Árbir adam siiaqty ár týyndynyń týý nemese jazylý tarihy bar. Buǵan da óz tvorchestvomnan mysal keltireiin. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy 1957 jyldyń ortasyna deiin Almatydaǵy proletar kóshesi, 11-úide bolatyn. Sol úidiń podvalynda jaz ailarynda qymyz satylýshy edi. Bir kelgenimde (1950 jyl bolar) esik aldynda qadirmen qalamgerler, syily aǵalar Ǵali Ormanov pen Ǵabdol Slanov tur eken.
– Sýsaǵan shyǵarsyzdar, sýsyn ishelik, – dep eki aǵaidy qymyzhanaǵa ertip kirdim. Salqyn da taza qymyzdy tartyp otyr edik, ústimizge bireýi maǵan tete, ekinshisi órimdei óren jas ulan – eki jas aqyn kirip keldi. Tetelesim maǵan tiise kirdi:
– Sotsialistik syra turǵanda feodaldyq qymyzdy nege ishesiń?! – dep qýyryp barady. Men de esemdi jibergim kelmedi bilem:
– Árine, – dedim onsha irkilmei, – Nashaǵa úirengenniń nasybaiǵa aiyzy qanbaidy...
Qashannan qasietti sózge, tyń tirkeske, lepti túiinderge qumar Ǵalekeń qaltasynan qalam izdep, qunjyńdap qaldy.
– Ainalaiyn-ai, mynaý qandai jaqsy maqal edi! Estimegen sózim. Tegi, Arqa jaqtyki-aý, ózi, – dep aqyn aǵamyz jazyp alǵaly jatyr.
– Bul eshkimdiki de emes. Myna T.-ǵa qarsy aityp jatqanym ǵoi...
Men de álgi sózimdi qyzǵyshtai qoryp, qoiyn dápterime túrtip alyp edim.
Sóitip shaldýar minezdi T.-nyń bir naqyldyń týýyna sebepshi bolǵany bar.
***
– Haltýra men darynsyzdyqqa qarsy kúresýdiń eń áserli, eń pármendi tásili, amaly – shyǵarmany úzdik ónerlilikpen ózgeshe úlgide jazý ǵoi, – dep júredi meniń dosym, qyrǵyzdyń filosof aqyny Sooronbai Jýsýev. Ras sóz!
Qyrannyń shyrqaý biikte samǵaǵanyn kórip, quzǵyn-qarǵa ózinen-ózi qaimyǵady, qyran turǵanda áýege kóterilip, aspandy kólegeilei almaidy da!
Haltýraǵa qarsy shyqqysy kelgen qalamgerdiń jaýapkershiligi de arta bermek, sheberligi de shyńdala túspek.
***
Bireýler tonnalap elge altyn beredi. Ol jaiynda ózi de úndemeidi, ózgeler de lám demeidi. Bireýler ólip-óship tiyn-siyn teredi, elge bergeni teńgege jetpes temir baqyrǵa teń keledi. Sol jaiynda óle-ólgenshe baqyryp ótedi! O, toba!
***
Qasietti qarapaiymdylyqqa bólegen shyǵarma sózderi jaltyldaq ta emes, jarqyldaq ta emes – óz ornynda, adamnyń kózi, murny, iegi, qoly siiaqty – bári de óz ornynda. Taiyz pikirdi, tatymsyz sezimdi jaltyldaq sózdermen búrkegisi keletinderdiń jamaǵatqa jaqpaityny osydan. Sebebi: bunyń shyn aty – jalǵan sulýlyq, ásheiin áshekeishildik.
***
Bir jigit aýyryp, tósek tartyp qalypty. Jurt kóńilin surap kelgende teris qarap, jatyp alypty.
Kelýshilerge:
– Shúkir, táýir, áiteýir, – dep áieli jaýap beripti. Aýrýy janyna batqan, ári áieliniń «shúkirine» shydai almaǵan kúieýi:
– Atańa nálet, táýir bolsam, turyp ketpes pe edim?! – dep keiigen eken deidi birde.
Beý, shirkin, deimin-aý, ózin ótirik maqtaǵan synshylarǵa:
– Ýa, aǵaiyn, seniń qolpashtaǵanyńnan men kóp tómen jatyrmyn, mynaýyńdy qoisańshy, – degen birde-bir aqyndy ne jazýshyny kórmei-aq bu dúnieden óter me ekenbiz, á?!
***
Jalań, biryńǵai jazýshylyqpen shuǵyldanatyndarǵa óz basym atymen qyzyqpaimyn. Jýrnalist ári jazýshy tobynda bolǵandardyń artyqshylyǵyn ashyp aitqan abzal. Óz basym Iýrii Smolichtyń Konstantin Paýstovskii týrasynda aitqanyna den qoiam. «Ótken kún men búgingi kún faktylaryn jýrnalistiń qyraǵy kózi shalsa, olardy sheberdiń – sýretkerdiń qoly oqýshy úshin qaita jańǵyrtyp beredi», – deidi ýkrain jazýshysy. Gazet pen jýrnalda qyzmet isteitin jazýshy basqarý pýnktinde otyrǵan dispecherdei barsha ómir qubylysynan habardar.
***
Qazaq halqynyń XV ǵasyrda ótken Qaztýǵan degen ataqty jyraýy Edil ózenin maqtaǵanda:
«Shyrmaýyǵy shókken túie taptyrmas,
Balyǵy kólge jylqy japtyrmas», – deidi.
Bul ásireleýdiń klassikalyq bir úlgisi bolsa kerekti!
***
Abai aǵam qyzyq ózi: qazaq tiliniń qashanǵy qalybyn ǵajabi «buzyp» qoldanady-aý, biraq buǵan qarsylyq bildirip kim doldanady?! Ol «tiriltti» demei, «ómirimdi tirgizgen» deidi. Al Abai aǵamnyń qulaǵyn kesip kór!
***
Bir aqyn «Abai – meniń eń súiikti aqynym», – dep aiqailap júredi. Al óz tvorchestvosynda Abai gúliniń iisi de joq. Mine, saǵan «shákirttik».
***
Shyǵarmaǵa at qoiýdyń azaby da az emes. Shyǵarmanyń óz taǵdyryndai aty da sátti jáne sátsizi bolady, sonyń sáttisi saýsaqpen sanarlyqtai az. Sátti atty tabý úshin sarylyp, talai ret tvorchestvo taqsyretin shegýiń kerek. Mashinkamen basylǵanda bas-aiaǵy kólemi bes-aq bettik ocherkke Áýezov Muhtar úsh márte at qoiyp, ózgertipti. Áńgime Qaraǵandy men Balqash jumysshylarynyń jigerli qimyly, jeńisti eńbegi jaiynda «Mehanikany attai aidap, merzimdi mingish etip alǵan 20-shy siiaqty shahtalarda býyn-býyn mashina, túiin-túiin tetikter kóp» dep bastalǵan dinamikaly jazba. Avtor áýeli «Qaraǵandy men Balqash sóileidi» dep atapty da, artynsha óshiripti. Odan keiin «Qaisar qairat shahtada» dep at qoiypty. O da unamaǵan soń, «Konveierde kúi basym» dep bir kóripti. Aqyrynda «basym» degen sózdi óshirip, onyń ornyna odan góri salmaqtylaý, qulaqqa jumsaqtaý kúilirek «myǵym» degendi alady da, eń aqyrynda «Konveierde kúi myǵymǵa» toqtaidy. Jalpy, Áýezov dybys úndestigine (assonansqa da, alliteratsiiaǵa da, ishki uiqasqa da) asa sheber, ári qushtar. Bul álbette, qalaida osylai jasaimyn degen zorlyqtai emes, zergerlikten týǵan injýler.
Ǵalym, aqyn Ábdilda Tájibaevtyń kýáligi boiynsha, Ý.Shekspirdiń «Ýkroshenie stroptivoi» komediiasyn aýdarǵan Áýezov Muhtar pesa atyn qazaq sahnasynda premerasy qoiylǵannan keiin ǵana taýyp, «Asaýǵa-tusaý» dep ataǵan. Mine, munda «asaý, tusaý» degen eki sóz uiqas-úilesimin ǵana emes, mán-maǵynany tereńnen ańǵartady.
Tolaǵai talantqa janasyp ketken jerińde bir taǵylym alasyń.
***
Aqyn Qasym Amanjolov siiaqty qudyrettiler kádimgi as qasyqty sipatta deseń qasietti dep sanalǵan handardan da artyq qyp sýrettei alar edi…
***
Lirikalyq kúndelik. Amanjolov Qasym tvorchestvosy osyndai sipatta. Búgin ózine ne áser etti, ol sony jazǵan. Avtordyń óleńine qarap, ár kúnde ne istegenin, kimmen jolyqqanyn anyq tanýǵa bolǵandai.
***
Bul maǵan deiin jazylyp qoiǵan dep qorǵanshaqtaý – talanttyń tájiribesizdiginen týatyn nárse ne óz kúsh-qudyretin baǵalai almaýdan týatyn nárse.
Syrbai Máýlenovtiń sonaý 1950-jyldarda ázil ǵyp aityp júretin bir sózi bar edi. (Al ár ázilde aqiqattyń ushyǵy bar emes pe?) Syraǵań:
– Men óleń jazyp otyrǵanda ózimnen asqan aqyn bolǵan emes, bolǵan da joq, bolmaidy da degen senimdemin, – dei beretin. Osy sezim bárimizge kerek.
***
Ábiken Hasenov – bizdiń tusymyzdaǵy uly kúishilerdiń biri – aýyryp jatyp qalǵanda úiine magnitofon aparyp, ál-qýaty bar shaǵynda tartatyn barlyq kúileri men tól týyndylaryn qazaq radiosynyń mýzyka habarlary bóliminiń bas redaktory kompozitor Ómirbek Baidildaev plenkaǵa túgeldei túsirip alypty. Bul, mine, azamattyq! Bul, mine, ónerpaz qadyryn uǵynǵandyq. Bolashaq urpaqtar qamyn oilaǵandyq!
***
«Jón biletin kisi tól ústinde pyshaq qairamaidy» (Bir ájeniń aýzynan).
***
1970 jyly esimi el júreginen máńgi óshpes ónerpaz Estai Berkimbaevtyń 100 jasqa tolǵan toiyna aqyn Amanjol Shamkenov ekeýmiz Pavlodar oblysy Krasnokýt aýdanyna bardyq. Aýdandyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy Satý Baimuhambetov – meniń bala kúngi ini-dosym. Satýdyń úiinen dám tattyq. Sheshei áli tyń eken. Sol kisi bizge ótken-ketkennen biraz áńgimeler aitty:
– Baiaǵyda bizdiń aýylda bir jas jigit – aqyn ózinen bir jastai úlken qyzǵa ǵashyq bolyp, qasiretke ushyrady, – dep bastady sheshei áńgimesin.
– Ózinen úlken qyzǵa ǵashyq bolǵany nesi eken? – dep otyrǵandardyń degbirsiz bireýi sóz qosyp edi. Úlken kisi:
– E, qaraǵym, onyń nesine tańdanasyń? «Aqyl basqa qaramaidy, ǵashyqtyq jasqa qaramaidy» degen ǵoi.
– Apa, myna sózdi ózińiz aityp otyrsyz ba? Kimniń naqyly? – dedim men.
– E, ainalaiyn, bul erteden bar eski sóz. Meniń bala kezimde estigenim, – dedi apamyz.
Mine, keremet sóz kerek bolsa! A.Pýshkinniń «Liýbvi vse vozrasty pokorny» degen ataly sózin men qazaqshaǵa aýdara almai dal bolyp júrsem…
***
Anaý alpysynshy jyldary aýrýshań bop júrgenimde bir dáriger maǵan:
– Mamandyǵyńyzdy, qyzmetińizdi ózgertkińiz kelse, biz kýálik bereiik, jeńildeý bir jumys taýyp alarsyz, – degeni ǵoi.
Sonda men:
– Qazirgi jumysymnan qalǵan kúni men úshin tirshiliktiń máni arzandar edi, – dedim.
Dárigerdiń kózi baqshiyp ketti.
– Óitkeni men – aqynmyn. Aqyndy óleńnen, ómirden ajal ǵana aiyra alady, – dedim qosymsha.
Árkim elge eń kóp paida keltiretin orynda eńbektenýi kerek. Menińshe, meniń sondai birden-bir ornym – poeziia, kórkem ádebiet. Qolyma qalam alǵanyma qanshama jyldar boldy, qalamdastarymmen qatar ter tógip kelem, azdy-kópti eńbek etip kelem.
Búginge deiingimniń bári eldiń kóz aldynda. Ádil tóreligin aitatyn da – óz halqym.
***
Seksenge kelgen keiýana súrinip ketip, qaita ońalǵanda:
– Káriliktiń aldy degen osy, – depti. Jaryqtyqtyń asyl jandylyǵy-ai, órshildigi-ai!..
Eski albom. Aqyn Muzafar Álimbaevtyń qoiyndápterinen,
jazýshy Qultóleý Muqashtyń feisbýktaǵy paraqshasynan alyndy
