ەربٸر ادام سيياقتى ەر تۋىندىنىڭ تۋۋ نەمەسە جازىلۋ تاريحى بار. بۇعان دا ٶز تۆورچەستۆومنان مىسال كەلتٸرەيٸن. قازاقستان جازۋشىلار وداعى 1957 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيٸن الماتىداعى پرولەتار كٶشەسٸ, 11-ٷيدە بولاتىن. سول ٷيدٸڭ پودۆالىندا جاز ايلارىندا قىمىز ساتىلۋشى ەدٸ. بٸر كەلگەنٸمدە (1950 جىل بولار) ەسٸك الدىندا قادٸرمەن قالامگەرلەر, سىيلى اعالار عالي ورمانوۆ پەن عابدول سلانوۆ تۇر ەكەن.
– سۋساعان شىعارسىزدار, سۋسىن ٸشەلٸك, – دەپ ەكٸ اعايدى قىمىزحاناعا ەرتٸپ كٸردٸم. سالقىن دا تازا قىمىزدى تارتىپ وتىر ەدٸك, ٷستٸمٸزگە بٸرەۋٸ ماعان تەتە, ەكٸنشٸسٸ ٶرٸمدەي ٶرەن جاس ۇلان – ەكٸ جاس اقىن كٸرٸپ كەلدٸ. تەتەلەسٸم ماعان تيٸسە كٸردٸ:
– سوتسياليستٸك سىرا تۇرعاندا فەودالدىق قىمىزدى نەگە ٸشەسٸڭ?! – دەپ قۋىرىپ بارادى. مەن دە ەسەمدٸ جٸبەرگٸم كەلمەدٸ بٸلەم:
– ەرينە, – دەدٸم ونشا ٸركٸلمەي, – ناشاعا ٷيرەنگەننٸڭ ناسىبايعا ايىزى قانبايدى...
قاشاننان قاسيەتتٸ سٶزگە, تىڭ تٸركەسكە, لەپتٸ تٷيٸندەرگە قۇمار عالەكەڭ قالتاسىنان قالام ٸزدەپ, قۇنجىڭداپ قالدى.
– اينالايىن-اي, مىناۋ قانداي جاقسى ماقال ەدٸ! ەستٸمەگەن سٶزٸم. تەگٸ, ارقا جاقتىكٸ-اۋ, ٶزٸ, – دەپ اقىن اعامىز جازىپ العالى جاتىر.
– بۇل ەشكٸمدٸكٸ دە ەمەس. مىنا ت.-عا قارسى ايتىپ جاتقانىم عوي...
مەن دە ەلگٸ سٶزٸمدٸ قىزعىشتاي قورىپ, قويىن دەپتەرٸمە تٷرتٸپ الىپ ەدٸم.
سٶيتٸپ شالدۋار مٸنەزدٸ ت.-نىڭ بٸر ناقىلدىڭ تۋۋىنا سەبەپشٸ بولعانى بار.
***
– حالتۋرا مەن دارىنسىزدىققا قارسى كٷرەسۋدٸڭ ەڭ ەسەرلٸ, ەڭ پەرمەندٸ تەسٸلٸ, امالى – شىعارمانى ٷزدٸك ٶنەرلٸلٸكپەن ٶزگەشە ٷلگٸدە جازۋ عوي, – دەپ جٷرەدٸ مەنٸڭ دوسىم, قىرعىزدىڭ فيلوسوف اقىنى سوورونباي جۋسۋەۆ. راس سٶز!
قىراننىڭ شىرقاۋ بيٸكتە سامعاعانىن كٶرٸپ, قۇزعىن-قارعا ٶزٸنەن-ٶزٸ قايمىعادى, قىران تۇرعاندا ەۋەگە كٶتەرٸلٸپ, اسپاندى كٶلەگەيلەي المايدى دا!
حالتۋراعا قارسى شىققىسى كەلگەن قالامگەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دە ارتا بەرمەك, شەبەرلٸگٸ دە شىڭدالا تٷسپەك.
***
بٸرەۋلەر توننالاپ ەلگە التىن بەرەدٸ. ول جايىندا ٶزٸ دە ٷندەمەيدٸ, ٶزگەلەر دە لەم دەمەيدٸ. بٸرەۋلەر ٶلٸپ-ٶشٸپ تيىن-سيىن تەرەدٸ, ەلگە بەرگەنٸ تەڭگەگە جەتپەس تەمٸر باقىرعا تەڭ كەلەدٸ. سول جايىندا ٶلە-ٶلگەنشە باقىرىپ ٶتەدٸ! و, توبا!
***
قاسيەتتٸ قاراپايىمدىلىققا بٶلەگەن شىعارما سٶزدەرٸ جالتىلداق تا ەمەس, جارقىلداق تا ەمەس – ٶز ورنىندا, ادامنىڭ كٶزٸ, مۇرنى, يەگٸ, قولى سيياقتى – بەرٸ دە ٶز ورنىندا. تايىز پٸكٸردٸ, تاتىمسىز سەزٸمدٸ جالتىلداق سٶزدەرمەن بٷركەگٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ جاماعاتقا جاقپايتىنى وسىدان. سەبەبٸ: بۇنىڭ شىن اتى – جالعان سۇلۋلىق, ەشەيٸن ەشەكەيشٸلدٸك.
***
بٸر جٸگٸت اۋىرىپ, تٶسەك تارتىپ قالىپتى. جۇرت كٶڭٸلٸن سۇراپ كەلگەندە تەرٸس قاراپ, جاتىپ الىپتى.
كەلۋشٸلەرگە:
– شٷكٸر, تەۋٸر, ەيتەۋٸر, – دەپ ەيەلٸ جاۋاپ بەرٸپتٸ. اۋرۋى جانىنا باتقان, ەرٸ ەيەلٸنٸڭ «شٷكٸرٸنە» شىداي الماعان كٷيەۋٸ:
– اتاڭا نەلەت, تەۋٸر بولسام, تۇرىپ كەتپەس پە ەدٸم?! – دەپ كەيٸگەن ەكەن دەيدٸ بٸردە.
بەۋ, شٸركٸن, دەيمٸن-اۋ, ٶزٸن ٶتٸرٸك ماقتاعان سىنشىلارعا:
– ۋا, اعايىن, سەنٸڭ قولپاشتاعانىڭنان مەن كٶپ تٶمەن جاتىرمىن, مىناۋىڭدى قويساڭشى, – دەگەن بٸردە-بٸر اقىندى نە جازۋشىنى كٶرمەي-اق بۇ دٷنيەدەن ٶتەر مە ەكەنبٸز, ە?!
***
جالاڭ, بٸرىڭعاي جازۋشىلىقپەن شۇعىلداناتىندارعا ٶز باسىم اتىمەن قىزىقپايمىن. جۋرناليست ەرٸ جازۋشى توبىندا بولعانداردىڭ ارتىقشىلىعىن اشىپ ايتقان ابزال. ٶز باسىم يۋريي سموليچتىڭ كونستانتين پاۋستوۆسكيي تۋراسىندا ايتقانىنا دەن قويام. «ٶتكەن كٷن مەن بٷگٸنگٸ كٷن فاكتىلارىن جۋرناليستٸڭ قىراعى كٶزٸ شالسا, ولاردى شەبەردٸڭ – سۋرەتكەردٸڭ قولى وقۋشى ٷشٸن قايتا جاڭعىرتىپ بەرەدٸ», – دەيدٸ ۋكراين جازۋشىسى. گازەت پەن جۋرنالدا قىزمەت ٸستەيتٸن جازۋشى باسقارۋ پۋنكتٸندە وتىرعان ديسپەچەردەي بارشا ٶمٸر قۇبىلىسىنان حاباردار.
***
قازاق حالقىنىڭ XV عاسىردا ٶتكەن قازتۋعان دەگەن اتاقتى جىراۋى ەدٸل ٶزەنٸن ماقتاعاندا:
«شىرماۋىعى شٶككەن تٷيە تاپتىرماس,
بالىعى كٶلگە جىلقى جاپتىرماس», – دەيدٸ.
بۇل ەسٸرەلەۋدٸڭ كلاسسيكالىق بٸر ٷلگٸسٸ بولسا كەرەكتٸ!
***
اباي اعام قىزىق ٶزٸ: قازاق تٸلٸنٸڭ قاشانعى قالىبىن عاجابي «بۇزىپ» قولدانادى-اۋ, بٸراق بۇعان قارسىلىق بٸلدٸرٸپ كٸم دولدانادى?! ول «تٸرٸلتتٸ» دەمەي, «ٶمٸرٸمدٸ تٸرگٸزگەن» دەيدٸ. ال اباي اعامنىڭ قۇلاعىن كەسٸپ كٶر!
***
بٸر اقىن «اباي – مەنٸڭ ەڭ سٷيٸكتٸ اقىنىم», – دەپ ايقايلاپ جٷرەدٸ. ال ٶز تۆورچەستۆوسىندا اباي گٷلٸنٸڭ يٸسٸ دە جوق. مٸنە, ساعان «شەكٸرتتٸك».
***
شىعارماعا ات قويۋدىڭ ازابى دا از ەمەس. شىعارمانىڭ ٶز تاعدىرىنداي اتى دا سەتتٸ جەنە سەتسٸزٸ بولادى, سونىڭ سەتتٸسٸ ساۋساقپەن سانارلىقتاي از. سەتتٸ اتتى تابۋ ٷشٸن سارىلىپ, تالاي رەت تۆورچەستۆو تاقسىرەتٸن شەگۋٸڭ كەرەك. ماشينكامەن باسىلعاندا باس-اياعى كٶلەمٸ بەس-اق بەتتٸك وچەرككە ەۋەزوۆ مۇحتار ٷش مەرتە ات قويىپ, ٶزگەرتٸپتٸ. ەڭگٸمە قاراعاندى مەن بالقاش جۇمىسشىلارىنىڭ جٸگەرلٸ قيمىلى, جەڭٸستٸ ەڭبەگٸ جايىندا «مەحانيكانى اتتاي ايداپ, مەرزٸمدٸ مٸنگٸش ەتٸپ العان 20-شى سيياقتى شاحتالاردا بۋىن-بۋىن ماشينا, تٷيٸن-تٷيٸن تەتٸكتەر كٶپ» دەپ باستالعان ديناميكالى جازبا. اۆتور ەۋەلٸ «قاراعاندى مەن بالقاش سٶيلەيدٸ» دەپ اتاپتى دا, ارتىنشا ٶشٸرٸپتٸ. ودان كەيٸن «قايسار قايرات شاحتادا» دەپ ات قويىپتى. و دا ۇناماعان سوڭ, «كونۆەيەردە كٷي باسىم» دەپ بٸر كٶرٸپتٸ. اقىرىندا «باسىم» دەگەن سٶزدٸ ٶشٸرٸپ, ونىڭ ورنىنا ودان گٶرٸ سالماقتىلاۋ, قۇلاققا جۇمساقتاۋ كٷيلٸرەك «مىعىم» دەگەندٸ الادى دا, ەڭ اقىرىندا «كونۆەيەردە كٷي مىعىمعا» توقتايدى. جالپى, ەۋەزوۆ دىبىس ٷندەستٸگٸنە (اسسونانسقا دا, الليتەراتسيياعا دا, ٸشكٸ ۇيقاسقا دا) اسا شەبەر, ەرٸ قۇشتار. بۇل ەلبەتتە, قالايدا وسىلاي جاسايمىن دەگەن زورلىقتاي ەمەس, زەرگەرلٸكتەن تۋعان ٸنجۋلەر.
عالىم, اقىن ەبدٸلدا تەجٸباەۆتىڭ كۋەلٸگٸ بويىنشا, ۋ.شەكسپيردٸڭ «ۋكروششەنيە ستروپتيۆوي» كومەديياسىن اۋدارعان ەۋەزوۆ مۇحتار پەسا اتىن قازاق ساحناسىندا پرەمەراسى قويىلعاننان كەيٸن عانا تاۋىپ, «اساۋعا-تۇساۋ» دەپ اتاعان. مٸنە, مۇندا «اساۋ, تۇساۋ» دەگەن ەكٸ سٶز ۇيقاس-ٷيلەسٸمٸن عانا ەمەس, مەن-ماعىنانى تەرەڭنەن اڭعارتادى.
تولاعاي تالانتقا جاناسىپ كەتكەن جەرٸڭدە بٸر تاعىلىم الاسىڭ.
***
اقىن قاسىم امانجولوۆ سيياقتى قۇدىرەتتٸلەر كەدٸمگٸ اس قاسىقتى سيپاتتا دەسەڭ قاسيەتتٸ دەپ سانالعان حانداردان دا ارتىق قىپ سۋرەتتەي الار ەدٸ…
***
ليريكالىق كٷندەلٸك. امانجولوۆ قاسىم تۆورچەستۆوسى وسىنداي سيپاتتا. بٷگٸن ٶزٸنە نە ەسەر ەتتٸ, ول سونى جازعان. اۆتوردىڭ ٶلەڭٸنە قاراپ, ەر كٷندە نە ٸستەگەنٸن, كٸممەن جولىققانىن انىق تانۋعا بولعانداي.
***
بۇل ماعان دەيٸن جازىلىپ قويعان دەپ قورعانشاقتاۋ – تالانتتىڭ تەجٸريبەسٸزدٸگٸنەن تۋاتىن نەرسە نە ٶز كٷش-قۇدىرەتٸن باعالاي الماۋدان تۋاتىن نەرسە.
سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ سوناۋ 1950-جىلداردا ەزٸل عىپ ايتىپ جٷرەتٸن بٸر سٶزٸ بار ەدٸ. (ال ەر ەزٸلدە اقيقاتتىڭ ۇشىعى بار ەمەس پە?) سىراعاڭ:
– مەن ٶلەڭ جازىپ وتىرعاندا ٶزٸمنەن اسقان اقىن بولعان ەمەس, بولعان دا جوق, بولمايدى دا دەگەن سەنٸمدەمٸن, – دەي بەرەتٸن. وسى سەزٸم بەرٸمٸزگە كەرەك.
***
ەبٸكەن حاسەنوۆ – بٸزدٸڭ تۇسىمىزداعى ۇلى كٷيشٸلەردٸڭ بٸرٸ – اۋىرىپ جاتىپ قالعاندا ٷيٸنە ماگنيتوفون اپارىپ, ەل-قۋاتى بار شاعىندا تارتاتىن بارلىق كٷيلەرٸ مەن تٶل تۋىندىلارىن قازاق راديوسىنىڭ مۋزىكا حابارلارى بٶلٸمٸنٸڭ باس رەداكتورى كومپوزيتور ٶمٸربەك بايدٸلداەۆ پلەنكاعا تٷگەلدەي تٷسٸرٸپ الىپتى. بۇل, مٸنە, ازاماتتىق! بۇل, مٸنە, ٶنەرپاز قادىرىن ۇعىنعاندىق. بولاشاق ۇرپاقتار قامىن ويلاعاندىق!
***
«جٶن بٸلەتٸن كٸسٸ تٶل ٷستٸندە پىشاق قايرامايدى» (بٸر ەجەنٸڭ اۋزىنان).
***
1970 جىلى ەسٸمٸ ەل جٷرەگٸنەن مەڭگٸ ٶشپەس ٶنەرپاز ەستاي بەركٸمباەۆتىڭ 100 جاسقا تولعان تويىنا اقىن امانجول شامكەنوۆ ەكەۋمٸز پاۆلودار وبلىسى كراسنوكۋت اۋدانىنا باردىق. اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ساتۋ بايمۇحامبەتوۆ – مەنٸڭ بالا كٷنگٸ ٸنٸ-دوسىم. ساتۋدىڭ ٷيٸنەن دەم تاتتىق. شەشەي ەلٸ تىڭ ەكەن. سول كٸسٸ بٸزگە ٶتكەن-كەتكەننەن بٸراز ەڭگٸمەلەر ايتتى:
– باياعىدا بٸزدٸڭ اۋىلدا بٸر جاس جٸگٸت – اقىن ٶزٸنەن بٸر جاستاي ٷلكەن قىزعا عاشىق بولىپ, قاسٸرەتكە ۇشىرادى, – دەپ باستادى شەشەي ەڭگٸمەسٸن.
– ٶزٸنەن ٷلكەن قىزعا عاشىق بولعانى نەسٸ ەكەن? – دەپ وتىرعانداردىڭ دەگبٸرسٸز بٸرەۋٸ سٶز قوسىپ ەدٸ. ٷلكەن كٸسٸ:
– ە, قاراعىم, ونىڭ نەسٸنە تاڭداناسىڭ? «اقىل باسقا قارامايدى, عاشىقتىق جاسقا قارامايدى» دەگەن عوي.
– اپا, مىنا سٶزدٸ ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرسىز با? كٸمنٸڭ ناقىلى? – دەدٸم مەن.
– ە, اينالايىن, بۇل ەرتەدەن بار ەسكٸ سٶز. مەنٸڭ بالا كەزٸمدە ەستٸگەنٸم, – دەدٸ اپامىز.
مٸنە, كەرەمەت سٶز كەرەك بولسا! ا.پۋشكيننٸڭ «ليۋبۆي ۆسە ۆوزراستى پوكورنى» دەگەن اتالى سٶزٸن مەن قازاقشاعا اۋدارا الماي دال بولىپ جٷرسەم…
***
اناۋ الپىسىنشى جىلدارى اۋرۋشاڭ بوپ جٷرگەنٸمدە بٸر دەرٸگەر ماعان:
– ماماندىعىڭىزدى, قىزمەتٸڭٸزدٸ ٶزگەرتكٸڭٸز كەلسە, بٸز كۋەلٸك بەرەيٸك, جەڭٸلدەۋ بٸر جۇمىس تاۋىپ الارسىز, – دەگەنٸ عوي.
سوندا مەن:
– قازٸرگٸ جۇمىسىمنان قالعان كٷنٸ مەن ٷشٸن تٸرشٸلٸكتٸڭ مەنٸ ارزاندار ەدٸ, – دەدٸم.
دەرٸگەردٸڭ كٶزٸ باقشيىپ كەتتٸ.
– ٶيتكەنٸ مەن – اقىنمىن. اقىندى ٶلەڭنەن, ٶمٸردەن اجال عانا ايىرا الادى, – دەدٸم قوسىمشا.
ەركٸم ەلگە ەڭ كٶپ پايدا كەلتٸرەتٸن ورىندا ەڭبەكتەنۋٸ كەرەك. مەنٸڭشە, مەنٸڭ سونداي بٸردەن-بٸر ورنىم – پوەزييا, كٶركەم ەدەبيەت. قولىما قالام العانىما قانشاما جىلدار بولدى, قالامداستارىممەن قاتار تەر تٶگٸپ كەلەم, ازدى-كٶپتٸ ەڭبەك ەتٸپ كەلەم.
بٷگٸنگە دەيٸنگٸمنٸڭ بەرٸ ەلدٸڭ كٶز الدىندا. ەدٸل تٶرەلٸگٸن ايتاتىن دا – ٶز حالقىم.
***
سەكسەنگە كەلگەن كەيۋانا سٷرٸنٸپ كەتٸپ, قايتا وڭالعاندا:
– كەرٸلٸكتٸڭ الدى دەگەن وسى, – دەپتٸ. جارىقتىقتىڭ اسىل جاندىلىعى-اي, ٶرشٸلدٸگٸ-اي!..
ەسكٸ البوم. اقىن مۇزافار ەلٸمباەۆتىڭ قويىندەپتەرٸنەن,
جازۋشى قۇلتٶلەۋ مۇقاشتىڭ فەيسبۋكتاعى پاراقشاسىنان الىندى
