«Taý men tasty sý buzady, adamzatty sóz buzady» degen aýyzdan shyqqan ár lebizge jaýapkershilikpen qaraǵan babalarymyzdan kóp ilgeri kete qoiǵan joqpyz-aý! Óitkeni, búgingi sóilegen sózimizdiń túpki nátijesi shynaiylyqty máninen qiyn. Kópshiliktiń basy jii qosylatyn toi-tomalaqqa bara qalsaq, asabalardyń: «Zima halada, gýsi-gýsi ga-ga-ga, tolyvatyr tamada, qýys-qýys qalada, qol soqpaisyzdar ma, oiynshyq pa sizderge tamada» degen sekildi «ádemi» ázilderine «qaryq bolyp» qaitamyz. Maǵynasyz sózi, anaiy qaljyńdaryna qaita-qaita qoshemet surap alatyn olarǵa qarap, «uialmas betke talmas jaq bitetinin» taǵy moiyndaimyz. Anyǵynda «ottyń shalasynan sózdiń shalasy jaman» emes pe edi? Osy shala sózderdiń bizge tigizer ziiany týraly oilanyp kórdik pe? Sóz jaýapkershiligi, sóileý mádenieti – mamandar talqylaýyndaǵy búgingi taqyryp osy.
– Sóz qudireti qazaq úshin qanshalyqty mańyzdy edi? Halqymyz sóz jaýapkershiligin qalai túsingen, qazir sóz qadirine jete alyp júrmiz be? 
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor:
– Sóz ónerin qazaq halqy asa joǵary baǵalaǵan. Sózdi kieli dep te túsingen. Áldekim «áldene týraly jaqsy aitsań da, jaman aitsań da, aitqanyń ainalyp kelip, ózińdi tabady» deidi. Qazaq maqaly adamǵa keler on báleniń toǵyzy tilden dep saqtandyrady. «Tizemnen súrindirseń de, tilimnen súrindire kórme» degen tilekti aitýshy da ata-babalarymyz. «At júirigi aiyrady, til júirigi qaiyrady» degen maqaldyń mazmuny – «Ketkendi keltirip, kemtigińdi toltyratyn da til» degendi ańǵartpai ma?! Tildi asa joǵary baǵalaǵanyn, sózdi qudiretti dep tanyǵanyn halyqtyń osyndai qazynaly sózderinen de ańǵarýǵa bolady.
Halyq danalyǵynan beihabar adamdar sóz qadirine jete almaityny ras. Qazirgi jahandaný zamanynda adamzat qoǵamyn ozyq tehnologiia bilep-tóstep barady. Bir qorqynyshtysy – rýhani damý artta qalyp keledi. Ekeýiniń arasyndaǵy alshaqtyq ulǵaia berse, adamzat álemine tóngen asa zor qaýipke ainalady. Al rýhani dúnie qoǵamda, jeke tulǵada til arqyly ornyǵyp, tilmen kóktep-kógeredi.
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent:
– Atam qazaq til máselesine qashan da zor mán bergen. Cóz jaýapkershiligi, sóz qadiri, ony qalai túsinip júrmiz degen búgingi áńgimeniń ózi de sodan týyndap otyr emes pe! «Jastarǵa jappas jala joq» (Abai), «Ne ekseń, sony orasyń» deidi ǵoi, qazirgi ýaqytta qaisybir jastardyń boiynan ne aityp, ne qoiǵanyna mán bermeýshilik baiqalsa, onyń bir sebebi – aǵa býynnyń tálim-tárbiesi men úlgi-ónegesinde jatyr-aý. Ekinshi sebebi – mekteptegi oqý-tárbie isi me dep oilaimyn. Óitkeni, mektepke barǵan balany birinshi synyptan bastap, mektep bitirgenshe testi-jaýap júiesi arqyly oqytyp, bilimderin baǵalaityn qazirgi mektep balany oilap sóileýge, óz pikirin júieli jetkizýge baýlymaidy. Ásirese, balany durys sóileýge úiretetin til-ádebiet, tarih siiaqty pánderdiń ózin test tapsyrýǵa ǵana baǵyttaý – qazirgi jastardyń aitar pikirine salǵyrt qaraýshylyǵyn qalyptastyryp jatqandai. Aitar oiynyń tereńdigi men salmaqtylyǵyna mán bermei, áiteýir aita salaiyn deýshilerdiń barǵan saiyn kóbeiip bara jatqandyǵy osylarǵa bailanysty bolar. Áitpese, tilimiz kedeilenip, sheshendigimiz kemip bara jatqan joq. «Oiy aiqynnyń sózi aiqyn», «Qundy sóz qunarly oidan shyǵady» degendei, bar pále oilaý mashyǵymyz ben daǵdymyzdyń durys qalyptaspai, mesheýlenip bara jatýynan siiaqty. 
Súleimen Demirel ýniversitetiniń qaýymdastyrylǵan professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory:
– Qazaq – ejelden sózdi qasterlegen, «taiaqtyń etten, sózdiń súiekten ótetinin», «basqa keletin on báleniń toǵyzy tilden» ekenin, «ańdamai sóilegenniń aýyrmai óletinin» bilgen, sondyqtan da urpaǵyn «kisige qarap sóz almaýǵa», «sózine qarap kisini alýǵa», iaki tanýǵa úndegen, sózdiń parqyn aiyra bilýge baýlyǵan halyq. Kúni keshege deiin qarttarymyz aitpaǵyn bir maqalmen jetkizýge, al kókiregi oiaý jastarymyz ony ańǵaryp qana qoimai, túisine bilýge tyrysyp kelgeni belgili.
Alaida, búgingi ahýal múldem basqa... Kóshege shyqsańyz, jolǵa talasyp, birin-biri tildep jatqan, kólikten shyǵa sala bir-biriniń jaǵasyna jarmasyp, boǵaýyzdyń neshe atasyn aityp, bas-kózge qaramai, tómpeshtep jatqan qazaqty kóresiz. Aýlada oinap júrgen balalardyń birneshe tilde «boqtai alatynyn» kórgende, eriksiz «bulardyń ata-anasy qandai eken?» degen oiǵa qalasyz. Al bir-birine qarap «oi túzeitin» boijetkenderimizdiń beiaýyz jigittermen birge temeki tartyp, syra iship, «arqa-jarqa» bolyp otyrǵanyn kórgende, tipti aitýǵa sóz tappai qalasyz. Munyń bári otbasyndaǵy teris tárbieden, ónege bolarlyq kisiniń joqtyǵynan týyndasa kerek.
Bala es bilip, etek japqanǵa deiin: «Eki iyǵyńda eki perishteń otyrady, sol jaqtaǵysy aýzyńnan shyqqan árbir jaman sózińdi, kisige istegen qyldai qiianatyńdy tizip jazady, ár jaman oiyń men sóziń baǵyńdy bailaidy, ómirde jolyń bolmaidy... Al oń jaqtaǵy perishteń árbir jaqsy sózińdi, izgi nietińdi esepke alady, jaqsy sóilep, qaiyrymdylyq jasasań, adamdardan alǵys alǵan saiyn jolyń ashyla túsedi, baǵyń janady» – degendi qulaǵyna quiýymyz kerek. Ata-ananyń perzentinde 80 aqysy (kózi tirisinde, iaǵni bu dúniede atqarylatyn 40, o dúniege ketkende óteletin 40 aqysy) bolatynyn, sonyń alǵashqy onyn bala «tilimen//sózimen» («Siz» dep sóileý, daýys kótermeý, sózin bólmeý, balaǵattamaý, jaman sózderdi múldem estirtpeý, tek jaqsy sózderdi aitý, t.b.), kelesi onyn «kóńilimen//júregimen» (meiirimmen qaraý, janashyrlyq tanytý, qamqorlyq jasaý, kóńilderin qaldyrmaý, t.b.), odan keiingisin – dene múshelerimen (kómektesý, olarǵa aiaǵynan tik turyp qyzmet etý, t.b.), tek sońǵy onyn «mal-múlkimen//aqshamen» qaitara alatynyn sanasyna sińirý arqyly balany, eń aldymen, «Qudaidan qorqýǵa», sodan soń «pendeden uialýǵa» baýli alatynymyz anyq. Al bilim alý – nadandyqtan arylyp, Adam bolýdyń kelesi baspaldaǵy bolmaq! Ata-anasyn shyn máninde syilai bilgen adamnyń ózgelerge de jamanshylyq jasai qoimasy belgili. Demek, Abai atamyzdyń osy sózin ómirlik ustanymyna ainaldyrǵan ár adam adasýdan aýlaq bolady desek, qatelespespiz.
– Qazaqtyń sóz saptaýy, ony tyńdap-túsinýi qalai edi, jalpy, biz búgin qalai sóilep júrmiz? Sóz jaýapkershiligin sezine alyp júrmiz be?
Nurgeldi Ýáli:
– Bárimizdiń sanamyzda ornyqqan tildi qoldana bilý daǵdymyz – sóz saptaý. Sóz saptaýymyz durys bolý úshin, aldymen, búldirshin jastan-aq tildiń sóz bailyǵy, grammatikalyq qurylymy men dybystyq júiesi adam sanasynda myqtap ornyǵýǵa tiis. Bundai jerde, eń aldymen, halyq ádebietiniń úlgileri – ertegi, óleń-jyr, ańyz-áńgime jáne kórkem ádebiet tili arqyly ornyǵady. Qazirgi jas býyn oqyp-úirenýden góri kompiýterge iek súiep alǵan. Bundaida shyǵarmashylyq qabilettiń otyz paiyzy joǵalady. Bul – shyndyq. Óitkeni, kitap oqý, radio tyńdaý midyń «elestetýine», sezimdi oi eleginen ótkizýge, iaǵni midyń jumys isteýine múmkindik beredi. Kompiýter jumysty jeńildetetin teńdesi joq tehnikalyq qural, biraq shyǵarmashylyq qural emes.
Beibit Ishan:
– «Til – eldiktiń negizi». «Ulttyq rýhtyń negizi – ulttyq til». «Óner aldy – qyzyl til» dep qazaq barlyq rýhani qundylyqtardan tildi joǵary qoiǵan. Sondyqtan da jas urpaq tárbiesine tildiń alar orny erekshe. Tildik tárbie bilim oshaqtarymen ǵana shektelip qalmaidy. Jastardy sóileý mádenietine úiretýde toi-tomalaqtyń, basqadai jiyndardyń, ásirese, teledidar, radio, elektrondy aýdiobeine qural-jabdyqtardyń yqpaly óte kúshti. Bizdiń bilýimizshe, qazaqtyń burynǵy úlkendi-kishili jiyndarynda aýzynyń dýasy bar, kópke tanymal aqsaqaldarǵa, ot aýyzdy sheshenderge ǵana sóz berilgen. Olar ózderine úlken jaýapkershilik júkteletin bolǵan soń, aitar sózine asa mán berip, bata-tilekterin kórkem tilmen tógiltip aitqan eken. Al qazir she? «Bidiń aitqanyn qul da aitady, biraq aýzynyń dýasy joq» degenge basymdyq berip kettik pe, áiteýir kez kelgen jan sóz alyp, «Bálenshekeń aitqandy men de aita alamyn» dep, aýzyna ne kelse, sony shatyp-butyp aitatyndar tym kóbeiip ketti. Shirkin, solar sol jiynnyń beine jazbasyn kórip, óziniń qalai sóilegenin tyńdasa ǵoi! Sonda ekinshi ret dilmársimes pe edi degen oi keledi.
Botagóz Súierqul:
– Qazirgi kezde kópshiligimiz qai sózdi qai jerde jáne ne úshin aitý qajettigine mán bermeimiz. Máselen, kúndelikti dastarhanǵa otyrǵanda jáne tamaqtanyp bolǵan soń betimizdi sipai salamyz, keibirimiz tipti jai ǵana turyp júre beremiz. Bul – bertinde qalyptasqan jaman ádet. Eń bolmaǵanda, «Bissimillá! Asqa adaldyq bersin, Basqa amandyq bersin, Otbasyma yrys-qut bersin, Halqymyzǵa tynyshtyq bersin! Áýmin!» – dep, as qaiyrýdyń esh qiyndyǵy joq. Adamdarǵa ár túrli jaǵdailarǵa bailanysty rahmet aitsaq, estitinimiz – «Oqasy joq!» degen tildik oralym. Bul – «Keshirińiz!» degende qaitarylatyn jaýap. Al alǵys aitqan adamǵa «Marhabat!» degen jón.
Teledidar men radioda turaqty jumys isteitin jýrnalisterimizdiń ózi sóz mádenietiniń: sóz durystyǵy, tazalyǵy, bailyǵy, mánerliligi, qisyndylyǵy, oryndylyǵy, bederliligi siiaqty kommýnikativtik (qatysymdyq) sapalaryn saqtai bermeidi. Úsh sóziniń ekeýi «jańaǵy» bolatyn, sózdik qory jutań júrgizýshilerden «Sizderge tikelei efirde qyzmet etip jatyrǵan...», «Búgin osy máseleni tilge tiek etip otyryq...» degen sekildi qatelerdi jii estimiz. Munyń ózi maman daiarlaýdaǵy kemshiligimizben qatar, sóz qadirin biletin nemese «ne aitsań da tyńdai beretin» tyńdarman, «ne bolsa da kóre beretin» kórermen qaýymnyń talǵamynan da habar beredi.
«Áý» deitin eki qazaqtyń biri sahnaǵa shyǵyp jatqan «shyǵarmashylyq erkindik» arqyly «sóz qadirin ketirýge» ánshilerimiz de «ózindik úlesin qosyp jatyr» desek, artyq bolmas. Jas ánshilerdi bylai qoiǵanda, bir jigitpen (esimi esimde joq!) «Qyzylqumda aýylym» ánin oryndaityn Gúlnur Orazymbetovanyń «Oimaq aýyz, kúlim kóz, quralai qas...» dep shyrqaýy eshkimdi shamdandyrmaidy. Úsh qyzdan turatyn kóp toptardyń biri «Qazaq qyzy» ániniń shýmaqtaryn ne bilmestikpen, ne ádeii qysqartyp aitqanda, óleń uiqasyn buzýmen qatar, jalpy týyndynyń mazmunyna da nuqsan keltiretinin, iaǵni avtorlardyń quqyǵyn taptaitynyn eshkim oilap jatqan joq. Sondyqtan el aldyna shyǵatyn azamattarymyz ben qyzdarymyzdyń sózin «saralap», ánderin «elekten» ótkizip otyratyn quzyrly organ nemese bilikti de táýelsiz mamandardan qurylǵan saraptaý komissiiasy kerek. Elimizde «bir quzyrly mekemeni» jan-jaǵynan qyspaqqa alatyn «on ókiletti organ» bolatynyn eskersek, biz úshin durysy – táýelsiz sarapshylarǵa júginý bolar.
– Osy kúni toi basqaryp júrgen keibir asabalar aýyz ózimdiki dep dúiim jurttyń aldynda anaiy ázilderdi aita beretin boldy. Buǵan qalai shekteý qoiýǵa bolady?
Nurgeldi Ýáli:
– Toi jiynda ornymen aitqan ázil jaqsy ǵoi, jurtty bir sergitip, kóńilin kóterip tastaidy. Shaharstandaǵy (megapolistegi) úlken-kishi jinalǵan belgili bir toida sózinen súringen asabanyń bir qariiany renjitkeni esime túsip otyr. Sonda asaba qolyndaǵy mikrofonyn qariiaǵa usynyp jatyp: «El qurmetine bólengen qariiasyz! Kári qoidyń jasyndai jasyńyz bar, kópti kórgen basyńyz bar» dep maqaldai kelip, «toi iesine quttyqtaý tilegińizdi aitsańyz?» – demesi bar ma. Sonda qariia, qaraǵym, meniń jasymda ne shataǵyń bar edi! – dedi de toi iesine qarata: «Pálensheke, osy sózdi estisin dep shaqyryp pa ediń meni» dep renjigen kúide toidan shyǵyp ketti.
Ádette, jasy úlken adamdardyń «kári qoidyń jasyndai jasym bar» dep, ózderi birinshi jaqtan aitsa, esh ábestigi joq. Bundai sózdi «kimge, qashan, qai jerde, qalai» aitý kerektigin paiymdai almaǵan adam tildik kommýnikatsiiada etikettik normadan aýytqyp, tyńdaýshynyń kóńiline qaiaý túsiredi.
Qazaqtyń keibir maqaldary etikettik norma boiynsha birinshi jaqta sóileýdi qajet etedi. Qariia adamdardyń aýzynan «bir aiaǵym jerde, bir aiaǵym kórde» degen sózdi estip qalamyz. Al, bul máteldi ekinshi jaqqa, qariianyń ózine qaratyp aitsańyz, búldiresiz.
Beibit Ishan:
– Asabalardyń sóileý mádenietiniń joǵary bolýy, meniń oiymsha, eń áýeli oqyp-toqyp úirenýine, ekinshiden, alǵan tálim-tárbiesine bailanysty ekeni anyq. Al onyń tapqyrlyǵy men parasattylyǵy sol kásibin jete igerýinde jatsa kerek. Tárbieli adam toiǵa jinalǵan qonaqtardy «qytyqtap kúldiremin» dep, beiádep sózge esh ýaqytta jolamaidy. Orynsyz ázil aitatyn, óreskel qylyq kórsetetin asabalardy bir toidan ekinshi toiǵa shaqyryp, jarnamalap júrgen ózimiz de paryqsyz shyǵarmyz, álde olardyń bir toidan ekinshisine kóship júrýlerine basqalarǵa qaraǵanda arzandaý bolatyny sebep pe eken?
– Toilarda sóz berilmese jatyp kep renjitin, al sóz berile qalsa, ne aityp otyrǵanyna mán bermei, bir-birin qaitalai beretin, ózgelerdiń ýaqytyn qadirlemeitin ádet paida boldy. Odan qalai arylýǵa bolady?
Nurgeldi Ýáli:
– Ádet – ádet emes, jón ádet. Sózge ysylǵan tájiribeli naǵyz asaba – sharshy sózdiń sheberi. Aldymen, ol toi iesimen aqyldasyp, toidyń stsenariiin «jaýyr» bolǵan «jasandy» jolmen emes, jańa bir úrdisti qalyptastyrýǵa kúsh salý qajet-aq. Keibir toida, baiqap ta júremiz, uzynnan-uzaq sóz berip jatpaidy, qurmetti, qadirli adamdardyń aty-jóni atalyp, toi iesiniń atynan olarǵa arnalyp túzý tilek aitylady. Eshkimge «óshiretpen» sóz berip «qaryq qylyp» jatpaidy, jinalǵan jurtty da mezi qylmaidy.
Beibit Ishan:
– Qazaqtyń burynǵy toilarynda barlyǵyna sóz berilmegen. Sóz alyp, bata-tilek aitý degenińiz zor mártebe bolyp sanalǵan. Bedeldi kisiler ǵana sóilegen. Al qazirgi toilarda bala-shaǵaǵa deiin sóileitin boldy. Tilek sóz (tost) – ábden qalyptasqan (standart) sózge jatady. Sol sebepten, sóz alýshylar birin-biri qaitalap, onyń ózinde de júieli aitpai, toidyń sáni men mánin ketirip jatady. Budan qutylýdyń bir joly – qudalarǵa, naǵashy-jien jurtqa, aǵa-jeńgelerge, t.b. dep toptastyryp, solardyń arasynan eń bedeldi bireýine «Sizge sóz beriledi, tilegińizdi qysqa da, nusqa etip júieli aitýǵa daiyndalyńyz» dep aldyn ala asaba nemese toi iesi eskertý jasaýy qajet dep oilaimyn. Osyny bir júiege keltirsek, jas urpaq úlkenderdiń bata-tilegin únemi estip, durys sóileýge tárbielene túser me edi.
– Qariialardan bata surai qalsa, tost aityp «al endi sol úshin» dep qaiyratyn jaǵdaiǵa jettik? Oǵan ne aitasyz?
Nurgeldi Ýáli:
– Toida aitylatyn batanyń jóni bir basqa. Al jaqsy tilektiń jóni bólek. Bata berýshi adam, ádette, ony batagói dep ataidy, el-jurtqa syily, joly úlken adam bolýǵa tiis. Bata suraǵan kezde bataǵa sai etikettik, ǵuryptyq normalar saqtalyp otyrady. Batagói qariianyń sóz mazmuny toi iesine, jinalǵan jurtshylyqqa degen jaqsy tilek, bata sózde túzý tartylǵan jelidei bolyp, tálimdik-tárbielik máni zor, jandy jadyratatyn úlgili sóz túrinde bolady. Jurtshylyq bata sózden osyny kútedi, «al sol úshin alyp qoiaiyq» degen buralqy sóz toidyń sánin buzady.
Beibit Ishan:
– Qaisybir qariialarymyzdyń batanyń ornyna tilek-tost aityp jatatyny jii kezdesetini ras. Bul, endi keńestik dáýirdiń sanamyzǵa salǵan zardaby. Budan birtindep aryla bastaǵandaimyz. Sebebi, qazaqtyń qazirgi toilarynyń kóbisi araq-sharapsyz ótetin bola bastady emes pe?
Botagóz Súierqul:
– Endi toi jaily birer sóz... Babalarymyz «ait – attyniki, toi – tondyniki» degen. Bul minip barar aty, kiip barar kiimi (birkieri) bar kisige aittaý /aitshylaý/ da, toiǵa barý /toilaý/ da jarasady dep sanaǵannan týǵan sóz. Biz toiǵa barýshylar men toi jasaýshylar týraly oi qozǵamaqpyz.
Qazir tabysy isher as, kier kiimge jetkenimen, odan úlkenirek igilikterge (kólik, baspana, t.b.) jete bermeitin baýyrlarymyz kóp-aq. Elimizde qazaq halqynyń (at tóbelindei «bailardy» sanamaǵanda) ózge ult ókilderimen salystyrǵanda, turmysy tómenirek ekeni jasyryn emes. Úlken qalalarda balalary mektep bitirgenshe jataqhanada turatyn nemese kisiniń úiin jaldap júrgen otbasylar da az emes. Alaida, sóitip júrip, ár túrli jaǵdailardy/jaqsylyqtardy/ «atap ótýge», «dúrkiretip» toi jasaýǵa qarsy emespiz. Tipti, naqty aty belgisiz «jurttarmen» básekelesýge, toiymyzdy «olardan da asyryp», keremet etip ótkizýge tyrysamyz. Mysaly, «jurttar 200 adam shaqyrsa, biz 400 adamdy kútýge «daiynbyz» (onyń 100 shaqtysy shyn tileýles jandar bolsa, qalǵany «uialǵanynan kelip...» dastarhandy synap-minep otyratyny da bizdi oilandyra bermeidi), «jurttar bir limýzin jaldasa, biz onyń qasyna 5-6 mersedesti qosamyz», «jurttyń» toiyna eki-úsh estrada juldyzy kelse, «bizdiń toiymyzǵa» on shaqtysy kelýi kerek... osylai kete beredi. Ataǵy jer jarǵan asabalardyń «suraitynyn» bere almaityn bolǵandyqtan, «arzanqoldaý» asabalardyń «qyzmetine júginýge» májbúrmiz. Jasyratyny joq, dúiim jurttyń kózinshe «ózimdiki dep aýzyna ne kelse, sony aita beretin» de (kóbinese) «solar». Arnaiy alǵan bilimi joq, úiinde sóz qadirin uǵyndyryp otyrǵan qariiasy joq, ázil-syqaq teatrlarynyń ártisterine (qazir olardyń da jaýynnan keiingi sańyraýqulaqtai qaptap ketkeni belgili) eliktei júrip, óz betimen «qalyptasyp jatqan» sondai asabalardyń toi iesi aitqan somaǵa (qansha bolsa da!) kelise beretini aian. Esesine, «qaryzdanyp» jasaǵan toiymyzdy «KVN sahnasyna» ainaldyryp jiberý olar úshin túk emes. Sóite tura, eki-úsh saǵaty keshikken qonaqtardy kútýmen ketken altyn ýaqytymyzdyń qalǵan bóligin «qoshemet surap» turyp alatyn, «anaiy anekdottaryna» qol soqpasań, «qarǵai jóneletin» asabalardy tyńdaýmen ótkizýge etimiz úirenip ketken. «Oiynnyń arzan, kúlkiniń qymbat» ekeninen múldem habary joq osyndai «jigitterdi» «erkeletip» júrgen taǵy da ózimiz. Asabadan «qalyspai», qolyna tigen mikrofonǵa «jabysyp alyp, jarty saǵatsyz aiyrylmaityn» «kósemder men sheshender», bata bermek túgili, «as qaiyra almaityn» aǵalarymyz týraly aitýdyń ózi uiat.
Ainalyp kelgende, bar másele – adamnyń otbasynda alǵan tárbiesine, qandai ortada óskenine, bala kúninde kimdi tyńdap, kimnen qandai tálim alǵanyna bailanysty. Bizdiń barlyq qateligimiz osy – balalarymyzdyń «uiada ne kórse, ushqanda sony iletinin» eskermeýden týyndaidy.
Eń aldymen, toi jasaýǵa qatysty básekelestikti toqtatýymyz kerek. Sonda ysyrapshyldyqtan da, dańǵazalyqtan da qutylamyz. Qýanyshymyzdy shyn kóńilimen bólisetin, kem-ketigimizdi synamaityn, úi ieleriniń jáne qonaqtardyń ataq-laýazymyna qaramaityn, naǵyz janashyr jandardy ǵana shaqyrsaq, olar ónerlerin ortaǵa salyp, toidyń sánin keltirse, oiy tereń, sózi túzý qariialardyń batasyn alsaq, ol toidyń kóptiń esinde qalar tamashaǵa ainalary anyq!
Sózimizdi árbirimizge qatysy bar mynadai halyq danalyǵymen túiindegimiz keledi: «Nietińdi túze, ol oiyńa ainalady. Oiyńdy túze, ol sózińe ainalady. Sózińdi túze, ol ádetińe ainalady. Ádetińdi túze, ol minezińe ainalady. Minezińdi túze, ol taǵdyryńa ainalady!».
– Tanymal adamdardyń sózderin ózgertip nemese aitpaǵan sózin bylai aitypty dep ańyzǵa ainaldyryp jiberetin ádetimiz bar. Osynyń ara-jigin kim aiyryp beredi?
Beibit Ishan:
– Bundai qatelikterdiń jazba mátinde turmaq, sóileý tiliniń ózinde bolmaǵany durys. Alaida, sóileý, jazý úderisinde keibir qanatty sózderdiń qai tanymal tulǵanyń aýzynan shyqqanyn eske túsire almai qalatyn kezderimiz bolady nemese bireýdiń aitqanyn bireý aitty dep shatastyryp ta alýyń múmkin. Bile turyp, qate qoldaný – el-jurtty naǵyz shatastyrý. Al belgili adamnyń bir oi-pikiriniń ózgeshe óń alyp, basqa bireýdiń aýzynan túrlenip shyǵýy – ǵylym tilinde qaitadan óńdelý (reprodýktsiia) dep atalady. Mysaly, Júsipbek Aimaýytovtyń: «Qara halyqtyń mádenietti bolýynan, mádenietti kisiniń qazaq bolýy qiyn» degen pikiri, A.Seidimbektiń: «Kez kelgen adam musylman bola alady, biraq kez kelgen musylman qazaq bola almaidy» degenimen úndes ekeni anyq.
Daiyndaǵan Ainara AShAN
