مٸسكٸن جٷنٸس* پەن مولدا قاسىم جايلى حيكايا
مٸسكٸن جٷنٸس, بويدى جي, دۇرىستاپ جاز جىرىڭدى,
مولدا قاسىم, ەيتپەسە, شاشادى ەرتەڭ كٷلٸڭدٸ...
جٷنٸس ەمٸرە.
بيسسميللە-ھي-راحمان-راحيم!.....كٶك شالعىنعا ساۋساعىمەن سۋرەت سالىپ كٷمٸس نۇرى,انادولى ٶلكەسٸندە سەزٸلمەيدٸ كٷن ىستىعى. تٷرٸكتەردٸڭ حەل-قۋاتىن دوسى تٷگٸل, قاسى دا ۇعىپ, دەرگەيٸنە كەلٸپ جاتىر نەبٸر نەھان باسىن ۇرىپ. شارشىسىنا تولىپ-اق تۇر وسمانلى پٷلٸش قىرى, قۇس تٸلٸندە, سۋ تٸلٸندە سىبىرلايدى جٷنٸس جىرى. تٷبٸندەگٸ بوز كٶدەنٸڭ بوزتورعاي دا شىرىلداپ قاپ, جٶنەلەدٸ تٸلٸ شىعا ەمٸرەنٸڭ جىرىن جاتتاپ. ەمٸرەنٸڭ ديۋانىنىڭ ەۋەزٸمەن گٷل دە اشىلا, باقتان قۇمىر جىر ارنايدى ايدىڭ جۇلدىز-سىرعاسىنا. سول جىردى ايتار قىزعالداقتار قاپتاپ شىعىپ قىر باسىنا, اقيقاتتان دەم تاتقاندار جيىلادى كٸل قاسىنا. حاي-اللاعا ارزۋ بولىپ اڭ مەن بالىق, قۇس تا ماقتاپ, تٷرٸكتەردٸڭ شەگاراسىن بۇزعان ەمەس دۇشپان اتتاپ. نۇر سٸڭەردەي, جان ەنەردەي كٶپ ۇزاماي تاسقا دا ەلٸ... جە, قايتادان باستايىنشى, قالاي بوپ ەد باستا بەرٸ?.. مٸسكٸن جٷنٸس يەسٸمەن قاۋىشقالى جٷز جىل ٶتكەن, جٷز قايتارا ەندٸ جەرگە قاھارلى قىس, ٸزگٸ كٶكتەم. -------------------------------------- جٷنٸس* ەمٸرە (1240 – 1321) – تٷرٸكتٸڭ ۇلى سوفى-شايىرى. نەشە سۇلتان كەلدٸ-كەتتٸ مٸنٸپ-تٷسٸپ تاقتارىنا, تەك جٷنٸستٸڭ كەلمەيدٸ اجال جازىپ كەتكەن حاتتارىنا.
اينالعان ول ەر ۇرپاقتىڭ اجىراماس سىرلاسىنا!.. ...مٸنە, وسىلار ۇنامايدى مولدا قاسىم دٸنباسىعا. نۇر تاتپاعان تاريحاتتىڭ ماقامىنان شايىر ٸشكەن, جان ەدٸ-دٸر فيقھتى قۇنتتاپ, «شاريعاتتى شايىپ-ٸشكەن». ليمني ارالىندا نەشە مەرتە سولسا دا گٷل, ەمٸرەنٸڭ ٶلگەنٸنە ٶتكەنٸمەن سونشاما جىل; ونىڭ سىرلى ديۋاندارى تٷسەر ەمەس تاقتان ەلٸ, تٷسپەك تٷگٸل, جاۋ دا جاتتاپ ساپارىنا اتتانادى. ەلدي بولىپ تەربەتەدٸ ول بەسٸكتەردٸ سەبي جاتقان, «مۇنىڭ بەرٸ ەلدٸ اۋدارىپ بارا جاتىر شاريعاتتان». مولدا قاسىم وسىلايشا وي ويلايدى شامامەنەن, بەلەباسى كٶرٸنەتٸن كٶزٸنە ونىڭ تەمام ٶلەڭ. كەلدٸ اقىرى بٸر شەشٸمگە, جيىپ بويعا بار قاھارىن, شىعاراتىن سەت سوققانىن سەزگەندەي-تٸن ول دا اتاعىن. قانشا زامان سىرلاسىنداي كەلگەن حالىق زيرات قىلىپ, ەمٸرەنٸڭ بار ديۋانىن الدى جۇرتتان جيناتتىرىپ. حەل تاباتىن وقىعاندا, شام جاعاتىن وتى قانعا تەڭٸز قۇساپ تەربەتٸلٸپ ٷش مىڭ ديۋان جاتىر الدا! بٸرجولاتا اسىرماققا, جٸبەرمەككە جىردى جىراق, سول سەتٸندە سۋعا اعىزدى ديۋانداردىڭ بٸر مىڭىن اپ! جينالعاننىڭ جٷزدەرٸ وڭىپ, كەتتٸ دەمدە قۇلازىپ ٶڭ, اقتى جىرلار ٷش تەڭٸزگە جٷزٸپ بوسفور بۇعازىمەن. سۋ عالامى بولدى-اۋ ەندٸ سىرعا قانار, جىرعا قانار, حاقتى ماقتاپ جٶنەلگەنٸ – مىلقاۋ بالىق, قۇرباقالار! و, حيكمەت, كٷشكە يە-تٸن ەربٸر ٷتٸر, ەربٸر نٷكتەڭ! – راكس-ساما* بيلەپ كەتتٸ سۋ استىندا بالدىر بٸتكەن! جاندى-جانسىز مۇنى ەلەمەي – ٶزٸن سونشا باسىنعانعا قالدى ٶكپەلەپ, ودان سايىن قاتايدى ەندٸ قاسىم مولدا! ەشبٸر سەۋلە دارىمادى قاتىپ قالعان تاس-جٷرەككە, ديۋانداردىڭ تاعى مىڭىن شىرقىراتىپ شاشتى كٶككە! جەلدٸ كٷنٸ اتىزداعى ۇيتقىپ كٶشكەن ماقتا قۇساپ, اسپان جاققا ۋەليدٸڭ كٶكتەن العان حاتتارى ۇشاد! اسپان تولىپ اق ماقتاعا, بۇرقىراعان باقباق باۋعا! – مۇنشا قاعاز, مۇنشا سييا «شىعىن بوپتى» حاق ماقتاۋعا! كٶكتە كٶشكەن جىر-كەرۋەن زاۋ شىڭدارعا جاتتى ۇلاسىپ, قۇس-قاعازدار اسپان جاققا ۇشتى قانات قاققىلاسىپ! تاس تٸتٸرەپ, كٸرپٸكتەرٸن شىلادى ەندٸ جاسقا قىنا, بار حيكمەت تاراپ جاتتى انادولى اسپانىنا! اسپان استى ازان-قازان, شۋلاپ اعىپ, تۋلاپ الىپ, بويدان جىردىڭ جۇپارى اڭقىپ جٶڭكٸپ بۇلتتار شۋدالانىپ! كٶك عالامى جەتتٸ ٸلەزدە قيقۋلاپ ەر تۇستان قاپتاپ, شىرلاپ تۇردى سول حوش شاقتا ديۋانداردى قۇستار جاتتاپ! ٷش تەڭٸزدٸڭ قۇسى سوندا باستى دەرسٸڭ: «اللا-جارعا!» – تٸلٸ تۇڭعىش تەۋباعا كەپ قوسىلدى وعان قارعالار دا! جان-اللاسىن مەڭگٸباقي جارييا زٸكٸر قىلىپ كەلگەن كٶگەرشٸندەر ەڭٸرەستٸ – كٶزدەر سٶنٸپ كٷدٸك كٶمگەن!.. مىڭسايرام مەن بۇلبۇل جەتتٸ جىرلاپ تۇرعان ابات-باقتا, سەرت ەتٸستٸ ديۋانداردى دٷنيەگە تاراتپاققا!
------------------- راكس-ساما* – «اسپان بيٸ», ياكي «حەل تاپقان» ەۋليەلەر بيٸ.
ٶز-ٶزٸنە شاق سىيىپ تۇر تۇلان تۇتىپ مولدا قاسىم, ەزەر كٶرٸپ قولدا تەسٸن, كٶتەردٸ ەندٸ زورعا قاسىن. «وتقا ٶرتەڭدەر!..» شەكٸرتتەرگە ەستٸرتتٸ ٶكٸم ٶكتەم ٷنٸن, قالعان مىڭىن ٶرتەپ ەندٸ, شاشپاق ەدٸ كٶككە كٷلٸن! وعان مٷلدە جات دٷنيە-تٸن بٷگٸنگٸ سۋ, قۇس مٸنەزٸ, جىردىڭ مىناۋ جولدارىنا كەنەت ونىڭ تٷستٸ كٶزٸ: «دۇرىستاپ جاز جىرلارىڭدى, مٸسكٸن جٷنٸس, كەتپە قىرىن, مولدا قاسىم, ەيتپەسە, ەرتەڭ ۇشىرادى كٶككە كٷلٸن!..» جازىم تاپقان جازالىداي ناجاعايدىڭ جاڭقاسىنان, مىنانى وقىپ مولدا قاسىم تٷستٸ كەنەت شالقاسىنان! قورقىپ مىناۋ قۇبىلىستان, تۇرعان ونى قالقان كٶرٸپ ۇستازىنا جٷگٸرٸستٸ شەكٸرت بٸتكەن اڭ-تاڭ بولىپ! سەڭدەر كٶشٸپ, جەلدەر جوسىپ ۇيقى-تۇيقى ساناسىنان, شىعىپ مٷلدە بارا جاتىر ەكٸ كٶزٸ شاراسىنان! كٶرگەندە ەلەڭ ەتپەگەن-دٸ زٸكٸر سالعان تٷزدٸڭ گٷلٸن, ەسٸ كٸردٸ جولداردى وقىپ جٷنٸس جازعان جٷز جىل بۇرىن! جٷز جىل بۇرىن جازىپ كەتكەن جىردى كٶرٸپ ٶزٸ جايلى, ەسەڭگٸرەپ قالدى قاسىم – سٶزٸ ىلايلى, كٶزٸ قايعى. جٷرەكتەگٸ ارام قانىن اعىزعانداي قاپ-قارا عىپ, كەنەت... ەپپاق سەۋلە كەلٸپ تۋراپ ٶتتٸ قاققا جارىپ! پۇت-كەسپٸرٸن تەرٸك قىلىپ, تالاق ەتٸپ مٸسكٸن تٷرٸن, ۇعىپ بٸردەن جٷرە بەردٸ ول سۋدىڭ جىرىن, قۇستىڭ تٸلٸن! ٶزٸن تورعا قاماپ كەلگەن بۇزىپ قاساڭ ەرەجەنٸ, تاپتى بٸردەن مولدا قاسىم ۋەليلٸك دەرەجەنٸ! ەمٸرەنٸڭ مىڭ ديۋانىن ساقتاپ ٶتتٸ ول ۇعىمىندا, تەلٸپتەرگە سىر سٸڭٸردٸ ەندٸ قالعان عۇمىرىندا! ...مٸنە, وسىلاي باياندايدى پاراقتاسام جىلنامانى, ال جٷنٸستٸڭ كٶمبەسٸنٸڭ ازايعان جوق سىرلارى ەلٸ. مىڭ ديۋاندى قالعان ساقتاپ, مولدا قاسىم, ايتام العىس, نەتكەن عاجاپ ۇقساس تاعدىر? نەتكەن تاريح قايتالانعىش?! «شاريعاتشىل», «شيرككە» «قاس», نەپسٸسٸ پۇت قۇزعىن-قۇرما – «پەتۋا» كەسٸپ, «ٷكٸم» شىعىپ قويدى دەپ جٷر بٸزدٸڭ جىرعا! مەن دە جٷنٸس ٷلگٸسٸمەن جازىپ ەدٸم تالاي جىردى, تۋ سىرتىمنان تٸل بەزەيدٸ ٸبٸلٸسكە مالاي كٷللٸ. جەتپەك ولار تٷبٸمٸزگە مول دوللار مەن كٶپ تەر تٶلەپ, جىر تٷگٸلٸ, ٶزٸمٸزدٸ سۋعا اعىزىپ, وتقا ٶرتەمەك! كەسسە, كەسسٸن! شىقسا, شىقسىن! وتقا ٶرتەسٸن! سۋعا اعىزسسىن! – سەن, بەرٸبٸر, ادامنەسٸل, تٷبٸڭ بٸرگە تۋمامىزسىڭ! سوندىقتان دا بۇزا المايمىن دٸل-پەرنەدەن ىرعاعىمدى, ەۋليەلەر ٷلگٸسٸمەن جازام مەڭگٸ جىرلارىمدى! كەيٸن قايتىپ ورالار جىر – سەكٸلدەنٸپ كٶكتەم قۇسى, ەر جولىندا جاتىر ونىڭ تالاي جاننىڭ كٶپ بەلگٸسٸ! شايتان-مالعۇن شۇلعاۋىمەن كەلگەن بەيباق كٶزٸن تاڭىپ, ادام كەيپٸن تاپسا دەيمٸن – جىرلارىمنان ٶزٸن تانىپ! حاقتان – جەردەم, ەۋليەلەر, كٷتەم ىلعي سەنەن مەدەت, مٸسكٸن جٷنٸس, مولدا قاسىم, جٷر بٸزدٸ دە جەلەپ-جەبەپ!
28.04.14 ج. قوشقار-اتا – قولتىق قونىسى
