«تاۋ مەن تاستى سۋ بۇزادى, ادامزاتتى سٶز بۇزادى» دەگەن اۋىزدان شىققان ەر لەبٸزگە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراعان بابالارىمىزدان كٶپ ٸلگەرٸ كەتە قويعان جوقپىز-اۋ! ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ سٶيلەگەن سٶزٸمٸزدٸڭ تٷپكٸ نەتيجەسٸ شىنايىلىقتى مەنٸنەن قيىن. كٶپشٸلٸكتٸڭ باسى جيٸ قوسىلاتىن توي-تومالاققا بارا قالساق, اسابالاردىڭ: «زيما حالادا, گۋسي-گۋسي گا-گا-گا, تولىۆاتىر تامادا, قۋىس-قۋىس قالادا, قول سوقپايسىزدار ما, ويىنشىق پا سٸزدەرگە تامادا» دەگەن سەكٸلدٸ «ەدەمٸ» ەزٸلدەرٸنە «قارىق بولىپ» قايتامىز. ماعىناسىز سٶزٸ, انايى قالجىڭدارىنا قايتا-قايتا قوشەمەت سۇراپ الاتىن ولارعا قاراپ, «ۇيالماس بەتكە تالماس جاق بٸتەتٸنٸن» تاعى مويىندايمىز. انىعىندا «وتتىڭ شالاسىنان سٶزدٸڭ شالاسى جامان» ەمەس پە ەدٸ? وسى شالا سٶزدەردٸڭ بٸزگە تيگٸزەر زييانى تۋرالى ويلانىپ كٶردٸك پە? سٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, سٶيلەۋ مەدەنيەتٸ – ماماندار تالقىلاۋىنداعى بٷگٸنگٸ تاقىرىپ وسى.
– سٶز قۇدٸرەتٸ قازاق ٷشٸن قانشالىقتى ماڭىزدى ەدٸ? حالقىمىز سٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قالاي تٷسٸنگەن, قازٸر سٶز قادٸرٸنە جەتە الىپ جٷرمٸز بە? 
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– سٶز ٶنەرٸن قازاق حالقى اسا جوعارى باعالاعان. سٶزدٸ كيەلٸ دەپ تە تٷسٸنگەن. ەلدەكٸم «ەلدەنە تۋرالى جاقسى ايتساڭ دا, جامان ايتساڭ دا, ايتقانىڭ اينالىپ كەلٸپ, ٶزٸڭدٸ تابادى» دەيدٸ. قازاق ماقالى ادامعا كەلەر ون بەلەنٸڭ توعىزى تٸلدەن دەپ ساقتاندىرادى. «تٸزەمنەن سٷرٸندٸرسەڭ دە, تٸلٸمنەن سٷرٸندٸرە كٶرمە» دەگەن تٸلەكتٸ ايتۋشى دا اتا-بابالارىمىز. «ات جٷيرٸگٸ ايىرادى, تٸل جٷيرٸگٸ قايىرادى» دەگەن ماقالدىڭ مازمۇنى – «كەتكەندٸ كەلتٸرٸپ, كەمتٸگٸڭدٸ تولتىراتىن دا تٸل» دەگەندٸ اڭعارتپاي ما?! تٸلدٸ اسا جوعارى باعالاعانىن, سٶزدٸ قۇدٸرەتتٸ دەپ تانىعانىن حالىقتىڭ وسىنداي قازىنالى سٶزدەرٸنەن دە اڭعارۋعا بولادى.
حالىق دانالىعىنان بەيحابار ادامدار سٶز قادٸرٸنە جەتە المايتىنى راس. قازٸرگٸ جاھاندانۋ زامانىندا ادامزات قوعامىن وزىق تەحنولوگييا بيلەپ-تٶستەپ بارادى. بٸر قورقىنىشتىسى – رۋحاني دامۋ ارتتا قالىپ كەلەدٸ. ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى الشاقتىق ۇلعايا بەرسە, ادامزات ەلەمٸنە تٶنگەن اسا زور قاۋٸپكە اينالادى. ال رۋحاني دٷنيە قوعامدا, جەكە تۇلعادا تٸل ارقىلى ورنىعىپ, تٸلمەن كٶكتەپ-كٶگەرەدٸ.
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت:
– اتام قازاق تٸل مەسەلەسٸنە قاشان دا زور مەن بەرگەن. Cٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, سٶز قادٸرٸ, ونى قالاي تٷسٸنٸپ جٷرمٸز دەگەن بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەنٸڭ ٶزٸ دە سودان تۋىنداپ وتىر ەمەس پە! «جاستارعا جاپپاس جالا جوق» (اباي), «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەيدٸ عوي, قازٸرگٸ ۋاقىتتا قايسىبٸر جاستاردىڭ بويىنان نە ايتىپ, نە قويعانىنا مەن بەرمەۋشٸلٸك بايقالسا, ونىڭ بٸر سەبەبٸ – اعا بۋىننىڭ تەلٸم-تەربيەسٸ مەن ٷلگٸ-ٶنەگەسٸندە جاتىر-اۋ. ەكٸنشٸ سەبەبٸ – مەكتەپتەگٸ وقۋ-تەربيە ٸسٸ مە دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, مەكتەپكە بارعان بالانى بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاپ, مەكتەپ بٸتٸرگەنشە تەستٸ-جاۋاپ جٷيەسٸ ارقىلى وقىتىپ, بٸلٸمدەرٸن باعالايتىن قازٸرگٸ مەكتەپ بالانى ويلاپ سٶيلەۋگە, ٶز پٸكٸرٸن جٷيەلٸ جەتكٸزۋگە باۋلىمايدى. ەسٸرەسە, بالانى دۇرىس سٶيلەۋگە ٷيرەتەتٸن تٸل-ەدەبيەت, تاريح سيياقتى پەندەردٸڭ ٶزٸن تەست تاپسىرۋعا عانا باعىتتاۋ – قازٸرگٸ جاستاردىڭ ايتار پٸكٸرٸنە سالعىرت قاراۋشىلىعىن قالىپتاستىرىپ جاتقانداي. ايتار ويىنىڭ تەرەڭدٸگٸ مەن سالماقتىلىعىنا مەن بەرمەي, ەيتەۋٸر ايتا سالايىن دەۋشٸلەردٸڭ بارعان سايىن كٶبەيٸپ بارا جاتقاندىعى وسىلارعا بايلانىستى بولار. ەيتپەسە, تٸلٸمٸز كەدەيلەنٸپ, شەشەندٸگٸمٸز كەمٸپ بارا جاتقان جوق. «ويى ايقىننىڭ سٶزٸ ايقىن», «قۇندى سٶز قۇنارلى ويدان شىعادى» دەگەندەي, بار پەلە ويلاۋ ماشىعىمىز بەن داعدىمىزدىڭ دۇرىس قالىپتاسپاي, مەشەۋلەنٸپ بارا جاتۋىنان سيياقتى. 
سٷلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– قازاق – ەجەلدەن سٶزدٸ قاستەرلەگەن, «تاياقتىڭ ەتتەن, سٶزدٸڭ سٷيەكتەن ٶتەتٸنٸن», «باسقا كەلەتٸن ون بەلەنٸڭ توعىزى تٸلدەن» ەكەنٸن, «اڭداماي سٶيلەگەننٸڭ اۋىرماي ٶلەتٸنٸن» بٸلگەن, سوندىقتان دا ۇرپاعىن «كٸسٸگە قاراپ سٶز الماۋعا», «سٶزٸنە قاراپ كٸسٸنٸ الۋعا», ياكي تانۋعا ٷندەگەن, سٶزدٸڭ پارقىن ايىرا بٸلۋگە باۋلىعان حالىق. كٷنٸ كەشەگە دەيٸن قارتتارىمىز ايتپاعىن بٸر ماقالمەن جەتكٸزۋگە, ال كٶكٸرەگٸ وياۋ جاستارىمىز ونى اڭعارىپ قانا قويماي, تٷيسٸنە بٸلۋگە تىرىسىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ.
الايدا, بٷگٸنگٸ احۋال مٷلدەم باسقا... كٶشەگە شىقساڭىز, جولعا تالاسىپ, بٸرٸن-بٸرٸ تٸلدەپ جاتقان, كٶلٸكتەن شىعا سالا بٸر-بٸرٸنٸڭ جاعاسىنا جارماسىپ, بوعاۋىزدىڭ نەشە اتاسىن ايتىپ, باس-كٶزگە قاراماي, تٶمپەشتەپ جاتقان قازاقتى كٶرەسٸز. اۋلادا ويناپ جٷرگەن بالالاردىڭ بٸرنەشە تٸلدە «بوقتاي الاتىنىن» كٶرگەندە, ەرٸكسٸز «بۇلاردىڭ اتا-اناسى قانداي ەكەن?» دەگەن ويعا قالاسىز. ال بٸر-بٸرٸنە قاراپ «وي تٷزەيتٸن» بويجەتكەندەرٸمٸزدٸڭ بەياۋىز جٸگٸتتەرمەن بٸرگە تەمەكٸ تارتىپ, سىرا ٸشٸپ, «ارقا-جارقا» بولىپ وتىرعانىن كٶرگەندە, تٸپتٸ ايتۋعا سٶز تاپپاي قالاسىز. مۇنىڭ بەرٸ وتباسىنداعى تەرٸس تەربيەدەن, ٶنەگە بولارلىق كٸسٸنٸڭ جوقتىعىنان تۋىنداسا كەرەك.
بالا ەس بٸلٸپ, ەتەك جاپقانعا دەيٸن: «ەكٸ يىعىڭدا ەكٸ پەرٸشتەڭ وتىرادى, سول جاقتاعىسى اۋزىڭنان شىققان ەربٸر جامان سٶزٸڭدٸ, كٸسٸگە ٸستەگەن قىلداي قيياناتىڭدى تٸزٸپ جازادى, ەر جامان ويىڭ مەن سٶزٸڭ باعىڭدى بايلايدى, ٶمٸردە جولىڭ بولمايدى... ال وڭ جاقتاعى پەرٸشتەڭ ەربٸر جاقسى سٶزٸڭدٸ, ٸزگٸ نيەتٸڭدٸ ەسەپكە الادى, جاقسى سٶيلەپ, قايىرىمدىلىق جاساساڭ, ادامداردان العىس العان سايىن جولىڭ اشىلا تٷسەدٸ, باعىڭ جانادى» – دەگەندٸ قۇلاعىنا قۇيۋىمىز كەرەك. اتا-انانىڭ پەرزەنتٸندە 80 اقىسى (كٶزٸ تٸرٸسٸندە, ياعني بۇ دٷنيەدە اتقارىلاتىن 40, و دٷنيەگە كەتكەندە ٶتەلەتٸن 40 اقىسى) بولاتىنىن, سونىڭ العاشقى ونىن بالا «تٸلٸمەن//سٶزٸمەن» («سٸز» دەپ سٶيلەۋ, داۋىس كٶتەرمەۋ, سٶزٸن بٶلمەۋ, بالاعاتتاماۋ, جامان سٶزدەردٸ مٷلدەم ەستٸرتپەۋ, تەك جاقسى سٶزدەردٸ ايتۋ, ت.ب.), كەلەسٸ ونىن «كٶڭٸلٸمەن//جٷرەگٸمەن» (مەيٸرٸممەن قاراۋ, جاناشىرلىق تانىتۋ, قامقورلىق جاساۋ, كٶڭٸلدەرٸن قالدىرماۋ, ت.ب.), ودان كەيٸنگٸسٸن – دەنە مٷشەلەرٸمەن (كٶمەكتەسۋ, ولارعا اياعىنان تٸك تۇرىپ قىزمەت ەتۋ, ت.ب.), تەك سوڭعى ونىن «مال-مٷلكٸمەن//اقشامەن» قايتارا الاتىنىن ساناسىنا سٸڭٸرۋ ارقىلى بالانى, ەڭ الدىمەن, «قۇدايدان قورقۋعا», سودان سوڭ «پەندەدەن ۇيالۋعا» باۋلي الاتىنىمىز انىق. ال بٸلٸم الۋ – ناداندىقتان ارىلىپ, ادام بولۋدىڭ كەلەسٸ باسپالداعى بولماق! اتا-اناسىن شىن مەنٸندە سىيلاي بٸلگەن ادامنىڭ ٶزگەلەرگە دە جامانشىلىق جاساي قويماسى بەلگٸلٸ. دەمەك, اباي اتامىزدىڭ وسى سٶزٸن ٶمٸرلٸك ۇستانىمىنا اينالدىرعان ەر ادام اداسۋدان اۋلاق بولادى دەسەك, قاتەلەسپەسپٸز.
– قازاقتىڭ سٶز ساپتاۋى, ونى تىڭداپ-تٷسٸنۋٸ قالاي ەدٸ, جالپى, بٸز بٷگٸن قالاي سٶيلەپ جٷرمٸز? سٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنە الىپ جٷرمٸز بە?
نۇرگەلدٸ ۋەلي:
– بەرٸمٸزدٸڭ سانامىزدا ورنىققان تٸلدٸ قولدانا بٸلۋ داعدىمىز – سٶز ساپتاۋ. سٶز ساپتاۋىمىز دۇرىس بولۋ ٷشٸن, الدىمەن, بٷلدٸرشٸن جاستان-اق تٸلدٸڭ سٶز بايلىعى, گرامماتيكالىق قۇرىلىمى مەن دىبىستىق جٷيەسٸ ادام ساناسىندا مىقتاپ ورنىعۋعا تيٸس. بۇنداي جەردە, ەڭ الدىمەن, حالىق ەدەبيەتٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ – ەرتەگٸ, ٶلەڭ-جىر, اڭىز-ەڭگٸمە جەنە كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ ارقىلى ورنىعادى. قازٸرگٸ جاس بۋىن وقىپ-ٷيرەنۋدەن گٶرٸ كومپيۋتەرگە يەك سٷيەپ العان. بۇندايدا شىعارماشىلىق قابٸلەتتٸڭ وتىز پايىزى جوعالادى. بۇل – شىندىق. ٶيتكەنٸ, كٸتاپ وقۋ, راديو تىڭداۋ ميدىڭ «ەلەستەتۋٸنە», سەزٸمدٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋگە, ياعني ميدىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. كومپيۋتەر جۇمىستى جەڭٸلدەتەتٸن تەڭدەسٸ جوق تەحنيكالىق قۇرال, بٸراق شىعارماشىلىق قۇرال ەمەس.
بەيبٸت يسحان:
– «تٸل – ەلدٸكتٸڭ نەگٸزٸ». «ۇلتتىق رۋحتىڭ نەگٸزٸ – ۇلتتىق تٸل». «ٶنەر الدى – قىزىل تٸل» دەپ قازاق بارلىق رۋحاني قۇندىلىقتاردان تٸلدٸ جوعارى قويعان. سوندىقتان دا جاس ۇرپاق تەربيەسٸنە تٸلدٸڭ الار ورنى ەرەكشە. تٸلدٸك تەربيە بٸلٸم وشاقتارىمەن عانا شەكتەلٸپ قالمايدى. جاستاردى سٶيلەۋ مەدەنيەتٸنە ٷيرەتۋدە توي-تومالاقتىڭ, باسقاداي جيىنداردىڭ, ەسٸرەسە, تەلەديدار, راديو, ەلەكتروندى اۋديوبەينە قۇرال-جابدىقتاردىڭ ىقپالى ٶتە كٷشتٸ. بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, قازاقتىڭ بۇرىنعى ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ جيىندارىندا اۋزىنىڭ دۋاسى بار, كٶپكە تانىمال اقساقالدارعا, وت اۋىزدى شەشەندەرگە عانا سٶز بەرٸلگەن. ولار ٶزدەرٸنە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەتٸن بولعان سوڭ, ايتار سٶزٸنە اسا مەن بەرٸپ, باتا-تٸلەكتەرٸن كٶركەم تٸلمەن تٶگٸلتٸپ ايتقان ەكەن. ال قازٸر شە? «بيدٸڭ ايتقانىن قۇل دا ايتادى, بٸراق اۋزىنىڭ دۋاسى جوق» دەگەنگە باسىمدىق بەرٸپ كەتتٸك پە, ەيتەۋٸر كەز كەلگەن جان سٶز الىپ, «بەلەنشەكەڭ ايتقاندى مەن دە ايتا الامىن» دەپ, اۋزىنا نە كەلسە, سونى شاتىپ-بۇتىپ ايتاتىندار تىم كٶبەيٸپ كەتتٸ. شٸركٸن, سولار سول جيىننىڭ بەينە جازباسىن كٶرٸپ, ٶزٸنٸڭ قالاي سٶيلەگەنٸن تىڭداسا عوي! سوندا ەكٸنشٸ رەت دٸلمەرسٸمەس پە ەدٸ دەگەن وي كەلەدٸ.
بوتاگٶز سٷيەرقۇل:
– قازٸرگٸ كەزدە كٶپشٸلٸگٸمٸز قاي سٶزدٸ قاي جەردە جەنە نە ٷشٸن ايتۋ قاجەتتٸگٸنە مەن بەرمەيمٸز. مەسەلەن, كٷندەلٸكتٸ داستارحانعا وتىرعاندا جەنە تاماقتانىپ بولعان سوڭ بەتٸمٸزدٸ سيپاي سالامىز, كەيبٸرٸمٸز تٸپتٸ جاي عانا تۇرىپ جٷرە بەرەمٸز. بۇل – بەرتٸندە قالىپتاسقان جامان ەدەت. ەڭ بولماعاندا, «بٸسسٸمٸللە! اسقا ادالدىق بەرسٸن, باسقا اماندىق بەرسٸن, وتباسىما ىرىس-قۇت بەرسٸن, حالقىمىزعا تىنىشتىق بەرسٸن! ەۋمين!» – دەپ, اس قايىرۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. ادامدارعا ەر تٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى راحمەت ايتساق, ەستيتٸنٸمٸز – «وقاسى جوق!» دەگەن تٸلدٸك ورالىم. بۇل – «كەشٸرٸڭٸز!» دەگەندە قايتارىلاتىن جاۋاپ. ال العىس ايتقان ادامعا «مارحابات!» دەگەن جٶن.
تەلەديدار مەن راديودا تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن جۋرناليستەرٸمٸزدٸڭ ٶزٸ سٶز مەدەنيەتٸنٸڭ: سٶز دۇرىستىعى, تازالىعى, بايلىعى, مەنەرلٸلٸگٸ, قيسىندىلىعى, ورىندىلىعى, بەدەرلٸلٸگٸ سيياقتى كوممۋنيكاتيۆتٸك (قاتىسىمدىق) ساپالارىن ساقتاي بەرمەيدٸ. ٷش سٶزٸنٸڭ ەكەۋٸ «جاڭاعى» بولاتىن, سٶزدٸك قورى جۇتاڭ جٷرگٸزۋشٸلەردەن «سٸزدەرگە تٸكەلەي ەفيردە قىزمەت ەتٸپ جاتىرعان...», «بٷگٸن وسى مەسەلەنٸ تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىرىق...» دەگەن سەكٸلدٸ قاتەلەردٸ جيٸ ەستيمٸز. مۇنىڭ ٶزٸ مامان دايارلاۋداعى كەمشٸلٸگٸمٸزبەن قاتار, سٶز قادٸرٸن بٸلەتٸن نەمەسە «نە ايتساڭ دا تىڭداي بەرەتٸن» تىڭدارمان, «نە بولسا دا كٶرە بەرەتٸن» كٶرەرمەن قاۋىمنىڭ تالعامىنان دا حابار بەرەدٸ.
«ەۋ» دەيتٸن ەكٸ قازاقتىڭ بٸرٸ ساحناعا شىعىپ جاتقان «شىعارماشىلىق ەركٸندٸك» ارقىلى «سٶز قادٸرٸن كەتٸرۋگە» ەنشٸلەرٸمٸز دە «ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسىپ جاتىر» دەسەك, ارتىق بولماس. جاس ەنشٸلەردٸ بىلاي قويعاندا, بٸر جٸگٸتپەن (ەسٸمٸ ەسٸمدە جوق!) «قىزىلقۇمدا اۋىلىم» ەنٸن ورىندايتىن گٷلنۇر ورازىمبەتوۆانىڭ «ويماق اۋىز, كٷلٸم كٶز, قۇرالاي قاس...» دەپ شىرقاۋى ەشكٸمدٸ شامداندىرمايدى. ٷش قىزدان تۇراتىن كٶپ توپتاردىڭ بٸرٸ «قازاق قىزى» ەنٸنٸڭ شۋماقتارىن نە بٸلمەستٸكپەن, نە ەدەيٸ قىسقارتىپ ايتقاندا, ٶلەڭ ۇيقاسىن بۇزۋمەن قاتار, جالپى تۋىندىنىڭ مازمۇنىنا دا نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸن, ياعني اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن تاپتايتىنىن ەشكٸم ويلاپ جاتقان جوق. سوندىقتان ەل الدىنا شىعاتىن ازاماتتارىمىز بەن قىزدارىمىزدىڭ سٶزٸن «سارالاپ», ەندەرٸن «ەلەكتەن» ٶتكٸزٸپ وتىراتىن قۇزىرلى ورگان نەمەسە بٸلٸكتٸ دە تەۋەلسٸز مامانداردان قۇرىلعان ساراپتاۋ كوميسسيياسى كەرەك. ەلٸمٸزدە «بٸر قۇزىرلى مەكەمەنٸ» جان-جاعىنان قىسپاققا الاتىن «ون ٶكٸلەتتٸ ورگان» بولاتىنىن ەسكەرسەك, بٸز ٷشٸن دۇرىسى – تەۋەلسٸز ساراپشىلارعا جٷگٸنۋ بولار.
– وسى كٷنٸ توي باسقارىپ جٷرگەن كەيبٸر اسابالار اۋىز ٶزٸمدٸكٸ دەپ دٷيٸم جۇرتتىڭ الدىندا انايى ەزٸلدەردٸ ايتا بەرەتٸن بولدى. بۇعان قالاي شەكتەۋ قويۋعا بولادى?
نۇرگەلدٸ ۋەلي:
– توي جيىندا ورنىمەن ايتقان ەزٸل جاقسى عوي, جۇرتتى بٸر سەرگٸتٸپ, كٶڭٸلٸن كٶتەرٸپ تاستايدى. شاھارستانداعى (مەگاپوليستەگٸ) ٷلكەن-كٸشٸ جينالعان بەلگٸلٸ بٸر تويدا سٶزٸنەن سٷرٸنگەن اسابانىڭ بٸر قارييانى رەنجٸتكەنٸ ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. سوندا اسابا قولىنداعى ميكروفونىن قاريياعا ۇسىنىپ جاتىپ: «ەل قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن قاريياسىز! كەرٸ قويدىڭ جاسىنداي جاسىڭىز بار, كٶپتٸ كٶرگەن باسىڭىز بار» دەپ ماقالداي كەلٸپ, «توي يەسٸنە قۇتتىقتاۋ تٸلەگٸڭٸزدٸ ايتساڭىز?» – دەمەسٸ بار ما. سوندا قارييا, قاراعىم, مەنٸڭ جاسىمدا نە شاتاعىڭ بار ەدٸ! – دەدٸ دە توي يەسٸنە قاراتا: «پەلەنشەكە, وسى سٶزدٸ ەستٸسٸن دەپ شاقىرىپ پا ەدٸڭ مەنٸ» دەپ رەنجٸگەن كٷيدە تويدان شىعىپ كەتتٸ.
ەدەتتە, جاسى ٷلكەن ادامداردىڭ «كەرٸ قويدىڭ جاسىنداي جاسىم بار» دەپ, ٶزدەرٸ بٸرٸنشٸ جاقتان ايتسا, ەش ەبەستٸگٸ جوق. بۇنداي سٶزدٸ «كٸمگە, قاشان, قاي جەردە, قالاي» ايتۋ كەرەكتٸگٸن پايىمداي الماعان ادام تٸلدٸك كوممۋنيكاتسييادا ەتيكەتتٸك نورمادان اۋىتقىپ, تىڭداۋشىنىڭ كٶڭٸلٸنە قاياۋ تٷسٸرەدٸ.
قازاقتىڭ كەيبٸر ماقالدارى ەتيكەتتٸك نورما بويىنشا بٸرٸنشٸ جاقتا سٶيلەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. قارييا ادامداردىڭ اۋزىنان «بٸر اياعىم جەردە, بٸر اياعىم كٶردە» دەگەن سٶزدٸ ەستٸپ قالامىز. ال, بۇل مەتەلدٸ ەكٸنشٸ جاققا, قارييانىڭ ٶزٸنە قاراتىپ ايتساڭىز, بٷلدٸرەسٸز.
بەيبٸت يسحان:
– اسابالاردىڭ سٶيلەۋ مەدەنيەتٸنٸڭ جوعارى بولۋى, مەنٸڭ ويىمشا, ەڭ ەۋەلٸ وقىپ-توقىپ ٷيرەنۋٸنە, ەكٸنشٸدەن, العان تەلٸم-تەربيەسٸنە بايلانىستى ەكەنٸ انىق. ال ونىڭ تاپقىرلىعى مەن پاراساتتىلىعى سول كەسٸبٸن جەتە يگەرۋٸندە جاتسا كەرەك. تەربيەلٸ ادام تويعا جينالعان قوناقتاردى «قىتىقتاپ كٷلدٸرەمٸن» دەپ, بەيەدەپ سٶزگە ەش ۋاقىتتا جولامايدى. ورىنسىز ەزٸل ايتاتىن, ٶرەسكەل قىلىق كٶرسەتەتٸن اسابالاردى بٸر تويدان ەكٸنشٸ تويعا شاقىرىپ, جارنامالاپ جٷرگەن ٶزٸمٸز دە پارىقسىز شىعارمىز, ەلدە ولاردىڭ بٸر تويدان ەكٸنشٸسٸنە كٶشٸپ جٷرۋلەرٸنە باسقالارعا قاراعاندا ارزانداۋ بولاتىنى سەبەپ پە ەكەن?
– تويلاردا سٶز بەرٸلمەسە جاتىپ كەپ رەنجيتٸن, ال سٶز بەرٸلە قالسا, نە ايتىپ وتىرعانىنا مەن بەرمەي, بٸر-بٸرٸن قايتالاي بەرەتٸن, ٶزگەلەردٸڭ ۋاقىتىن قادٸرلەمەيتٸن ەدەت پايدا بولدى. ودان قالاي ارىلۋعا بولادى?
نۇرگەلدٸ ۋەلي:
– ەدەت – ەدەت ەمەس, جٶن ەدەت. سٶزگە ىسىلعان تەجٸريبەلٸ ناعىز اسابا – شارشى سٶزدٸڭ شەبەرٸ. الدىمەن, ول توي يەسٸمەن اقىلداسىپ, تويدىڭ ستسەنارييٸن «جاۋىر» بولعان «جاساندى» جولمەن ەمەس, جاڭا بٸر ٷردٸستٸ قالىپتاستىرۋعا كٷش سالۋ قاجەت-اق. كەيبٸر تويدا, بايقاپ تا جٷرەمٸز, ۇزىننان-ۇزاق سٶز بەرٸپ جاتپايدى, قۇرمەتتٸ, قادٸرلٸ ادامداردىڭ اتى-جٶنٸ اتالىپ, توي يەسٸنٸڭ اتىنان ولارعا ارنالىپ تٷزۋ تٸلەك ايتىلادى. ەشكٸمگە «ٶشٸرەتپەن» سٶز بەرٸپ «قارىق قىلىپ» جاتپايدى, جينالعان جۇرتتى دا مەزٸ قىلمايدى.
بەيبٸت يسحان:
– قازاقتىڭ بۇرىنعى تويلارىندا بارلىعىنا سٶز بەرٸلمەگەن. سٶز الىپ, باتا-تٸلەك ايتۋ دەگەنٸڭٸز زور مەرتەبە بولىپ سانالعان. بەدەلدٸ كٸسٸلەر عانا سٶيلەگەن. ال قازٸرگٸ تويلاردا بالا-شاعاعا دەيٸن سٶيلەيتٸن بولدى. تٸلەك سٶز (توست) – ەبدەن قالىپتاسقان (ستاندارت) سٶزگە جاتادى. سول سەبەپتەن, سٶز الۋشىلار بٸرٸن-بٸرٸ قايتالاپ, ونىڭ ٶزٸندە دە جٷيەلٸ ايتپاي, تويدىڭ سەنٸ مەن مەنٸن كەتٸرٸپ جاتادى. بۇدان قۇتىلۋدىڭ بٸر جولى – قۇدالارعا, ناعاشى-جيەن جۇرتقا, اعا-جەڭگەلەرگە, ت.ب. دەپ توپتاستىرىپ, سولاردىڭ اراسىنان ەڭ بەدەلدٸ بٸرەۋٸنە «سٸزگە سٶز بەرٸلەدٸ, تٸلەگٸڭٸزدٸ قىسقا دا, نۇسقا ەتٸپ جٷيەلٸ ايتۋعا دايىندالىڭىز» دەپ الدىن الا اسابا نەمەسە توي يەسٸ ەسكەرتۋ جاساۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. وسىنى بٸر جٷيەگە كەلتٸرسەك, جاس ۇرپاق ٷلكەندەردٸڭ باتا-تٸلەگٸن ٷنەمٸ ەستٸپ, دۇرىس سٶيلەۋگە تەربيەلەنە تٷسەر مە ەدٸ.
– قارييالاردان باتا سۇراي قالسا, توست ايتىپ «ال ەندٸ سول ٷشٸن» دەپ قايىراتىن جاعدايعا جەتتٸك? وعان نە ايتاسىز?
نۇرگەلدٸ ۋەلي:
– تويدا ايتىلاتىن باتانىڭ جٶنٸ بٸر باسقا. ال جاقسى تٸلەكتٸڭ جٶنٸ بٶلەك. باتا بەرۋشٸ ادام, ەدەتتە, ونى باتاگٶي دەپ اتايدى, ەل-جۇرتقا سىيلى, جولى ٷلكەن ادام بولۋعا تيٸس. باتا سۇراعان كەزدە باتاعا ساي ەتيكەتتٸك, عۇرىپتىق نورمالار ساقتالىپ وتىرادى. باتاگٶي قارييانىڭ سٶز مازمۇنى توي يەسٸنە, جينالعان جۇرتشىلىققا دەگەن جاقسى تٸلەك, باتا سٶزدە تٷزۋ تارتىلعان جەلٸدەي بولىپ, تەلٸمدٸك-تەربيەلٸك مەنٸ زور, جاندى جادىراتاتىن ٷلگٸلٸ سٶز تٷرٸندە بولادى. جۇرتشىلىق باتا سٶزدەن وسىنى كٷتەدٸ, «ال سول ٷشٸن الىپ قويايىق» دەگەن بۇرالقى سٶز تويدىڭ سەنٸن بۇزادى.
بەيبٸت يسحان:
– قايسىبٸر قارييالارىمىزدىڭ باتانىڭ ورنىنا تٸلەك-توست ايتىپ جاتاتىنى جيٸ كەزدەسەتٸنٸ راس. بۇل, ەندٸ كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ سانامىزعا سالعان زاردابى. بۇدان بٸرتٸندەپ ارىلا باستاعاندايمىز. سەبەبٸ, قازاقتىڭ قازٸرگٸ تويلارىنىڭ كٶبٸسٸ اراق-شاراپسىز ٶتەتٸن بولا باستادى ەمەس پە?
بوتاگٶز سٷيەرقۇل:
– ەندٸ توي جايلى بٸرەر سٶز... بابالارىمىز «ايت – اتتىنٸكٸ, توي – توندىنٸكٸ» دەگەن. بۇل مٸنٸپ بارار اتى, كيٸپ بارار كيٸمٸ (بٸركيەرٸ) بار كٸسٸگە ايتتاۋ /ايتشىلاۋ/ دا, تويعا بارۋ /تويلاۋ/ دا جاراسادى دەپ ساناعاننان تۋعان سٶز. بٸز تويعا بارۋشىلار مەن توي جاساۋشىلار تۋرالى وي قوزعاماقپىز.
قازٸر تابىسى ٸشەر اس, كيەر كيٸمگە جەتكەنٸمەن, ودان ٷلكەنٸرەك يگٸلٸكتەرگە (كٶلٸك, باسپانا, ت.ب.) جەتە بەرمەيتٸن باۋىرلارىمىز كٶپ-اق. ەلٸمٸزدە قازاق حالقىنىڭ (ات تٶبەلٸندەي «بايلاردى» ساناماعاندا) ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸمەن سالىستىرعاندا, تۇرمىسى تٶمەنٸرەك ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ٷلكەن قالالاردا بالالارى مەكتەپ بٸتٸرگەنشە جاتاقحانادا تۇراتىن نەمەسە كٸسٸنٸڭ ٷيٸن جالداپ جٷرگەن وتباسىلار دا از ەمەس. الايدا, سٶيتٸپ جٷرٸپ, ەر تٷرلٸ جاعدايلاردى/جاقسىلىقتاردى/ «اتاپ ٶتۋگە», «دٷركٸرەتٸپ» توي جاساۋعا قارسى ەمەسپٸز. تٸپتٸ, ناقتى اتى بەلگٸسٸز «جۇرتتارمەن» بەسەكەلەسۋگە, تويىمىزدى «ولاردان دا اسىرىپ», كەرەمەت ەتٸپ ٶتكٸزۋگە تىرىسامىز. مىسالى, «جۇرتتار 200 ادام شاقىرسا, بٸز 400 ادامدى كٷتۋگە «دايىنبىز» (ونىڭ 100 شاقتىسى شىن تٸلەۋلەس جاندار بولسا, قالعانى «ۇيالعانىنان كەلٸپ...» داستارحاندى سىناپ-مٸنەپ وتىراتىنى دا بٸزدٸ ويلاندىرا بەرمەيدٸ), «جۇرتتار بٸر ليمۋزين جالداسا, بٸز ونىڭ قاسىنا 5-6 مەرسەدەستٸ قوسامىز», «جۇرتتىڭ» تويىنا ەكٸ-ٷش ەسترادا جۇلدىزى كەلسە, «بٸزدٸڭ تويىمىزعا» ون شاقتىسى كەلۋٸ كەرەك... وسىلاي كەتە بەرەدٸ. اتاعى جەر جارعان اسابالاردىڭ «سۇرايتىنىن» بەرە المايتىن بولعاندىقتان, «ارزانقولداۋ» اسابالاردىڭ «قىزمەتٸنە جٷگٸنۋگە» مەجبٷرمٸز. جاسىراتىنى جوق, دٷيٸم جۇرتتىڭ كٶزٸنشە «ٶزٸمدٸكٸ دەپ اۋزىنا نە كەلسە, سونى ايتا بەرەتٸن» دە (كٶبٸنەسە) «سولار». ارنايى العان بٸلٸمٸ جوق, ٷيٸندە سٶز قادٸرٸن ۇعىندىرىپ وتىرعان قاريياسى جوق, ەزٸل-سىقاق تەاترلارىنىڭ ەرتٸستەرٸنە (قازٸر ولاردىڭ دا جاۋىننان كەيٸنگٸ ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ) ەلٸكتەي جٷرٸپ, ٶز بەتٸمەن «قالىپتاسىپ جاتقان» سونداي اسابالاردىڭ توي يەسٸ ايتقان سوماعا (قانشا بولسا دا!) كەلٸسە بەرەتٸنٸ ايان. ەسەسٸنە, «قارىزدانىپ» جاساعان تويىمىزدى «كۆن ساحناسىنا» اينالدىرىپ جٸبەرۋ ولار ٷشٸن تٷك ەمەس. سٶيتە تۇرا, ەكٸ-ٷش ساعاتى كەشٸككەن قوناقتاردى كٷتۋمەن كەتكەن التىن ۋاقىتىمىزدىڭ قالعان بٶلٸگٸن «قوشەمەت سۇراپ» تۇرىپ الاتىن, «انايى انەكدوتتارىنا» قول سوقپاساڭ, «قارعاي جٶنەلەتٸن» اسابالاردى تىڭداۋمەن ٶتكٸزۋگە ەتٸمٸز ٷيرەنٸپ كەتكەن. «ويىننىڭ ارزان, كٷلكٸنٸڭ قىمبات» ەكەنٸنەن مٷلدەم حابارى جوق وسىنداي «جٸگٸتتەردٸ» «ەركەلەتٸپ» جٷرگەن تاعى دا ٶزٸمٸز. اسابادان «قالىسپاي», قولىنا تيگەن ميكروفونعا «جابىسىپ الىپ, جارتى ساعاتسىز ايىرىلمايتىن» «كٶسەمدەر مەن شەشەندەر», باتا بەرمەك تٷگٸلٸ, «اس قايىرا المايتىن» اعالارىمىز تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ۇيات.
اينالىپ كەلگەندە, بار مەسەلە – ادامنىڭ وتباسىندا العان تەربيەسٸنە, قانداي ورتادا ٶسكەنٸنە, بالا كٷنٸندە كٸمدٸ تىڭداپ, كٸمنەن قانداي تەلٸم العانىنا بايلانىستى. بٸزدٸڭ بارلىق قاتەلٸگٸمٸز وسى – بالالارىمىزدىڭ «ۇيادا نە كٶرسە, ۇشقاندا سونى ٸلەتٸنٸن» ەسكەرمەۋدەن تۋىندايدى.
ەڭ الدىمەن, توي جاساۋعا قاتىستى بەسەكەلەستٸكتٸ توقتاتۋىمىز كەرەك. سوندا ىسىراپشىلدىقتان دا, داڭعازالىقتان دا قۇتىلامىز. قۋانىشىمىزدى شىن كٶڭٸلٸمەن بٶلٸسەتٸن, كەم-كەتٸگٸمٸزدٸ سىنامايتىن, ٷي يەلەرٸنٸڭ جەنە قوناقتاردىڭ اتاق-لاۋازىمىنا قارامايتىن, ناعىز جاناشىر جانداردى عانا شاقىرساق, ولار ٶنەرلەرٸن ورتاعا سالىپ, تويدىڭ سەنٸن كەلتٸرسە, ويى تەرەڭ, سٶزٸ تٷزۋ قارييالاردىڭ باتاسىن الساق, ول تويدىڭ كٶپتٸڭ ەسٸندە قالار تاماشاعا اينالارى انىق!
سٶزٸمٸزدٸ ەربٸرٸمٸزگە قاتىسى بار مىناداي حالىق دانالىعىمەن تٷيٸندەگٸمٸز كەلەدٸ: «نيەتٸڭدٸ تٷزە, ول ويىڭا اينالادى. ويىڭدى تٷزە, ول سٶزٸڭە اينالادى. سٶزٸڭدٸ تٷزە, ول ەدەتٸڭە اينالادى. ەدەتٸڭدٸ تٷزە, ول مٸنەزٸڭە اينالادى. مٸنەزٸڭدٸ تٷزە, ول تاعدىرىڭا اينالادى!».
– تانىمال ادامداردىڭ سٶزدەرٸن ٶزگەرتٸپ نەمەسە ايتپاعان سٶزٸن بىلاي ايتىپتى دەپ اڭىزعا اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن ەدەتٸمٸز بار. وسىنىڭ ارا-جٸگٸن كٸم ايىرىپ بەرەدٸ?
بەيبٸت يسحان:
– بۇنداي قاتەلٸكتەردٸڭ جازبا مەتٸندە تۇرماق, سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ ٶزٸندە بولماعانى دۇرىس. الايدا, سٶيلەۋ, جازۋ ٷدەرٸسٸندە كەيبٸر قاناتتى سٶزدەردٸڭ قاي تانىمال تۇلعانىڭ اۋزىنان شىققانىن ەسكە تٷسٸرە الماي قالاتىن كەزدەرٸمٸز بولادى نەمەسە بٸرەۋدٸڭ ايتقانىن بٸرەۋ ايتتى دەپ شاتاستىرىپ تا الۋىڭ مٷمكٸن. بٸلە تۇرىپ, قاتە قولدانۋ – ەل-جۇرتتى ناعىز شاتاستىرۋ. ال بەلگٸلٸ ادامنىڭ بٸر وي-پٸكٸرٸنٸڭ ٶزگەشە ٶڭ الىپ, باسقا بٸرەۋدٸڭ اۋزىنان تٷرلەنٸپ شىعۋى – عىلىم تٸلٸندە قايتادان ٶڭدەلۋ (رەپرودۋكتسييا) دەپ اتالادى. مىسالى, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ: «قارا حالىقتىڭ مەدەنيەتتٸ بولۋىنان, مەدەنيەتتٸ كٸسٸنٸڭ قازاق بولۋى قيىن» دەگەن پٸكٸرٸ, ا.سەيدٸمبەكتٸڭ: «كەز كەلگەن ادام مۇسىلمان بولا الادى, بٸراق كەز كەلگەن مۇسىلمان قازاق بولا المايدى» دەگەنٸمەن ٷندەس ەكەنٸ انىق.
دايىنداعان اينارا اشان
