebi Máskeýde otyrǵan ádebiet ieleri keńes adamy neni oqý kerek, neni oqymaý kerek – barlyǵyn solar sheshetin. Sol sebepti búkil álem ádebieti «Vsemirnaia literatýra» («Álem ádebieti») dep atalatyn 300 tomdyq seriiaǵa syiyp ketti. Árine, seriianyń negizin qalaǵan Maksim Gorkii álemdik ádebiettiń jarshysy, óte bilimdi, oqymysty adam bolǵan. Atalmysh seriia shynynda da álemdegi eń eleýli ádebi qubylystardy boiyna sińirgen toptama edi. Alaida, ulańǵaiyr álemdik ádebiet 300 tomdyq seriiaǵa syimaityndyǵy aqiqat. Bunyń syrtynda bizdiń ideologiiamyzǵa jaqqan sheteldiń «baqytty» aqyn-jazýshylary boldy. Olardy tom-tom qylyp shyǵaratyn. Al jaqpaǵandary syrt qalatyn. Mysaly, biz, japonnyń klassik jazýshysy Iýkio Misimany keshe ǵana bildik. Belgili qalamger Ábdijámil Nurpeiisovtiń qyzy Shuǵa, kózi ashyq, oqymysty, bilimdi adam. Qazaq intellektýaldaryn Máskeýdiń traditsionalisterimen (dástúrshilderimen) tanys qylǵan osy Shuǵa edi. Iýkio Misimanyń «Altyn sarai» («Zolotoi hram») romanyn 90-shy jyldardyń basynda Almatyǵa alǵash alyp kelgen de osy Shuǵa bolatyn (bul kezde Almatyda jańa turpattaǵy kitap saýdasy endi ǵana qalyptasyp jatqan, sol sebepti atalǵan japon klassiginiń Almatyda aty da, zaty da joq bolatyn, ol kezde jaqsy kitapty joly túsip Máskeýge barǵan adamdar arqyly aldyratynbyz). Iaǵni, qarapaiymdap aitatyn bolsaq, keńes zamanyndaǵy bizdiń bilimdiligimizdiń, erýditsiiamyzdyń jarymynan astamy – ideologiialyq bilimdilik, ideologiialyq erýditsiia edi.
Endi sistemanyń kúireýimen birge jańa qubylys óristep otyr. Orys aýdarmashylary, kóbi qazirgi alpaýyt baspalarmen shartqa otyrǵandar, endi «tez oqylatyn», «tez sińiriletin» tobyrlyq ádebietti de kóptep aýdara bastady. Nátijesinde qazirgi tájiribesiz oqyrman osy nópir ádebi ónimniń ortasynda, baǵyt-baǵdardan airylyp qalqiyp tur. Burynǵy tsenzor, ideologiianyń qyzmetshisi bolsa da talǵamy bar bilimdi adam bolyp kelýshi edi. Ol tsenzor endi joq. Endi ádebi aǵymda kim jón-joba kórsetpek? Osy jerde, ádebiettegi jón-jobany biletin adam – synshy emes pe, bizdiń synshylarymyz qaida, degen saýal boi kóteredi. Álbette, keńes zamanyndaǵy syn taqyryby – óte kúrdeli taqyryp. Keńestik ádebi synnyń jaiyn arnaiy, keshendi úlken zertteýler arqyly ǵana túsindirýge bolady. Bolashaqta bizdiń jas oqymystylarymyz bul kem-ketigimizdi toltyrar dep oilaimyz. Biz bul jerde keńestik ádebi synnyń jalpy sulbasy, bitimi, tabiǵaty jaiynda ústirt qana maǵlumat berýdi jón kórdik.
Burynǵy syn
Egerde qazan tóńkerisine deiingi patshalyq Reseidegi ádebi ahýal men tóńkeristen keiingi Keńes odaǵyndaǵy ádebiet jaiyn salystyrsańyz, patshalyq Reseide bostandyqtyń áldeqaida kóbirek bolǵanyn baiqar edińiz. Patshalyq Reseide M.Lermontov «Qosh bol beti jýylmaǵan qojalaq Rossiia, quldar men qojaiyndardyń eli» («Proshai nemytaia Rossiia, strana rabov, strana gospod») dep jazǵan. «Patshalardyń táji domalap jerge túsetin sol qaraly jyl keledi áli» («Pridet tot god, Rossii chernyi god, Kogda tsarei korona ýpadet») dep jazǵan. Synshyl realistik baǵyttaǵy demokratiiashyl ádebiet Resei imperiiasynyń barlyq merezderin aiaýsyz ashyp kórsetip otyrǵan. Sol kezdegi orys qoǵamyn Gogoldei mazaq qylǵan jazýshy joq shyǵar. «Óli jandardaǵy» karikatýralyq beineler orys qoǵamynda áli de aktýaldi. Dostoevskii men Chehov, bireýi grotesktik, bireýi biiazy mánerde orys mineziniń eń tuńǵiyq, túnek syrlaryn ashyp, aqtaryp berdi. Bundai synshyldyq, bundai ádebiet, sovet qoǵamynda múmkin be edi? Árine, múmkin emes.
Keibir zertteýshilerdiń pikirine qaraǵanda Keńes qoǵamynda o basta-aq áleýmettik pikir eskerilmegen eken. Fevral revoliýtsiiasy bastalyp, Lenin Reseige qaitaiyn dep turǵanda Germaniianyń áskeri úkimetinen Batys maidandy kúiretý, orys imperiiasyn qulatý jóninde egjei-tegjeili nusqaý alady. Sol jerde proletariat kósemi óziniń nemis qojaiyndaryna «Bara sala eń aldymen áleýmettik pikirdi joiamyn. Reseide ondai nárse atymen bolmaidy» dep ýáde beredi.
Lenin aitqanyn oryndap ýádesinde turdy. Sonyń nátijesinde bizdiń qoǵam, bizdiń ózimiz osyndai bolyp qalyptastyq.
Keibir mádeniettanýshylardyń pikirinshe saiasi rejimniń qataldyǵy ádebiet, teatr men kinonyń órkendeýiniń basty sebebi bolyp tabylady. Birde Asqar aǵamyzǵa bir jas ádebietshi osy taqylettes suraq qoiǵan. Sonda Asekeń az-maz oilanyp baryp, «Olai bolsa – ne problema bar? Ezgini kúsheitse boldy, óner óz-ózinen jetile beredi. Alaida, meniń oiymsha, tipti solai bolǵan kúnniń ózinde sol sistemamen, sol saiasi rejimmenen tiresetin talantty adamdar bolý kerek. Qatal saiasat mehanikalyq túrde ónerdi týdyra almaidy» degeni bar edi. Vladimir Voinovichke bir suhbat kezinde osyndai suraq qoiylady. Sonda áigili dissident bylai dep jaýap beredi: «Qataldyq, bolǵannyń ózinde aqylǵa syimaityndai bolmaý kerek. Belgili dárejede bostandyqqa jol berilýi kerek. Nikolai I-shi patshanyń kezindegi qatal degen saiasi ahýaldyń ózinde Pýshkin, Lermontov, Gogol, Dostoevskii, Chehov siiaqty jazýshylar halyqqa óziniń negizgi oiyn jetkize aldy. Iaǵni, patsha úkimeti óziniń saiasi jaýlaryn, terroristerdi aiaýsyz jazalaǵanymen, ónerge kelgende tolerantty boldy. Stalindik biliktiń ónerge degen qataldyǵy shamadan tys, aiaýsyz edi. Sol sebepti tirannyń (Stalinniń) óliminiń qarsańynda bizde ádebiet te, teatr da, kino da joq edi. Óner, Stalinnen keiingi «jylymyq» kezinde baryp óziniń túnek uiqysynan oiandy. Biraq, ókinishke orai, bul, shala-sharpy «oianý» edi. Nege bulai bolǵanyn, men qazir túsindirip aityp bere almaimyn. Meniń oiymsha, qandai da bolmasyn jazýshy, egerde ol az da bolsa shyndyqty aitýǵa niettengen adam bolsa, óz zamanynyń tirshiliginen kóptegen kemshilik, min tabady. Al bul, ómir shyndyǵyn qaǵaz betinde emes, qalaǵanynsha qoldan jasap otyrǵan ámirshilerge unamaidy».
Osy joǵaryda aitylǵan jylymyqqa deiingi ádebi syndy, jalpy artkritikany (óner synyn) syn dep aitýdyń ózi qiyn edi. Keńestik totalitarlyq rejim úsh kezeńnen ótkeni belgili. Alǵashqy kezeń Azamat soǵysy aiaqtalǵan 1920 jyl men Stalin ólgen 1953 jyl aralyǵyn qamtidy. 33 jyldyq bul kezeń – jaman tústei eń qorqynyshty kezeń. Bul kezde shyndyqtyń úni óshken, jalpy oi ataýly semgen. Tek qana toqtaýsyz repressiia. Maǵjan aqynnyń sózimen aitsaq, «Tún. Tolqyǵan qan». Bul kezde kórkem syn týraly aitýdyń ózi ábestik. Barlyq kórkem oidyń ornyn Leninniń «Partiialyq ádebiet» maqalasy almastyrǵan. Ádebiet qana emes, jalpy óner áýletiniń jalǵyz imansharty – osy «kemeńger» nusqaý. Partiiaǵa, kommýnizm idealdaryna adaldyq, kórkemdiktiń ornyna júredi. Kórkem syn menen tsenzýranyń arasynda eshqandai aiyrmashylyq joq. Ádette tsenzýradan, odan keiin baspadan (ol baspanyń óziniń ideologiialyq kúzetshileri bar) ótip jaryq kórgen kitaptan eshqandai min taba almaisyz. Sebebi ol kitap Leninniń ósietine, kommýnizm idealdaryna adaldyǵyn dáleldedi – boldy. Onyń kórkemdigi de, muraty da, batasy da, nesibesi de – osy. Bundai shyǵarma týraly budan artyq eshteńe aitý múmkin emes. Budan keiin «jylymyq» kezeń keldi. Totalitarlyq júie sál bosańsydy. Bul kezeńde syni oidyń alǵashqy úlgileri paida bola bastady. Álbette, bunda da kóshbasshy – ortalyqtaǵy ádebi uiym, Reseidiń jazýshylary edi. Sotsialistik qoradan qansha jer uzap shyǵýǵa bolady – buny basqalardan quqyǵy az da bolsa artyqtaý orys ádebietshileri belgileitin.
Alaida, «biýlletenniń ózin durys oqi bilý kerek» degendei, bul jerde de baiqaý kerek bolatyn. «Iýpiterge ruqsat etilgen nárse – buqaǵa ruqsat etilmeidi» («Chto pozvoleno Iýpiterý, to ne pozvoleno byký») degen maqal bar. Orysqa ǵana aitýǵa bolatyn nárseler bar, basqa halyqtyń óner adamdary bul qaterli aimaqtan alysyraq júrýge tyrysatyn. Biraq qalai bolǵanda da osy kezeńde jarqyn oidyń azynaýlaq úlgileri jaryq kórdi. Sodan keiin 1986 jyldyń jeltoqsanynan bastalǵan áleýmettik bulǵaq kezeńi. Resei jeltoqsan oqiǵasynyń tarihi mánin áli kúnge deiin moiyndaǵysy kelmeidi. Alaida, shyndyqtyń aty shyndyq, Keńes odaǵynyń kúireýine sebep bolǵan erekshe oqiǵalar tizbegi, osy, Almatydaǵy jeltoqsannan tamyr tartady.
Keńes odaǵynan árkim ártúrli enshimen shyqty. Egemendi el bolǵanymyzǵa shirek ǵasyrdai ýaqyt, alaida qazaqtyń kórkem syny áli kúnge deiin airyqta, áli kúnge deiin toǵyz joldyń torabynda tur. Bizdiń, egemendik týraly túsinigimiz túsiniksiz. Paiymymyzsha 1992 jyly egemendi el bola salyppyz. Iá, bola saldyq. Halyqaralyq quqyq turǵysynan. Biraq sanamyz áli egemendi emes. Egemendik (biz bul jerde rýhani egemendikti aityp otyrmyz), bireýdiń bireýge bere salatyn nársesi emes. Qyryq qulash zyndannyń túbinde otyryp ta erkin, egemen bolýǵa bolady. Bári de adamnyń ishki bostandyǵyna bailanysty. Bizdiń kórkem synymyz bizdiń osy ishki bostandyǵymyzdan, rýhani egemendigimizden bólek turǵan nárse emes. Dálirek aitqanda ishki dúniemizdiń ádebi syndaǵy kórinisi. Demokratiialyq mádenietimizdiń deńgeii, kólemi qansha bolsa – sonsha ǵana demokratiiamyz bar. Osy oraida basymnan ótken mynadai bir oqiǵa esime túsip otyr. Sekseninshi jyldardyń ishinde shamamen on eki baspa tabaq bolatyn alǵashqy prozamdy «Jalyn» baspasyna tapsyrdym. Aita keteiin, «Jalyn» o basta jas ádebi kúshterge arnalǵan, jas aqyn-jazýshylardyń alǵashqy shyǵarmalaryn basyp shyǵaratyn baspa bolyp uiymdastyrylǵan. Úmitim mol edi. Qoljazbam baspada alty jyl jatty. Jyl saiyn jabyq retsenziiamen qulatylady, shkafqa salynady, kelesi jylǵa deiin, iaǵni, kelesi qulatylǵanǵa deiin muqiiat saqtalady. Meniń baǵyma orai sol kezde «Jalyn» baspasyna, bas redaktordyń orynbasary qyzmetine belgili jazýshy Qurmanǵazy Qaramanuly keldi. Birde proza bóliminiń qoljazbalaryn qarap otyryp Qurekeń meniń áńgimelerime ushyrasady. Oqidy. Sodan soń bólim bastyǵyn shaqyryp alyp, – Myna qoljazbany nege alty jyldan beri ustap otyrsyńdar? Mynaý qalyptasqan jazýshy ǵoi, – dep suraidy.
Bólim bastyǵy «jabyq retsenziia» degendi aitqan eken, oǵan Qurmanǵazy aǵa, «men jabyq retsenziia degenge senbeimin, sender ne qarap otyrsyńdar, prozadan habarlaryń bar, túptep kelgende redaktsiianyń óz pikiri bar emes pe» deidi. Sonymen qoljazbany óndiriske daiyndaýǵa jarlyq beredi. Aita keteiin, proza bóliminiń bastyǵy nemese aǵa redaktory ma, esimde joq, atyn Qamysbai dep qoiaiyq, shyndyǵynda jaqsy, inabatty adam edi. Kóp uzamai jaryq kóre almai jatqan eki avtordy ústime qosyp, sonymen úsh adam «Erte kelgen kúz» dep atalatyn ortaq kitap shyǵardyq.
Arada birqatar jyl ótti. Endi egemendi ómirimizden bir mysal. Birde «Juldyz» jýrnalyndaǵy qyzmetimniń kezinde redaktsiiaǵa kelgen bir avtormen qaqtyǵysyp qaldym. Ol avtordy shartty túrde Airanbai dep alaiyq. Áńgimeden áńgime shyǵyp otyryp, aqyrynda keńes zamanynda kitap shyǵarýdyń qandai qiyn bolǵandyǵyn eske túsirdik. Men joǵarydaǵy hikaiany, jalǵyz ǵana kitabymnyń taǵdyryn aityp berdim. Osy kezde jańa ǵana menimen jarasymdy áńgime ústinde otyrǵan Airanbai nildei buzylǵan.
– Sen baiqap sóile, baýyrym, – degen túsi buzylyp, – Men onymen bir baspada istegem. Ol (iaǵni Qamysbai) keremet adam. Tilińdi tigizbe.
Qairan qaldym.
– Meniń qoljazbamdy alty jyl astyna basyp shyǵarmai otyrǵanyn aittym. Bul til tigizý bola ma eken? – dedim istiń jaiyn túsindirmek bolyp.
– Ótirik aitasyń, – dedi Airanbai. – Onyń ondaiy joq. Ol keremet jaqsy adam.
– Men ony jaman adam degen joqpyn ǵoi, bar bolǵany kitabymdy tejep shyǵarmai tastaǵanyn aittym, – dedim men. – Onyń jaman minezin kórgem joq. Izetti, inabatty adam.
Airanbai endi iri sóileýge kóshti.
– Baýyrym, sen aýzyńdy jap. Ne degen tońmoiyn adamsyń óziń. Men aittym – boldy.
Kenet meniń basyma tamasha oi keldi. Airanbai ekeýmizdiń aramyzdaǵy áńgime shyndyǵynda qazaq egemendiginiń emtihany eken. Qazaqtyń adam quqyǵy, sóz bostandyǵy, pikir bostandyǵy jaily túsinigin osy bir ǵana áńgimeden bilýge bolatynyn túsindim. Aqyryn, eppen Airanbaidy túrli testten ótkizdim. Synaq tańǵajaiyp nátije berdi. Endi Airanbaidyń jaratylysy nemese tuǵyry, nemese tabiǵaty deisiz be, qysqasy Airanbai degenniń neden turatynyn eki aýyz sózben aityp berýge tyrysaiyn.
Airanbai dúniede bir ǵana tanym, sol tanymnan óristeitin bir ǵana pikir bar dep biledi. Ol – Airanbaidyń tanymy, pikiri. Oǵan qarsy kelýge bolmaidy. Onyń dosy eń sońǵy podonok bolýy múmkin, biraq sen Airanbaidyń kóńiline qarap ol týraly eshteńe aitpaýyń kerek, aitsań – tek «jaqsy jaqtaryn» aityp maqtaýyń kerek. Airanbai jaryqtyq, júrgen jerinde osy óziniń ǵana tanymyn moiyndatady. Menimen dos bolý, iaki menimen bir qoǵamda bolý degen – osy deidi. Kónseń – osy, al kónbeseń… Ar jaǵy – «qazaqsha kúres». Zaýaldyń qai jaqtan kelgenin bilmei qalasyń. Jáne eń keremeti, Airanbai demokratiiaǵa, pliýralizmge, iaǵni, pikir, sóz bostandyǵyna senedi.
Bir kúni Almaly aýdanynyń ákimshiligine bara qaldym. Jumysymdy tyndyrǵannan keiin, túski úzilistiń kezi edi, tamaq isheiin dep ashanaǵa kirdim. Ashanada birneshe adammen Airanbai otyr eken.
– Raiyńnan qaittyń ba? – degen maǵan alaia qarap.
Qamysbaidy aityp otyr. Kúldim. Raiymnan qattym dedim. Nemenege kúlesiń dedi. Lańdatyn shataq izdep otyr. Sizge emes, basqa bir nársege kúldim dedim. Jaraidy onda dedi. Syrt kózge – men qorqaqpyn. Biraq olai emes. Men Airanbai siiaqty, asqynyp qaterli isikke ainalǵan meimanadan qorqam. Bittei qarsy pikir aittyń – bittiń. Bitispeitin tabandasqan dushpan tabasyń. Airanbai ǵana emes, keiinnen, osy, egemendikke, pikir bostandyǵyna, sóz bostandyǵyna, erkindikke, sanasy sarǵaiyp, ańsap jetken óz zamandastarymnyń, reti kelgende adam quqyǵyn oilanbai taptaǵanyn talai kórdim. Sodan keiin egemendiktiń aýyly qazaqtan áli alys ekenin túsindim.
Bizdiń búgingi óner synymyzdan, jalpy óner jaiyndaǵy túsinigimizden áli kúnge deiin totalitarizmniń, stalinizmniń jańǵyryǵy estilip turady. Jáne de, qurmetti oqyrman, joǵaryda keltirilgen mysaldan kórinip turǵandai, bizdiń óner jaily túsinigimiz ǵana emes, qoǵam, adamzat, adamdyq quqyq, tarih jaily túsinigimiz, jalpy sanamyz aýyr syrqatqa ushyraǵan. Shekspirdiń bir dramasynda bas keiipkerdiń aitatyny bar emes pe, «Biz raýshan dep ataityn gúl, basqa atpen de solaisha jupar shashyp tura bermei me?» dep. Qubylystyń atynda ne tur, táiiri. Stalin osydan alpys jyl buryn ólipti. Biraq odan ne ózgerdi? Stalinizm basqa atpen áli jasap keledi. Biz zorlyqshyl qoǵambyz. Árqaisymyz bir-bir Stalin, bir-bir fiýrermiz. Qarsy otyrǵan opponent, ol da adam ekenin, onyń da bolmys, ómir jaily túsinigi bar ekenin moiyndamaimyz. Meniń kóńilim úshin, meniń «Menim» úshin, bolmaǵandy bolǵan qyl, bolǵandy bolmaǵan qyl deimiz. Kórkemdik tanymy, estetikalyq oi-talǵamy bizden bólek adamdy, jer qylyp jeńý bylai tursyn, óltirip tastaǵymyz kelip turady.
Osy aýyrý, Stalin zamanynda týyp-óskendermen birge ketse eken dep tileýshi edik. Olai bolmady. Ókinishke orai, joq, ókinishke orai emes, sorymyzǵa, bul merez bizge de juqqan eken. Bir oqiǵa esime oralady. Ótken jyldary bir jas aqynnyń óleń órnegin taldap, kólemdi maqala jazdym. Arada biraz ýaqyt ótkennen keiin «Abai.kz» saitynda meniń qatysýymmen internet-konferentsiia ótkizildi. Sol konferentsiiada atalǵan maqala aiyp-aibana bolyp aldymnan shyqty. Saýaldyń barlyǵy «nege maqala jazasyz» degenge saiady. Tań-tamasha qaldym. Bizdiń urpaq, «aǵalar biz týraly nege jazbaidy, nege elemeidi, nege batasyn bermeidi» dep kúizelýshi edik. Al búgingi jas urpaq «siz nege biz týraly maqala jazasyz, bizdi nege elep-eskeresiz, nege bata beresiz» dep kúizeledi.
Árine, men bireýdiń nusqaýymen jazatyn adam emespin. Jastardyń bul «pikirin» ústelimniń túp jaǵyna ysyra saldym. Derek bolyp tura bersin. Keiin kerek bolady.
Sulýlyqta oianý
Osy, óleń degen ne? Talǵam degen ne? Jańa órnek, jańalyq degen ne?
Kvanttyq fizikanyń paiǵambarlary S.Vainberg, S.Hoking, «Ǵylym aqyr-sońynda jaratylystyń barlyq syryn túsindirip bere alatyn birtutas, bir ǵana teoriiaǵa keledi» degen pikir aitady. «Osydan keiin adam shyn mánisinde bolmystyń ámirshisine ainalady. Osydan keiin bizdiń órkenietti eshqandai apat kúirete almaidy». Ár sózine jaýap beretin uly ǵalymdardyń pikiri osylai.
Men de armandadym. Ónerdegi túrli aǵymdardy, túrli túsinikterdi tatýlastyryp, basyn qosyp, aqyrynda eshkim kúmán keltire almaityn, mádeniettiń, ónerdiń barlyq qubylystaryn túsindirip bere alatyn bir ǵana teoriia jasalsa dep armandadym.
Kóp oqydym. Uqqanym, ár ǵasyrdyń, ár qoǵamnyń, ár qabilanyń óner, mádeniet jaiyndaǵy ózine ǵana tán túsinikteri bolady eken. Jyljyp ýaqyt ótti. Eseidim. Osy kezde alǵashqy uqqanymnyń barlyǵy syrt kórinis ekenin túsindim. Álem mádenietindegi qisapsyz aǵymdar, túsinikter, ideal-ańsarlar, júzdegen «izmder» túptep kelgende bir ǵana mádeniettiń, bir ǵana uly rýhtyń túrli qalpy, qyry, árqandai kórinisi ekenine kózim jetti.
Sóz qurǵaq bolmas úshin bir-eki mysal keltireiin. Qytai mádenietinde «in» men «ian» degen eki túrli energiianyń tepe-teńdigi jaiynda aitylady. Orystyń ǵalymdary osy eki energiianyń biri – kómirqyshqyl gazy, biri – ottegi ekenin anyqtaǵan. Osy eki materiianyń jarasymy adamnyń aǵzasyn, sanasyn, kóńil-kúiin tepe-teńdikte ustaidy. Al adamnyń ishki jarasymy syrtqy dúniege áser etedi. Osylaisha qoǵam jarasym tabady. Tizbek – ǵaryshtyq jarasymǵa deiin jalǵasady.
Japondarda «sabi» dep atalatyn estetikalyq mektep bar. Qysqasha aitqanda, qatygez kórinisterdi tamashalaý daǵdysy. Teńizdegi kemeniń órtenip sýǵa batyp bara jatqany da sulýlyq. Al bizdiń etosta (men bul jerde batyrlar jyry iaki basqa jekelegen qubylysty aityp otyrǵam joq) bundai estetikadan aiaq alyp júrgisiz.
Demek, mádenietterdiń arasyndaǵy qaishylyq, túsinispeýshilik, kóp jaǵdaida, bar bolǵany áripke ǵana talasýdyń, terminologiialyq túsinispeýshiliktiń ǵana kórinisi eken. Demek, aqyrsońynda adamzat balasyn tatýlyqqa ákeletin birtutas teoriia múmkin eken…
Bul teoriia ónerdegi, jalpy mádeniettegi túrli ulttyq mektepterdi jaqyndastyryp qana qoimaidy, bul teoriia, túptep kelgende adam atty qabilanyń barlyǵyn bir-birimen týystastyrady. Árine, asyryńqyrap aitqan, alaida asqaq romantikalyq pafosyn alyp tastasańyz, atalmysh teoriianyń shyndyqtan asa alshaq ketpeitinin baiqaisyz.
Jaýlyq joq – tek qana túrli rakýrs bar. Adamdar bir-birine dushpan emes – shyndyqty, aqiqatty paiymdaýdaǵy túrli tuǵyr, pozitsiia ǵana bar. Senińiz, senbeńiz – sońǵy óner teoriialary osylai deidi.
Mine, osy teoriialarǵa súiene otyryp aitarymyz: óner degenimiz (bul jerde poeziia, sýret, nemese mýzyka dep, túrli janrlardyń arasyn bólmei-aq qoiaiyq) – sulýlyqta oianý.
Batystyń bir uly oishylynyń aitqany bar, «Egerde eldiń barlyǵy birdei oilasa, onda eshkim eshteńeni oilap júrgen joq, eshkimniń basynda eshqandai oi joq degen sóz» («Esli vse dýmaiýt odinakovo, znachit nikto ne dýmaet») dep. Keńes zamanynda toqtaýsyz repressiianyń kúshimen oidyń barlyq dárejesi bir ǵana deńgeige keltirildi. Nátijesinde, búkil qoǵam bir-aq adam bolyp shyqty. Oiynda eshqandai alalyq, kúmán, túitkil joq jalǵyz adam. Al shyndyǵynda, bul basynda eshqandai oi joq jalǵyz adam edi. Tiisinshe, eldiń barlyǵy birdei oilaǵandyqtan – birdei jazdy. Buny ádebiette «monostil» deidi. Al jazý – oidyń tikelei kórinisi bolǵandyqtan, túptep kelgende eshkim eshteńe jazǵan joq dese de bolǵandai. Árine, tonnalaǵan qaǵaz, kespek-kespek siia jumsaldy. Alaida, qoǵamda eshqandai oi qozǵalysy bolmaǵannan keiin bundai jazýdyń bary da, joǵy da – bir esep.
Sonymen, búkil qoǵam oiaý júrip uiqyda. Mine, osyndai kezde, tylsym uiqyda jatqan adamzattan bir adam oianady. Ol adam qoǵamdaǵy erkindik degenniń, shyndyǵynda kisen ekenin, adamnyń ezgide otyrǵanyn, aspannyń kók emes – sur ekenin, qysqasy, dúniedegi bar shyndyqty kireýkesiz, boiamasyz kóredi. Mine, osy adamdy aqyn deńiz.
Óner degen, «sulýlyqta oianý bolsa», azap pen kisen, sur aspanda ne sulýlyq bar dersiz. Buǵan aitarymyz, azaptaǵy adamnyń qaiǵysyna iilý – ónerdiń bir minezi, sulýlyqtyń bir parasy bolyp tabylady.
Qoǵamdy basyp jatqan uiqydan oianý – jańa tilde, jańa tildik shyndyqta oianý degen sóz. Umytpasam, Iosif Brodskiidiń «prosnýtsia v iazyke», iaǵni «tilde oianý» degen termini bar. Mine, osy kúni keibir jas qalamgerlerdiń jasap júrgen tildik eksperimentteriniń mán-maǵynasy, qysqashalap aitqanda – osy.
Alaida, bul jerde de arnaiy túsindirýdi qajet etetin bir jait bar. Bul grafomaniiaǵa qatysty túsindirme. Terminniń semantikasy: «grafo» nemese «grafika» – «jazý», «maniia» – «aýyrý». Iaǵni, «jazýdyń aýrýy» «jazbasa otyra almaityn syrqat». «Grafoman – ádebietke eń adal adam» degen aforizm bar. Grafoman eshqashan jazǵan dúnielerine qalamaqy suramaidy. Aqysyz-pulsyz jazady. Ádebiettiń órkendeýi toqtap qalsa da grafomannyń jazýy toqtamaidy.
Ádebiette, bir jazý ádisinen basqa bir ádiske aýysatyn, «izm»-nen, «izm»-ge kóshetin kezeńge tán daǵdarys, toqyraý grafomaniiaǵa jat. Grafoman kúizelistiń ne ekenin bilmeidi jáne eń keremeti – grafomaniiada da ósý, jetilý bar. «Sheberliktiń» shyńdalýy bar. Biraq, joǵaryda aitylǵan aforizm – jetip aitqan sóz emes. Sebebi, grafoman, ádebietke emes – jazýǵa ǵana adal. Al jazý men ádebiet bir-birine teń kele bermeidi.
Ol úshin jazý protsesiniń ózi ǵana, qalamnyń astynan qiqy-jiqy áripterdiń paida bolýy ǵana qyzyq, qymbat. Ol úshin áriptiń paida bolýy – jaratylystyń bastalýymen birdei qubylys. Árine, grafomaniia adam tabiǵatynan tys turǵan kezdeisoq nárse emes. Siomatika ǵylymynyń túsindirýinshe, adam óz ómirinde adamzattyń jaratylýy men odan keiingi ósip-órkendeý tarihyn qaitalaidy.
Iaǵni, adamzattyń júzdegen myń, nemese milliondaǵan jyldyq tarihyn jeke adam, bir ómir, bir taǵdyr barysynda «jyldam» qaitalap, «jyldam» keship shyǵady. Kózińizge elestetińiz. Jahilietten ary, tas dáýirinen de ary óte kóne zaman. Osy yqylymda jatqan zamannyń bir jabaiy adamy qolyna taiaq alyp sazdaýytqa bir syzyq nemese óziniń deńgeiine sai bir tańba saldy. Saldy da qolynan shyqqan sýretke qairan qalyp, turyp qaldy. Osy tańdanys, gennen genge ótip búgingi bir adamnyń boiynan tepsinip shyqty deiik. Sol adamdy grafoman deńiz.
1984 – 1987 jyldar aralyǵynda «Jazýshy» baspasynda qyzmet ettim. Osyndai grafomandardyń, jazýdyń aiyqpas dertine ushyraǵandardyń talaiy aldymyzdan ótti. Kóbi qariialar. Eseimegen kúii qartaiǵan, balalyqta qalyp qoiǵan osy qariialardyń talaiynyń «kitabyn» shyǵardyq. Kitap óndiriske keterdiń aldynda redaktsiialyq keńes bolady. Osy keńesterde saliqaly redaktordyń pozasynda otyryp, atalǵan shatpyraqtardy saliqaly «taldaǵan» qandai qiyn deseńizshi. Amal joq, sóileisiń, «pikir» aitasyń, ógizdiń terisimen qaptap «kitabyn» shyǵaryp beresiń. Ótken «ádebiet tarihynyń» bir kórinisi. Umytylmaidy eken.
Ádebiettiń emes, áriptiń dertin aitamyz dep sál qiys ketken ekenbiz. Endi aldyńǵy taqyrypqa qaityp keleiik.
Sonymen, sulýlyqta, sol sulýlyqty tańbalap jetkizetin jańa grammatika, jańa sintaksis, jańa tildik shyndyqta oianý dedik. Bul jerde taǵy da bir aita ketetin nárse – shyn sýretkerlik pen grafomaniianyń arasynda qylyshpen shapqandai shekara joq. Men buny ónerden maǵlumaty bar adam retinde, kerek deseńiz, qolymdy Quranǵa qoiyp aita alam. Shyn sýretkerlik pen grafomaniianyń arasynda ondaǵan demeiin, júzdegen talant dárejeleri bar. Sol sebepti sanaly adamnyń barlyǵy jazýǵa quqyqty. Óitkeni, sanaly, aqyldy adam óziniń talant dárejesiniń jazýǵa jetkilikti, ia jetkiliksiz ekenin shamalai alady. Ónerdiń ekologiiasy bar ekenin moiyndasaq, onda ol topyraqty alyp aǵashtar men butalar ǵana emes, jerdi qaptai japqan shóptesinniń bar ekenin de moiyndaýymyz kerek. Kelisseńiz de, kelispeseńiz de, mádeniettiń ómir súrýiniń jalǵyz ǵana sharty – osy. Jaman, jaqsynyń jaqsy ekenin paryqtap bilý úshin bolsa da kerek.
Asqar Súleimenovtiń aitqan sózi bar, «Osy júrgenderdiń barlyǵy aqyn, barlyǵy mýzykant. Tek sony ózderi umytyp ketken» dep. Uly ustazymnyń sózin «ártúrli dárejedegi aqyn nemese mýzykant» dep tolyqtyraiyn.
Janyńda bir adam júredi. Qarapaiym, tipti, qarabaiyr deiik. Onyń qarabaiyr ekenine kóziń ábden úirengen, odan endi eshteńe shyqpaitynyna nyq sengensiń. Kúnderdiń kúninde nadan dep úkimin shyǵaryp qoiǵan sol adam sen bilmeitin múldem jańa qyrynan ashylady. Sol, sen úshin beitanys qyrynda, ol – naǵyz aqyn ekenine kóziń jetedi. Bul seniń adamdyǵyńa syn mysal. Egerde adam bolsań, janyńda júrgen sol pendege degen kózqarasyń ózgeredi, ony baýyryńa tartasyń, qurmetteisiń. Al jasóspirim kezińdegi ómirlik sertińde qalǵan, júregiń qara tastai qatqan bireý bolsań, onda, «ómirde ne bolmaidy» dep burylyp júre beresiń.
Osy ekeýinen, men, aldyńǵysyn, ózgere biletin, qoǵamǵa laiyqtala biletin aldyńǵy adamdy qurmetteimin.
Batysta ótken ǵasyrdyń ekinshi shiregi shamasynda óristegen postmodernizm degen mádeni qubylys bolǵan. Anyǵyn aitsaq, bul, sýretkerlikten góri qabyldaýshylyqqa, tutynýshylyqqa taman jaqyn turǵan, oqýdyń, tyńdaýdyń, tamashalaýdyń kiltipandaryn kóbirek túsindiretin ilim. Qysqasha qylyp aitsaq, tómendegidei bolady. Jer betinde, bolmysta, aiaqtalǵan shyǵarma joq. Qandai da bolmasyn shyǵarma (sáýlet, mýzyka, ádebiet, t.t.t. úlgisai bolsyn, aiyrmasy joq) qabyldaýshynyń sanasynda ǵana óziniń aqyrǵy formasyna enedi, aqyrǵy mazmunǵa jetedi, sol jerde aiaqtalady. Iaǵni, oqyrmansyz, tyńdaýshysyz, tamashalaýshysyz, jinaqtap aitsaq, qabyldaýshysyz kórkem shyǵarma joq. Qansha oqyrman bar, sonsha Abai bar («Árkimniń óz Abaiy bar» depti ǵoi bireý). Iaǵni, bul jerde ádebietti ǵana sóz etsek, jazýshymen shyǵarmashylyq birlestikte bolǵandyqtan, shyǵarmany, kórkem formasyn kúrmep, sońǵy, aqyrǵy qalypqa keltiretindikten oqyrman endi ózi de avtordyń deńgeiine kóteriledi. Demek, oqyrman joq – sansyz avtorlar ǵana bar. Demek, eldiń barlyǵy – avtor.
Qandai da bolmasyn shyǵarma, egerde ol jańashyl bolsa – qashanda intellektýaldyq provokatsiia. Shyǵarmadaǵy jańa túisik, jańa oidyń áserinen qoǵamda intellektýaldyq daýyl bastalady. Osylaisha, qoǵam túlep, jańaryp, jasaryp otyrady. Osy turǵydan kelgende sýretkerdiń mindeti aýyr. Sebebi, qandai da bolmasyn kórkem oi áleýmet sanasyn sansyz ret sharlap ótip, qýatyn taýysqannan keiin onyń ǵumyry aiaqtalady. Osydan keiin áleýmette, osy, eskirgen oiǵa qarsy immýnitet paida bolady. Kúnde aitylǵan, ózgermei kúnde qaitalanyp otyrǵan oiǵa adamnyń eti úirenip ketedi, selt etpeitin bolady. Oi-sana eski, zaman eski.
Qandai da bolmasyn oi, úsh kezeńnen ótedi. Alǵashynda ot shashyp alaýlap turǵan kezinde ol oi kúpir bolyp sanalady (kúpirlik kezeń). Sodan soń jańa oi qoǵamdyq sanamen jarasym tabady. Bul onyń qoǵam tarapynan moiyndalǵan dańqty kezeńi (uly ideialyq kezeń). Eń sońynda eskirip, artynan jetken kelesi lek jańa oidyń jolyna kes-kestep turyp, qoǵam ómirine, mádeniettiń órkendeýine kedergi keltire bastaǵan kez (ólgen, kertartpalyq kezeń).
Óner tiliniń eskirgendigi ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasyna taman paiymdala bastady. 1979 jyldyń kókteminde QazPI-ń jaratylystaný-geografiia fakýltetinde qazaq jazýshylarymen bolǵan áigili kezdesýde bir stýdent Asqar Súleimenovke, – Aǵa, siz, ónerdiń, ádebiettiń tili eskirdi degendi qandai maǵynada aityp otyrsyz, osyny túsindirińizshi, – dep saýal tastaǵan.
Sonda Asekeń, ádetinshe basyn sál kegjitińkirep az-maz oilanyp bylai degen edi: – Mysaly, men, nemese Ábish Kekilbaev, nemese basqa bir jazýshy kóne túrki tilinde jazsaq, qalai bolar edi? «Men, Táńritek, Táńiride olmysh Bilge, Táńri alqap qaǵan olurtym» desem, túsiner me edińiz?
Otyrǵan jurt kúlgen.
– Árine, túsinbeisiz, – dedi Asekeń, – Álbette, professor Tomanov túsiner edi. Alaida, bul onyń mamandyǵy. Al siz túsinbeisiz. Sebebi, kóne túrki tili baiaǵyda túrli túrki tilderine ainalǵan. Ǵalymdar ǵana biletin, oqi alatyn jádiger. Alshaq bolsa da, osy mysal meniń aldyńǵy oiyma dálel bola alady. Qazir qoǵamdyq oi qozǵalyssyz tur, sebebi, til eskirgen. Men bul jerde qazaqtyń baiyrǵy tili eskirdi dep turǵam joq. Men beineleýdiń tili eskirdi dep turmyn. Sebebi beineleýdiń enshisine ainalǵanda qandai da bolmasyn sóz óziniń sózdiktegi maǵynasynan ketedi.
Keshke qarai Tólegen aǵanyń úiinde syrtqa sóz shyǵarmaityn shaǵyn ortada otyrǵanymyzda Asqar aǵa aldyńǵy oiyn tiianaqtaǵan. – Kóp adam túsinbeýi múmkin, biraq, qazirgi beineleýdiń tili – ol keńseniń, bizdiń keńestik keńseniń tilinen tamyr tartqan til, – degen sigaretin burqyratyp otyryp. Kei sózdi oryssha ústep aitatyn ádeti bar edi.
– Nash izobrazitelnyi iazyk – eto proizvodnaia ot kantseliarskogo iazyka, – degen nyǵarlap (iaǵni, «bizdiń beineleý tilimiz keńseniń tilinen bólinip shyqqan til» degen sóz).
Asqar aǵanyń tól shákirti bolmasa da, rýhani shákirti Didar Amantai 90-shy jyldardyń ortasynda osy oidy baspasóz betinde aityp qalǵan. Asqar aǵa azýly adam edi. Áldekimniń ol kisimen áli jetip sóz talastyrǵanyn kórmeppiz. Al jas jazýshy Didarǵa, urynýǵa qara tappai otyrǵandar lap qoiǵan. Ol 90-shy jyldar edi. Al qazir 21-shi ǵasyrdyń birinshi shiregi. Atalǵan ideia qoǵamda baiaǵyda ornyqqan. Beineleý tiliniń eskirgendigin eldiń barlyǵy moiyndap bolǵan.
Oianýdyń ózi pálenbai túrli. Keide baiaǵyda jer betinen kóshken bir adam jańa sapada qaita oianýy múmkin. Abaidyń óleń órnegin baiyptai zerdelegen adam Buqar jyraýdyń qaita tirilgenin birden ajyratady. Qol jetken jerdegi Batys pen Shyǵystyń mádenietin múmkin bolǵansha tolyq meńgergen Buqar.
Naǵyz aqyn shyn oianady. Biraq, osy oianǵandardyń ishinde de neshetúrdi dáreje bolýy múmkin. Bireý ǵumyrynyń sońynda ǵana oiana bastaidy. Jazǵan dúnielerin oqyp otyryp, shirkin,osynyń bárin jas kezinde bilse ǵoi dep kúizelesiń. Bireý shala-sharpy oianady. Osy uiqyly-oiaý kúiinde shyǵarmashylyǵyn aiaqtap ómirden ótedi. Endi bireý bolady. Ótirik oianady. Oianǵandardyń janynda júrip úirengeni. Ondai adam oianǵansyp, jorta uiyqtamaǵansyp otyrady. Shyndyǵynda ol – qalyń uiqyda. Aitqandarynyń barlyǵy – uiqysyrap jatyp aitqan nárseler.
Mine, qurmetti oqyrman, oianý, jáne uiqyda jatqan basqalardy oiatý, osyndai, adam aitqysyz qiyn is. Eski sózge, kertartpa oiǵa qurylǵan kitap – uiqyńdy uzarta túsetin mylqaý kitap. Al jańa sózge qurylǵan jańa kitap, ol, bes ýaqyt munaradan azan shaqyryp aiqailap, musylman áýletiniń imanyna uiqy bermeitin múázin siiaqty. Uiatyńdy órtep, dúniede budan sanaly adami ómirdiń bar ekenin aityp maza bermeitin kitap. «Beineleýdiń tili eskirdi» degende, meniń uly ustazym Asqar Súleimenov osyny aitqysy kelgen.
Búgingi syn
Eldiń barlyǵy avtor eken, ónerge árkimniń-aq talasy bar eken. Olai bolsa, osyndai jappai demokratiialyq óner jaǵdaiynda artkritika, óner syny qandai bolmaq? Árine, eń aldymen aitarymyz, qalai bolǵanda da burynǵydai bolmaidy. Joǵaryda aittyq, keńestik totalitarlyq, quqyqsyz júiede óner syny men tsenzýra, ekeýi bir-aq nárse bolatyn dep. Kóp jaǵdaida, ásirese, totalitarizmniń alǵashqy kezeńinde, synnyń aitqany, synshynyń pikiri kádimgi úkim bolatyn. Shyǵarmanyń kórkemdigi onyń sistemaǵa degen adaldyǵymen ólshenetin. Dálirek aitqanda, kommýnizm idealdaryna adal bolsań boldy – sen sýretkersiń. Osydan kelip óner áýleti sol qatal zamannyń ózinde ekige jaryldy. Bir áýlet ónerdiń (taza ónerdiń) ańsarlaryna (idealdaryna) qoldan kelgenshe adal bolýǵa tyrysty. Zorlyqshyl júiege amalsyz bas iip, kóne otyryp, ónerdiń basty belgilerin saqtaýǵa tyrysqan bular – shyn ónerpazdar. Ekinshi áýlet – bilikke arqa súiep, sol arqyly qai salanyń da mamany bolyp júre berýge bolatynyna kózi jetken, zamannyń osy orasan kemshiligin óz paidasyna asyrǵan alaiaqtar. Orys tilinde atalǵan áýlettiń bolmysy men tabiǵatyn aina-qatesiz beineleitin «mimikrirýiýshie prisposoblentsy» nemese «mimikrirýiýshee prisposoblenchestvo» degen tamasha termin bar. Mimikriia – jándikterge tán qabilet. Mysaly, keibir jándikter, qaýip tóngende aǵashta tursa sol aǵashtyń, japyraqta tursa sol japyraqtyń jasyl túsine, jerde otyrsa topyraqtyń túsine ene alady, terisiniń bederin ózgerte alady. Sol jándikti aýlap kele jatqan basqa jándik, ony japyraqtan, butaqtan, nemese topyraqtan ajyrata almai qalady. Osylaisha, jándik óziniń janyn saqtaidy. «Mimikrirýiýshee prisposoblenchestvo» – qandai da bolmasyn saiasi júiege, áleýmettik ortaǵa, qandai da bolmasyn zań júiesine laiyqtalyp, óziniń túsin ózgertip otyratyn, osylaisha qandai da bolmasyn júiede janyn saqtap, óz tirshiligin ary qarai jalǵastyrý qabileti degen sóz. Mysaly, keshegi Resei imperiiasynyń adal quldary Keńes zamanynda kommýnizm idealdaryna eń adal adamdarǵa ainalsa, keńes zamanyndaǵy eń ymyrasyz kommýnister búginde, mysaly, Reseide hristian dininiń eń qajyrly qorǵaýshylary bolyp otyr. Mine, mimikriia degen osy.
Bilikke jetkennen keiin ónerdi, óner adamdaryn óziniń aitqanymen júrgizetin ol zaman kelmeske ketti deseńiz qatty qatelesesiz. Sebebi, qaitalap aitaiyq, Stalin ólgenimen, stalinizm basqa atpen ómir súrip otyr, tirshiligin jalǵastyryp jatyr. Ol ne deseńiz aitaiyn – bizdiń sanamyzdaǵy, basqanyń pikirine, dúnietanymyna, basqanyń tabiǵaty men bolmysyna degen óshtiktiń shyn aty – sol baiaǵy stalinizm.
Alaida, «kún jamany ketedi» degendei, bul qubylys ta tozady. Álemdik, halyqaralyq deńgeide, «úshinshi dúnieniń», ezgidegi halyqtardyń, násilderdiń, ulttardyń quqyqtary qalai moiyndala bastasa, kúndelikti ómirde, mádeni turmysta, qoǵamdaǵy, ónerdegi ómirdiń kóptalǵamdy, kópstildi ekendigi de aqyryndap moiyndalyp keledi.
Endigi zamannyń syny, burynǵy daǵdysynan, óner shyǵarmasyna, al shyndyǵynda sýretkerdiń taǵdyryna úkim aitatyn sumdyq ádetinen arylýy kerek. Kórkem shyǵarmaǵa úkim aitý múmkin emes. Qandai da bolmasyn jańa shyǵarmany, iaǵni, qandai da bolmasyn jańa kórkemdik álemdi tek túsindirýge bolady. Orystyń bir aqynynyń aitqany bar, «Tabiǵattyń jaman kúni joq» («Ý prirody net plohoi pogody») dep. Sol aitpaqshy, jaman shyǵarma bolmaidy. Jańa shyǵarma túsiniksiz bolýy múmkin. Alaida, túsiniksiz bolý – jaman bolý degen sóz emes. Siz sol túsiniksiz shyǵarmany paiymdaý, aqyrsońynda túsiný barysynda tanymnyń jańa biigine kóterildińiz. Ózińiz úshin múldem beitanys, jańa álem ashtyńyz, rýhani órisińiz keńeidi. Keremet emes pe!
Álbette, biz bul jerde qaǵazǵa túskenniń barlyǵyn taldap, túsindirý kerek dep otyrǵan joqpyz. Árine, barlyq nárseni túsindirýge bolady. Biraq, barlyq nárseni túsindirip keregi joq. Keibir adam kórkem shyǵarmanyń ornyna óziniń psihikalyq aýrýlarynyń tarihyn usynady. Oiymyzsha, ondai shyǵarmany áleýmet emes, basqa oqyrman, basqa synshy oqý kerek.
Eń áýeli qandai da bolmasyn teksti paiymdai bastaǵanda, ol, óner topyraǵynan ósip shyqqan ba, ónerdiń egemendiginde tur ma – osylardy anyqtap alý kerek. Taldaý, túsindirý, sodan keiin.
Búgingi jas urpaqqa osy aitqan keńesterimiz de (aqyl aitý emes) jeter dep oilaimyz.
Jetpis jyldyq nigilizm, keńestik jahiliet zamany qaitalanbasyn deseńiz, janyńyzda júrgen adamǵa, onyń muqtajyna, pikirine, bolmys-bitimine bet buryńyz. Adamzatty súimeńiz – janyńyzda júrgen qarapaiym adamdy qurmettep úirenińiz. Sebebi, «men», qashanda «sen»-nen bastalady.
Talasbek Ásemqulov,
"Almaty aqsham",
2013, 26 jeltoqsan
