1916 جىلى ورال ٶڭٸرٸندە بولعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەر
رەسەي پاتشاسى بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا مايدانداعى قارا جۇمىستارعا 19 بەن 31 جاس ارالىعىنداعى جٸگٸتتەردٸ شاقىرۋ تۋرالى 1916 جىلى 25 ييۋن كٷنگٸ جارلىعىنا قارسى ورال ٶڭٸرٸنٸڭ بٸرنەشە بولىسىندا حالىق كٶتەرٸلٸسٸ بولدى. شىڭعىرلاۋ, بٶرلٸ, شيلٸ, قاراكٶل, سونالى, ٶلەڭتٸ, قاراباۋ, جۇبانىشكٶل, قاراوبا, قالدىعايتى, بۇلدىرتى بولىستارىنداعى كٶتەرٸلٸستەر ٶز حالٸنشە ۇيىمداستىرىلدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي ناسەكەنۇلى كەنجەليەۆ «باتىس قازاقستان قاسىرەتتٸ جىلدارى» (ورال. 2000 جىل.) كٸتابىنىڭ 31-بەتٸندە: «ورال وبلىسىنىڭ 50 مىڭنان استام ازاماتى تٸزٸمگە ٸلٸندٸ. بۇل ەرەكەت ەل ٸشٸندە نارازىلىق تۋعىزدى. مايدانعا بارمايمىز دەۋشٸلەر كٶبەيدٸ. بٶرلٸ بولىسىندا, شىڭعىرلاۋ, تايسويعان قۇمى, ويىل ٶزەنٸ جاعىندا باس كٶتەرۋشٸلەر بولىپ, ەل اراسىندا تولقۋ باستالدى» دەپ جازدى.
بەركٸن قۇرمانبەكوۆ «ورال ٶڭٸرٸنٸڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ» دەگەن ماقالاسىندا (باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ٶڭٸرٸ» گازەتٸ. 1993 جىل, 14 قىركٷيەك) «پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ ييۋن جارلىعىنا قارسى قاتتى قارسىلىق كٶرسەتكەن ەلدٸڭ بٸرٸ – سونالى بولىسى بولدى. «كالمىكوۆ قالاسىنا تٸزٸم تاپسىرىلادى» دەگەن حاباردى ەستٸگەن سوڭ ەسەنعالي دەۋەسۇلى (دۇرىسى سەنعالي دەۋەشۇلى - ق.ح.) باستاعان 200-دەن استام جٸگٸت №14 اۋىلدىڭ ستارشيناسى ق.جانتٶلٸۇلىنىڭ جاساعان تٸزٸمٸن تارتىپ الىپ, ٶرتەپ جٸبەرگەن», - دەپ جازدى.
ٸلبٸشٸن ۋەزٸندەگٸ سونالى بولىسى
جۇبان مولداعاليەۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق ەمبەباپ كٸتاپحانانىڭ سيرەك قورىندا ساقتاۋلى «پامياتنايا كنيجكا ي ادرەس-كالەندار ۋرالسكوي وبلاستي» دەگەن كٸتاپتاعى دەرەككە سٷيەنسەك, ورال وبلىسىنىڭ ٸلبٸشٸن ۋەزٸنە قاراستى سونالى بولىسىندا 1902 جىلى 14 اۋىلدا 10. 661 ادام تۇرعان.
1903 جىلى سونالى بولىسىن مۇحامەدجان سارىعوجين بيلەسە, 1904 جىلى تٶلەگەن يمانعازيەۆ سونالى بولىسىنا ۋپراۆيتەل بولىپ سايلانىپتى. ول 1905 جىلى بولىستىقتى ٶز ەركٸمەن تاپسىرىپ, ورنىنا مۇحامەدجان سارىعوجين قايتادان سايلانىپ, بۇل جۇمىستى ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلى 1916 جىلعا دەيٸن اتقارىپتى. ول قايتىس بولعان سوڭ تۋعان ٸنٸسٸ كٶشەرباي سارعوجين سايلانىپتى. كٶشەربايدى اعايىندارى مەن اۋىلداستارى «تاپاي» دەپ اتاعان. ول ەكٸ كلاستىق ورىس-قازاق مەكتەبٸن بٸتٸرگەن ەكەن. كٶشەربايدىڭ بالاسى سابىرجان سارىعوجين – پاتشا ارميياسىنىڭ گەنەرال-مايورى, كەيٸن باتىس الاشوردا ەسكەرٸنٸڭ قولباسشىسى بولعان.
كٶتەرٸلٸس قالاي باستالدى?
ٸلبٸشٸن ۋەزٸنە قاراستى سونالى بولىسىندا پاتشا جارلىعىن ورىنداۋ ٷلكەن ىجداعاتپەن جٷرگٸزٸلگەن. بولىس كٶشەرباي سارعوجين قاسىنا نٶكەرلەرٸ مەن حاتشىسىن (پيسارٸن) ٸلەستٸرٸپ, سۋلىكٶل, باتپاقكٶل, سونالى, ٷشاعاش اۋىلدارىن ارالاپتى. جٸگٸتتەردٸ تاۋىپ, تٸزٸمگە جازعان. بۇعان نارازى بولعان ەل جٸگٸتتەرٸ اتقا قونادى. كٶتەرٸلٸس باسشىلارىنىڭ بٸرٸ – سەنعالي دەۋەشەۆ ەدٸ.
1975 جىلدىڭ جازىندا 76 جاستاعى قالدىعايتىلىق باقتىعالي اعامەن كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەستٸم. ول سونالى كٶتەرٸلٸسٸنە باستان-اياق قاتىسىپ, امان قالعان ازامات ەكەن.
- سونالى كٶتەرٸلٸسٸ بولعان 1916 جىلى 17 جاستاعى جٸگٸت ەدٸم. كٶتەرٸلٸستٸ باستاۋشىلار قاتارىندا تەرٸسكە اۋىلىنان مۇقاش قوجاحمەتوۆ, بايعابىل اۋىلىنان سەنعالي دەۋەشوۆ, قويشىباي جامپاۇلى بولدى, - دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن باقتىعالي شوناەۆ اقساقال.
«اۋىل جٸگٸتتەرٸ تاپاي بولىستىڭ تٸزٸم جاساپ, كٸنەزعا اپارا جاتقانىن ەستٸگەندە, اشۋعا مٸنٸپ, بولىس اۋىلىن شاۋىپ, جاساقتالعان تٸزٸمدٸ ٶرتەپ, بولىس پەن پيسارلاردٸ ساباماق, قاجەت ەتسە ٶلتٸرٸپ تاستاماققا كەلٸستٸ. وسىلاي اپتىعىپ, اشۋلانىپ جٷرگەندە, بايعابىل دەۋەشتٸڭ ۇلى سەنعالي اۋىلعا جازعى دەمالىسقا كەلگەن ەكەن. الاقانداي اۋىلداعى دٷمپۋدٸ ەستٸگەن ول جٸگٸتتەرگە كەلدٸ.
ولار: «پاتشا جارلىعىنا قارسى نە ٸستەيمٸز? قالاي مايدانداعى قارا جۇمىسقا بارماي قالامىز?» – دەستٸ.
ورىس ەسكەرٸ – سوعىسقا ارنايى دايىندالعان, تٸپتٸ زەڭبٸرەك دەگەن قۇرالى بار ارنايى جاساق. زەڭبٸرەك وعىنىڭ ٷلكەندٸگٸ دوپتاي. ول جارىلعاندا اينالاسىن تٷگەل جايپاپ كەتەدٸ. ولارعا قارسى مىنا سويىل مەن شوقپار تٷك تە ەمەس. بوسقا قىرىلىپ قالاسىڭدار. ارتىڭدا كەمپٸر-شال, ەيەل-بالا جەتٸم قالادى. مەنٸڭ ايتقانىمدى تىڭداساڭدار, پريەمعا بارماۋدىڭ بٸر جولى – اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, دايىنداعان تٸزٸمدٸ قولعا تٷسٸرٸپ, ٶرتەپ جٸبەرۋ. تٸزٸم جويىلعان سوڭ, جٸگٸتتەر شاقىرۋدان قۇتىلادى, - دەدٸ سەنعالي. جٸگٸتتەر بۇل اقىلعا كەلٸستٸ.
بولىستىڭ ارتىنان قۋىپ جەتٸپ, تٸزٸمدٸ قولعا تٷسٸرۋدٸ ويلاپ, اتقا مٸنگەندەردٸڭ قۇرامىندا مەن دە بولدىم. سەنعالي دەۋەشوۆ, ەبۋ جۇپباەۆ, قۋانالى تٶلەشوۆ, قويشىباي جامپاۇلى سويىل-شوقپارمەن قارۋلانىپ, اۋىل جٸگٸتتەرٸن باستاپ, شاپشاڭداتا شاۋىپ وتىرىپ, بولىس اۋىلىنا بارساق, №14 اۋىلدىڭ ستارشىنى اتالىق-جامانشا قالي جانتولىۇلى تٸزٸمدٸ الىپ, كنيازعا كەتٸپ قالىپتى.
ارتىنان قۋىپ شاپقان بٸز ستارشىندى ەكەسٸنٸڭ اتاقونىسى «جانتولى شىعىرى» دەگەن جەردە قۋىپ جەتتٸك. نٶكەرلەرٸنٸڭ سويىلداسقان قارسىلىعىنا قاراماستان, ستارشىندى اتىنان اۋدارىپ, پيساردٸڭ قورجىنىنداعى تٸزٸمدٸ تارتىپ الدىق. قالي ستارشىندى سابادىق, بٸراق ٶلتٸرمەدٸك. نٶكەرلەرٸن دە وسىلاي جاسادىق. تٸزٸمدٸ ٶرتەپ, ٷلكەكن شارۋانى بٸتٸرگەندەي كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸلمەن اۋىلعا قايتتىق.
بەلگٸلەنگەن كەستەدە كٶرسەتٸلگەن كٷنٸ تٸزٸمدٸ كالمىكوۆكا ەكەلٸپ تاپسىرماعان №14 اۋىلدىڭ بولىسى, ستارشىن قالي جانتولىۇلىن كنيازعا شاقىرىپتى. ۋەز باستىعى جازا بەرۋگە جينالعاندا, قالي «جانتولى شىعىرى» تٷبٸندە بولعان جاعدايدى سول كٷيٸندە بايانداپتى. ٶزٸڭنٸڭ باسىن ساۋعالاعان ۋەزد باستىعى سونالى بولىسىنداعى كٶتەرٸلٸس جايلى ورال قالاسىنا حابارلاپتى.
ورال گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا اتتى كازاكتاردىڭ قارۋلى وتريادى اتقا قونعان. سەنعالي ايتقانداي, سول كەزەڭنٸڭ سوعىس قۇرالدارى – زەڭبٸرەك, پۋلەمەتپەن قارۋلانعان وترياد بەرٸلگەن تاپسىرماعا سەيكەس كالمىكوۆ سەلوسى ارقىلى سونالى بولىسى بەتٸنە شىعىپتى...»
سەنعالي دەۋەشەۆ كٸم ەدٸ?
سەنعالي دەۋەشۇلىنىڭ ەكەسٸ – دەۋەش مىڭعىرتا مال ايداماعانمەن, بالالارىن وقىتۋعا قابىلەتٸ كەلەتٸن اۋقاتتى ادام بولسا كەرەك. دەۋەشتٸڭ 9 ۇلى, بٸر قىزى بولعان. دەۋەشۇلى سەنعالي 1891 جىلى دەۋەش قىستاعىندا دٷنيەگە كەلگەن. ەكەسٸ وسى بالاسىنا كٶڭٸل بٶلٸپ, ونىڭ بٸلٸم الۋىنا بارىن سالعان. ەۋەلٸ اۋىل مولداسى دەۋلەتييار يشانعا وقىتقان. كەيٸن قۇداندالىعىن پايدالانىپ, روسسييانىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى, سونالى بولىسىنىڭ ۋپراۆيتەلٸ مۇحانبەتجان (اقشولاق) سارعوجينگە بالاسىنىڭ ەتٸ تٸرٸ, پىسىق ەكەنٸن, ەندٸ ورىسشا وقىتقىسى كەلەتٸن ويىن ايتىپتى. اقشولاق قۇداسىنىڭ بۇل ويىن قولداپ, كٶمەك جاسايتىندىعىن, قالاداعى وقۋ اقىلى ەكەنٸن, قۇدا بالاسى سەنعاليدى ٶز قاراجاتىنان وقىتاتىنىن ايتىپتى.
وسىلايشا اقشولاقتىڭ ادامگەرشٸلٸگٸ ارقاسىندا سەنعالي ورال قالاسىنداعى تٶرتباسقىشتىق رەالدى ۋچيليششەگە قابىلدانىپتى. ورالدا وقىپ جٷرگەندە ورىس تٸلٸن جاقسى مەڭگەرٸپتٸ. دەموكراتييالىق كٶزقاراستا بولىپتى. 1916 جىلى جازعى دەمالىسقا اۋىلعا كەلسە, اقشولاق پراۆيتەل جامان اۋرۋدان قايتىپ, ونىڭ ورنىنا ٸنٸسٸ كٶشەرباي (تاپاي) بولىس بولعان ەكەن. سەنعالي اۋىلدا مال سوڭىندا جٷرگەن قازاق جٸگٸتتەرٸنٸڭ باسىن قوسادى. جاندەۋلەت دوساناليەۆ, قوجاحمەت بەكباۋوۆ, مۇقاش قوجاحمەتوۆ, ەبۋعالي جۇپباەۆ, باقتىعالي شوناەۆ تاعى باسقالارى اتقا مٸنەدٸ.
«پاتشا قىلدى زورلىقتى...»
سونالى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ 61 جىلدىعىنا وراي بۇرىنعى چەكيست الدابارگەن الاپاەۆ باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ٶڭٸرٸ» گازەتٸنٸڭ 1977 جىلعى №20 (13322) سانىندا جارييالانعان «سونالى وقيعاسى» دەگەن ەستەلٸك ماقالاسىندا كٶپتەگەن دەرەك قالدىرعان.
«...پاتشا جارلىعىنا قارسى ۇيىمداستىرىلعان اۋىل كەدەيلەرٸنٸڭ كٶتەرٸلٸسٸن باسۋعا ورال گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا اتتى كازاكتاردىڭ قارۋلى وتريادى شىققان. زەڭبٸرەك, مىلتىقپەن قارۋلانعان اتتى كازاكتار كالمىكوۆ سەلوسى ارقىلى ٶتٸپ, قاراكٶل بولىسىنىڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸمەن ويىل ٶزەنٸنٸڭ بويىندا كەزدەسٸپ, كەسكٸلەسكەن ۇرىس بولىپتى. قىلىشپەن قارۋلانعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردەن شىعىن كٶپ بولعان.
ويىل ٶزەنٸنٸڭ بويىن قىزىل قانعا بوياعان كازاكتار وتريادى ساي-سالانى ساعالاپ, قۇم-شاعىلدارعا بوي تاسالاپ قاشقان جٸگٸتتەردٸ قۋۋعا ەرٸنگەن. قولعا تٷسكەن ەرەۋٸلشٸلەردٸ قيناعان. كٶتەرٸلٸس باسشىسى ەسەنعالي سارىبٶپينمەن بٸرگە كٶپ جٸگٸتتٸ اياق-قولىن كٸسەندەپ, ورال قالاسىنا جاياۋ ايداپتى.
قاراكٶل بولىسى كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸن تالقانداعان جازالاۋشى وترياد ەندٸ سونالى بولىسىنا كەلە جاتقانى تۋرالى حابار ەل اراسىنا تەز تارايدى. بايعابىل, تەرٸسكە, ولجاي اۋىلىنىڭ جٸگٸتتەرٸ دە قارۋلانىپ, اتقا قونىپ, كازاكتاردى قارسى الۋعا دايارلانادى. جاستايىنان جوقشىلىق پەن كەدەيلٸكتٸ كٶپ كٶرگەن ولجاي اۋىلىنىڭ جٸگٸتٸ احمەت ەسەتوۆ ولارعا باسشىلىق ەتەدٸ. اۋىل جٸگٸتتەرٸ قارۋلى وترياد كەلە جاتقان جولداعى «ەسٸركەمٸس» شاعىلى بويىنداعى قاراعان مەن شاعىردى پانالاپ, بەكٸنگەندەگٸ ماقساتى – وتريادتى وسى شاعىل ەتەگٸندە قارسى الىپ, تويتارىس بەرۋ. قولدان كەلسە, سونالى اۋىلىنا قارۋلى كٷشتٸ ٶتكٸزبەۋ.
كەلە جاتقان اتتى كازاك ەسكەرٸ جايلى شۇعىل حاباردى «ەسٸركەمٸس» شاعىلىنىڭ شەتٸندەگٸ «كٶمبە» دەگەن شاعىلدىڭ شوقىسىنان جەتكٸزگەندە الدابەرگەن الاپاەۆ ون بٸر جاستاعى بالا ەكەن.
- جاۋ ەسكەرٸن ەسٸركەمٸس شاعىلىنىڭ تٷبٸندە قارسىلايتىن بولدىق. ولجاي احمەت ەسەتۇلى ورىس ەسكەرٸنٸڭ كەلە جاتقانىن حابارلاۋ ٷشٸن رۋلاس اعايىنى الاپايدىڭ بالاسى الدابەرگەندٸ شاعىلعا باقىلاۋعا قويدى. ورىس ەسكەرٸمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەندە, ولار بٸزدٸ جەڭدٸ. بەرٸمٸزدٸ تۇتقىنداپ, كالمىكوۆقا جاياۋ ايداپ بارىپ, ودان ەرٸ ورال تٷرمەسٸنە ايدالدىق. سول كەزدە جاندەۋلەت دوسانەليەۆ – 25 جاستا, مەن – 17 جاستا, ەبۋعالي جۇپباەۆ- 32 جاستا, قۋانەلٸ تٶلەسوۆ – 36 جاستا, سەنعالي دەۋەشوۆ – 26 جاستا ەكەنبٸز, - دەپ ەسكە الادى باقتىعالي شوناەۆ اقساقال.
تٷرمە تاۋقىمەتٸ
...قانداي باتىر بولسا دا, نايزا, قىلىشپەن قارۋلانعان سونالىلىقتاردىڭ كٶتەرٸلٸسٸ «قىزىل كٶل» تٷبٸندە جەڭٸلٸس تابادى. ۇيىمداستىرۋشى جەتەكشٸلەرٸن ەۋەلٸ كالمىكوۆ تٷرمەسٸنە جاياۋ ايدايدى. ٸلبٸشٸن ۋەزٸنٸڭ باستىعى فون گەللەر دەۋەشوۆ سەنعاليدى كالمىكوۆ تٷرمەسٸندەگٸ اباقتى بٶلمەسٸنەن الدىرىپ, جاۋاپتايدى. سەنعالي ٶزٸمەن بٸرگە تۇتقىندالعان مۇقاش قوجاحمەتوۆ, جاندەۋلەت دوسانەليەۆ, قوجاحمەت بەكباۋوۆ, ەبۋعالي جۇپباەۆ, قۋانەلٸ تٶلەشوۆ, قويشىباي جامپيەۆ اۋىلدا جٷرگەن, كٶتەرٸلٸسكە ەش قاتىسى جوق ادامدار ەكەنٸن ايتىپ, «پريەمعا باراتىنداردىڭ تٸزٸمٸن جاساپ الىپ, كالمىكوۆقا كەتكەن سونالى بولىسىنداعى №14 اۋىلدىڭ ستارشىنى قالي جانتولىۇلىن «جانتولى شىعىرى» دەگەن جەردە ارتىنان قۋىپ جەتٸپ, ساباپ, تٸزٸمدٸ تارتىپ العان مەن. ٶزٸن سابادىم, بٸراق ٶلتٸرمەگەنٸمدٸ, تٸزٸمدٸ ٶزٸم ٶرتەگەنٸمدٸ مويىندايمىن. قانداي جازا بەرسەڭدەر دە ەزٸرمٸن. ەشقانداي ايىڭبى جوق ٶزگەلەردٸ بوساتۋىڭىزدى سۇرايمىن» - دەگەن ەكەن.
فون گەللەر وعان سەنبەي, سەنعالي دەۋەشوۆپەن قوسا بٸر توپ سونالى جٸگٸتٸن ورال قالاسىنا جاياۋ ايداتىپتى.
1916 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا ورال تٷرمەسٸنە قامالعان سونالىلىق 15 جٸگٸتتٸ ورال جاندارمەرييالىق سوتى سوتتاپ, دارعا اسۋ ارقىلى ٶلٸم جازاسى بەرۋ جايلى ٷكٸم شىعارعان.
تٷرمەدە كٶتەرٸلٸسشٸلەر قاتتى قىسىم كٶرگەن. كٷن سايىن ٷش كٸسٸنٸ تٷرمە الاڭىنا شىعارىپ, دارعا اسادى ەكەن. ٷكٸم ورىندالاتىن كٷنٸ تٷرمە نادزيراتەلدەرٸ ٶزگە تۇتقىنداردى دا تٷرمە اۋلاسىنا قۋىپ شىعارعان. ماقسات – كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقانى ٷشٸن ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەندەردٸڭ جٷيكەسٸنە قاتتى ەسەر ەتۋ.
شىڭعىرلاۋدىڭ كٸندٸكتٸ, قاراعاش, قاراتٶبەنٸڭ جاقسىباي بولىستارىنىڭ كٶتەرٸلٸسشٸ جٸگٸتتەرٸ دارعا اسىلىپ, كەزەك سونالىلىقتارعا جاقىندايدى. وسى كەزدە, 1917 جىلدىڭ اقپان ايىندا بولعان روسسييا بۋرجۋازييالىق دەموكراتييالىق تٶڭكەرٸس پاتشانى تاقتان قۇلاتتى. ورنىنا كەلگەن ۋاقىتشا ٷكٸمەت, ونىڭ ەدٸلەت مينيسترٸ, كەيٸن پرەمەر-مينيسترٸ بولعان ا.كەرەنسكييدٸڭ بٸرٸنشٸ جارلىعى – وكوپ قازۋ جۇمىستارىندا جٷرگەن «بۇراتانالاردى» ەلدەرٸنە قايتارىپ, «پريەمعا» قارسى شىعىپ, تٷرمەگە قامالعانداردى بوساتىپ, قاشىپ جٷرگەندەرگە ٸزدەۋ سالۋدى توقتاتۋ بولىپتى!
وسى ۋكازدىڭ ارقاسىندا دارعا اسىلار كەزەگٸن كٷتٸپ جاتقاندار بٸرجولا اقتالىپ, اباقتىدان بوساتىلىپ شىعارىلدى. سولاردىڭ بٸرٸ – سونالى كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقاندار, كٶتەرٸلٸس جەتەكشٸسٸ سەنعالي دەۋەشۇلى بولاتىن.
سٶيتٸپ, سونالى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىلارى دا بوساپ, ەلگە كەلٸپ, اۋىلداعى ٶمٸرگە قىزۋ ارالاسىپ كەتەدٸ.
P.S. سەنعالي سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ العاشقى جىلدارى جىمپيتىنىڭ كٶزدٸقارا اۋىل سوۆەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولعان. بولشەۆيكتەر پارتيياسىنا ٶتٸپ, ويىلعا كٶشٸپ كەتكەن. ويىل اۋداندىق سوۆەتٸندە جاۋاپتى جۇمىس جاسايدى. ويىل اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولادى. الايدا 1929 جىلدىڭ كٷزٸندە, 38 جاسىندا بەلگٸسٸز دەرتتەن كەنەتتەن قايتىس بولعان. اعايىندارى مارقۇمنىڭ دەنەسٸن الىپ كەلٸپ, قالدىعايتى اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى زيراتقا جەرلەگەن.
...مٸنە, بيىل 100 جىل تولىپ وتىرعان سونالى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.
قايىرجان حاسانوۆ,
ارداگەر جۋرناليست,
ٶلكەتانۋشى
"DanaKaz" جۋرنالى. 2016 جىل
بەلگٸلٸ ٶلكەتانۋشى قايىرجان حاسانوۆتىڭ «سونالى كٶتەرٸلٸسٸ» كٸتابىنان ىقشامداپ بەرٸلگەن
