شىڭعىس حان تاريحى – ول قازاقتىڭ تاريحى

شىڭعىس حان تاريحى – ول قازاقتىڭ تاريحى


ەسلي كازاحي ۋزنايۋت سۆويۋ يستورييۋ
روسسيي پريدەت كونەتس.

الەكساندر سوكۋروۆ 
يستوريك, كينورەجيسسەر ي ستسەناريست

دەگەنمەن, قاي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن دە وسى ۋاقىتقا دەيٸن تاپ باسىپ ەلٸ ەشكٸم ايتقان جوق. بٸراق, كەيٸنگٸ جىلدارى شەتەل عالىمدارى مەن ورىس وقىمىستىلارى كەزٸندە كەتكەن قاتەلٸكتٸ دەل تاۋىپ, ونىڭ, ياعني ايتقاندا, شىڭعىس حاننىڭ قازٸرگٸ كٷندەرٸ «موڭعول» اتىن الىپ وتىرعان بۋريات – مانجۋرلارعا ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەنٸن ٶزدەرٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە ايتىپ تا, دەلەلدەپ تا كەلەدٸ.

شىڭعىس حان شىنىندا سول بۋرياتتاردان شىققان با? مۇنى زەرتتەۋ مٷمكٸندٸگٸ مول قازٸرگٸ ورىس جەنە دٷنيە جٷزٸ عالىمدارى جوققا شىعارىپ وتىر. بٸرٸنشٸدەن, شىڭعىس حانعا بايلانىستى وقيعالاردىڭ تٷگەلٸ – ونىڭ جاستىق شاعى, ٶسۋٸ, حان تاعىنا كەلۋٸ جەنە يمپەراتورلىق دەرەجەگە جەتۋٸ, مٸنە وسىلاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا بولعان وقيعالار دەپ جازىلۋدا. سونداي-اق, مون-گولل اتانعان بۋرياتتار  ٶتە از ەل. ولار الىپ قىتاي تۇرماق, ورمانداي قالىڭ تٷركٸ قىپشاقتارىنا دا (ياعني قازاقتارعا) شاماسى كەلمەس ەدٸ دەيدٸ. سونىمەن قاتار, موڭعولييا قىپشاق جەرٸنەن الىس, بٸر قيىردا جاتقان ٶز كٷنٸن ەرەڭ كٶرٸپ جٷرگەن كٸشكەنتاي جۇرت («كروشەچنوە ناسەلەنيە» اكادەميك ا.فەدوتوۆ). وسىلاردىڭ بارلىعىن وقىپ, سالىستىرۋعا, زەرتتەپ, زەردەلەپ كٶرۋگە موينىمىز جار بەرمەگەن تەك قانا بٸز ەسكٸ سٷرلەۋمەن جٷرٸپ كەلەمٸز. دەگەنمەن, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا بٸزدٸڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸندە, ٶتكەن  مىڭ جىلدىق ۇلى تاريحىمىزعا دەگەن ىنتا ارتىپ, بٸراز نەرسەنٸ بٸلٸپ قالعان سەكٸلدٸ.

ال ەندٸ, وسى شىڭعىس حان تاقىرىبىنا جازعان ٶزگە ەلدٸڭ جازۋشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ جۇمىستارىن وقىپ, تىڭداپ كٶرەيٸك. بٸز, ناقتىراق بولسىن دەپ ورىس تٸلٸندە بەردٸك: مىسالى, الەكساندر بۋشكوۆتىڭ «چينگيسحان. نەيزۆەستنايا ازييا» اتتى عىلىمي زەرتتەۋ كٸتابىندا بىلاي دەپ ايتىلادى: «…كستاتي, نام راستولكوۆىۆايۋت, چتو سامو يميا «چينگيسحان» ۆ پەرەۆودە وزناچاەت «وكەان – حان». وتكۋدا بى تاكيە سلوۆەچكي ۋ مونگولوۆ? ا ۆوت تيۋركي, پوۆيداۆشيە كاسپيي ي چەرنوە مورە, ي اتلانتيكۋ, تاكوە يميا سۆوەمۋ پراۆيتەليۋ ۆپولنە موگلي دات…

ۆ وبششەم, پو موەمۋ گلۋبوكومۋ ۋبەجدەنييۋ, سلەدى رەالنوي بيوگرافيي چينگيسحانا سلەدۋەت يسكات نە نا ۆوستوكە, ۆ كيتاە ي مونگوليي, ا كاك راز نا زاپادە.

ۆ پەرۆۋيۋ وچەرەد, يا وبراتيلسيا ك «سكيفسكوي يستوريي» اندرەيا لىزلوۆا. موتيۆيروۆكا پروستا: ەسلي كتو-تو سچيتاەت ۆپولنە دوستوۆەرنىم يستوريچەسكيم يستوچنيكوم سوچينەنيە دانزانا, وتچەگو تاكوۆىم نە موجەت بىت ناپيساننايا پريمەرنو ۆ تو جە ۆرەميا كنيگا لىزلوۆا, وپيراۆشەگوسيا, ك سلوۆۋ, نا ماسسۋ يستوريچەسكيح ترۋدوۆ – رۋسسكيح, پولسكيح, يتاليانسكيح? نەت ۋج, ەلەمەنتارنايا لوگيكا ترەبۋەت وبا سوچينەنييا ۋراۆنيات ۆ ستاتۋسە…

سۆەدەنيە و چينگيسحانە ۋ لىزلوۆا, پريامو سكاجەم, سكۋدنەيشيە – نو گورازدو بولەە رەاليستيچەسكيە, نەجەلي كيتايسكوە باسنوسلوۆيە, ناپيساننوە نەيزۆەستنو كوگدا نەۆەدومو نا كاكوم يازىكە…

نيكاكيح «مونگولوۆ» ۋ لىزلوۆا, رازۋمەەتسيا, نەت – تولكو تاتارى. «تاتارى جە, نازىۆاەمىە ەششە زاۆولجسكايا وردا (كيپچاكسكايا وردا), وبيتايۋت پو توي جە رەكە ۆولگە (ەدٸل)  نيجە بولگارسكيح گرانيتس داجە دو موريا كاسپييسكوگو». 

بولگارى يمەيۋتسيا ۆ ۆيدۋ, رازۋمەەتسيا, نە بالكانسكيە (بالكانسكيە وستروۆا), ا ۆولجسكيە (نىنە تاتارى). وبراتيتە ۆنيمانيە نا سلوۆو «داجە». كاسپييسكوە مورە – كراينيي ۆوستوچنىي رۋبەج زاۆولجسكوي وردى. كاكايا تام, ك دياۆولۋ, مونگولييا… تاتارى, پو لىزلوۆۋ, «پريشلي يز پۋستىنەي, وتستوياششيح ك كيتايسكيم سترانام». پود «كيتاەم» يمەەتسيا ۆ ۆيدۋ ۆوۆسە نە سوۆرەمەننىي كيتاي, ا كاكيە-تو سرەدنەازياتسكيە وبلاستي. نىنەشنيي كيتاي لىزلوۆ, كاك بىلو پرينياتو ۆ ەگو ۆرەميا, ناۆەرنياكا نازىۆال بى «چينا». 

«ي ناچالي  جيت وكولو ۆەليكيح رەك ەديليا (ۆولگا) ي يايكا». دالەە ۋتوچنياەتسيا, چتو تاتارى (كيپچاكي) – «ەدينونراۆنى» س ۆولجسكيمي بولگارامي. نۋ رازۋمەەتسيا! ي تە ي درۋگيە – تيۋركي, چتو ۆ وسوبىح دوكازاتەلستۆاح نە نۋجداەتسيا. 

«ينوستراننىە جە يستوريكي نازىۆايۋت سترانۋ تۋ زاۆولجسكايا وردا, ياكو گۆانيني پيشەت, گلاگوليا: وردا تاتار زاۆولجسكيح نازۆانا ەست وت رەكي ەديليا, زا نەيۋ جە وبيتالي; گرانيچيتسيا  تا سترانا وت ۆوستوكا مورەم حۆاليسسكيم». گۆانيني – يتاليانسكيي يستوريك (1538-1614), اۆتور «حرونيكي سارماتيي ەۆروپەيسكوي», وتكۋدا لىزلوۆ منوگوە پوچەرپنۋل. حۆاليسسكوە مورە – كاسپييسكوە. 

ا ۆوت ي چينگيسحان – زدەس جە, ۆ زاۆولجسكوي وردە! 

«ا و ناچالە سۆوەم تە وردىنتسى پوۆەستۆۋيۋت تاك. ياكوبى ۆ تەح ستراناح, وتكۋدا وني پريشلي, جيلا نەكايا ۆدوۆا زناتنوگو رودا. ونا نەكوگدا وت پرەليۋبودەيانييا پوروديلا سىنا پو يمەني تسىنگيس, كوەگو ستارشيە سىنوۆيا, كاك نەزاكوننو روجدەننوگو, حوتەلي ۋبيت. ۆدوۆا جە, وبراششايا ۆينۋ سۆويۋ ك سەبە ۆ وپراۆدانيە, سكازالا: «وت لۋچەي سولنەچنىح زاچالا يا سىنا». 

زدەس دو لىزلوۆا ياۆنو دوشلي سكازانييا وب الانگوا, وپلودوتۆورەننوي سولنەچنىم لۋچوم. «تسىنگيس» – ەتو, كونەچنو جە, چينگيسحان. و كوتوروم لىزلوۆ دالەە پيشەت: «ي سىن توي ۆدوۆى, ۆويديا ۆ زرەلىي ۆوزراست, زاۆولجسكۋيۋ وردۋ راسپروسترانيل ي ۋمنوجيل, ي منوجەستۆوم جيتەلەي, ي دەل مۋجەستۆەننىح دەيانيەم, ي ساموگو كرايا يزوبيليەم ەدۆا لي نە ۆسە تاموشنيە وردى پرەۆزويديا. نارود توت, مۋجەستۆوم پرەۆوسحوديا ۆسە ديكيە پوليا, ۆوينسكيمي دەلامي سلاۆۋ سۆويۋ رازمنوجيل». 

كاك ۆيديم, نيكاكيح مونگولوۆ نەت ي ۆ پومينە. تاتارى – تيۋركي (كيپچاكسكوە ناسەلەنيە, نىنەشنيە كازاحي)  ۆ سۆوە ۆرەميا پەرەسەليليس ك ەديليۋ ي كاسپييۋ. پەرۆوناچالنو وني بىلي ودنيم يز رودوۆ ۆ تسارستۆە نەكوگو ۋنكاما (ون حان, حان كەرەەۆ), نو كوگدا ەتوت رود ۋسيليلسيا ي ۋكرەپيلسيا, ۋنكام ستال ۆسەرەز ەگو وپاساتسيا, ا پوتومۋ, چتوبى مالوست «پرورەديت» راسپلوديۆشييسيا ناروديشكو, ستال پوسىلات ەگو نا ۆسە ۆوينى, كاكيە تولكو سلۋچاليس, ستاۆيا ۆ پەرۆىە ريادى. تاتارى بىسترو دوگاداليس, چتو ەتو نە گولوۆوتياپستۆو, ا پرودۋماننىي گەنوتسيد ي, چتوبى يزبەجات دالنەيشيح ترەنيي, پەرەسەليليس ۆسەم نارودوم پودالشە وت  ۋنكاما, وسنوۆاۆ سوبستۆەننوە گوسۋدارستۆو. ا پوتوم يزبرالي ۆەرحوۆنىم پراۆيتەلەم تسىنگيسا, چينگيسحانا. پەرۆوي كرۋپنوي اكتسيەي بىل پوحود كاك راز پروتيۆ ۋنكاما. سناچالا چينگيسحان ميرنو پوپروسيل ۆ جەنى ەگو دوچ, نو ۋنكام وتكازال, توگدا چينگيسحان پوشەل نا نەگو ۆوينوي ي زاحۆاتيل ۆسە ەگو تسارستۆو (دەلو, كونەچنو جە, ناۆەرنياكا نە ۆ دەۆۋشكە, ا ۆ تەح سامىح ستارىح سچەتاح). 

كوە-كاكيە ستول جە سكۋدنىە دوپولنەنييا موجنو پودچەركنۋت يز وبشيرنوي كنيگي حورەزمييسكوگو كنيجنيكا ان-ناسيۆي. يستوچنيك پويستينە بەستسەننىي, بەز مالەيشەي يرونيي – پوسكولكۋ بىل سوۆرەمەننيكوم چينگيسحانا ي ەدينستۆەننىم نەزاۆيسيمىم سۆيدەتەلەم. اۆتورى درۋگيح سوچينەنيي ناحوديليس نا سلۋجبە ۋ چينگيسحانا, ا پوتومۋ پولنوي وبەكتيۆنوستي وت نيح جدات, سوگلاسيتەس, ترۋدنو…

ان-ناسيۆي, كونەچنو جە, نە زامەتيل نيكاكيح «مونگولوۆ». نارود چينگيسحانا – تيۋركي ي سام ون توجە تيۋرك, ا نە مونگول. ا نارود نازىۆاەمىي مونگولامي,  نا ساموم دەلە حالكينسكيە بۋرياتى. (وت كيدانوۆ ۆىشلي تري نارودا— حالكينسكيە بۋرياتى, دجۋنگارى ي كالمىكي). نە يمەۆشيە ني كاكوگو وتنوشەنييا ك چينگيسحانۋ ي ەگو يمپەريي. بۋرياتى-مونگولى, كروشەچنوە ناسەلەنيە, ناسەلياۆشيە زەملي زا نەسكولكو تىسياچ كيلومەتروۆ وت راسپولوجەنيي يمپەريي چينگيسحانا. 

سوگلاسنو ان-ناسيۆي, ۆ سۆوە ۆرەميا سۋششەستۆوۆالو گوسۋدارستۆو اس-سين, گدە پراۆيلي سوۆمەستنو شەست تيۋركسكيح حانوۆ, پودچينياۆشيەسيا ۆەليكومۋ حانۋ پو يمەني التۋن. ان-ناسيۆي نازىۆاەت ەتۋ سترانۋ كيتاەم, نو يز ەگو جە سوبستۆەننوگو وپيسانييا سلەدۋەت, چتو ك نىنەشنەمۋ كيتايۋ ونا نە يمەەت نيكاكوگو وتنوشەنييا. 

جوعارىدا بٸز كٶرسەتكەن, ورىستىڭ دارىندى جازۋشىسى  الەكساندر بۋشكوۆ جازعانداي, اندرەي لىزلوۆتىڭ  «سكيفسكايا يستورييا» دەگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنان  دا,  شىڭعىس حانننىڭ ەشقانداي  موڭعولعا  جاتپايتىندىعىن  جەنە  ونىڭ تٷركٸ – قىپشاق ەكەندٸگٸن  انىق وقۋعا بولادى. 

قازٸرگٸ موڭعولدار – قالقالىق بۋرياتتار. ولار رەسەيلٸك ورحون بۋرياتتارىمەن تۇتاس حالىق بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەگەر ايتار بولساق, ولار – بٸر تٸلدە سٶيلەيتٸن, بٸر دەستٷردەگٸ جەنە بۋددا دٸنٸندەگٸ ادامدار. ۇلتتىق كيٸمدەرٸ دە بٸردەي. ونى ورىس زەرتەۋشٸلەرٸ وسىلاي دەپ جازىپ, كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بٸرتۇتاس جۇرت بولعانىمەن, ورىستار شەكارا تٷسٸرگەندە ەكٸگە بٶلٸنٸپ قالعان. استانالارى ۋلان-باتور بٸزدٸڭ تٸلدە «قىزىل باتىر» دەگەن تٷسٸنٸك بەرسە, وعان جاقىن تۇرعان  ۋلان-ۋدەنٸڭ قازاقشاسى «قىزىل سۇنقار» دەپ اۋدارىلادى ەكەن. ەرٸنبەي ٸزدەنٸپ وقىعان ادامعا بارلىعى زەرتتەۋ كٸتاپتارىندا ناقتىلانىپ جازىلىپ تۇر. مونعولييا (بۋرياتتار) – ٶتە كٸشكەنتاي ەل. ورىستاردىڭ زەرتتەۋٸندە  وسىدان مىڭ جىل بۇرىن ولار بٸر-ەكٸ مىڭعا ەرەن جەتەتٸن جۇرت بولعان. سوندىقتان, ولاردىڭ يمپەرييا قۇرىپ, قىتاي سەكٸلدٸ الىپ مەملەكەتتٸ جاۋلاپ الۋى مٷلدە قاتە پٸكٸر, - دەيدٸ,  ورىستىڭ زەرتتەۋشٸ اكادەميك عالىمدارى. ولار شىندىقتى كٶرسەتٸپ, اقيقاتتى ايتۋدا. ەندٸ, سول جازۋشى جەنە عالىمداردىڭ تٸلٸمەن سٶيلەيٸك. سونىمەن, ارى قاراي كەتتٸك: 

يستوريكي ەششە س پولسوتني لەت نازاد پرەدلوجيلي سۆوە وبياسنەنيە: پو يح ۋبەجدەنييۋ, كيرگيزى (نىنە كازاحي) پوپروستۋ «نازىۆالي كالمىكامي ۆسە مونگولويازىچنىە نارودى». 

ناپيسات تاكوە موگ تولكو چەلوۆەك, سوۆەرشەننو نە زنايۋششيي درەۆنيح تراديتسيي ۆەليكوي ستەپي كاك راز بىلو پرينياتو سكرۋپۋلەزنو دويسكيۆاتسيا دو كورنەي. ۆسەم, ناۆەرنو, پومنيتسيا يزۆەچنىي ۆوپروس, س كاكيم وبراششايۋتسيا ك گەرويۋ ۆ رۋسسكيح سكازكاح: «وي تى, گوي ەسي, دوبرىي مولودەتس! تى كاكوگو بۋدەش رودۋ-پلەمەني?»

تاك ۆوت, ەتوت ۆوپروس پوزايمستۆوۆان يز ستاروي تيۋركسكوي تراديتسيي, گدە ەگو سلەدوۆالو پونيمات ۆ بۋكۆالنوم سمىسلە: پۋتنيك, كاكوگو تى رودا, كاكوگو پلەمەني? ۆ ستەپي نە بىۆاەت كاكيح-تو ابستراكتنىح «كازاحوۆ» – ەست كييات, مەركيت, جالاير, نايمان, كونىرات, كەرەي. نە بىۆاەت ابستراكتنىح «حاكاسوۆ», وبيازاتەلنو پويتەرەسۋيۋتسيا: تى ساگانەتس يلي شورەتس? يتاك دالەە. 

كستاتي, «كييات», «مەركيت», «جالاير», «نايمان», «كونىرات», «كەرەي» ي «ارگىن» – رودى, ۋپومينايۋششيەسيا پري پەرەچيسلەنيي «مونگولسكيح» رودوۆ چينگيسحانا, – ەتو سوۆرەمەننىە كازاحسكيە رودى! ك مونگولام نيكاكوگو وتنوشەنييا نە يمەيۋششيە. 

ناكونەتس, «درەۆنەمونگولسكيي» وبىچاي يزبرانييا نوۆوگو حانا وتچەگو-تو نەيزۆەستەن ۆ مونگولسكوي تراديتسيي, زاتو, كاك وكازالوس, كاك دۆە كاپلي ۆودى پوحوج نا وبىچاي, سوحرانيۆشييسيا ۋ كازاحوۆ دو كونتسا XIX ۆەكا: كوگدا كانديدات پولۋچاەت بولشينستۆو گولوسوۆ ۋچاستۆۋيۋششيح ۆ يزبرانيي زناتنىح ليتس, ەگو ساجايۋت نا كوشمۋ يز تونكوگو بەلوگو ۆويلوكا ي تريجدى پريپودنيمايۋت ۆويلوك زا كونتسى, گرومكو پروۆوزگلاشايا: «حان! حان! حان!». پوتوم ۆسلەد زا زناتيۋ تۋ جە پروتسەدۋرۋ پوۆتوريايۋت «پروستوي نارود», كوشمۋ رۆۋت نا مەلكيە كۋسوچكي, زا كوتورىە يدەت فورمەننايا دراكا – كاجدىي ستاراەتسيا ۋنەستي تاكوي لوسكۋتوك ۆ پاميات و توم, چتو ون ليچنو ۋچاستۆوۆال ەسلي نە ۆ يزبرانيي حانا, تو ۆ ەگو تورجەستۆەننوم پروۆوزگلاشەنيي. ۆ تيۋركسكيح يازىكاح ەتوت ريتۋال يمەنۋەتسيا «حان كۋتارماك» (قازاقشا ايتقاندا «حان كٶتەرۋ»). مونگولسكوگو انالوگا نە سۋششەستۆۋەت… 

چتو كاساەتسيا چينگيسحانا تو ون نە مونگول – ا تيۋرك. ي نارود پودچينياۆشييسيا چينگيسحانۋ توجە ياۆليايۋتسيا تيۋركامي. نۋجنو ۋياسنيت, سەبە كاك سلەدۋەت: تو, چتو چينگيسحان – مونگول, ۋتۆەرجداەتسيا تولكو ۆ «سوكروۆەننوم سكازانيي» ي «التان توبچي». ۆسەگو-ناۆسەگو ۆ دۆۋح نەيزۆەستنو كەم ناپيساننىح كنيگاح, پوياۆيۆشيحسيا ۆ وبراششەنيي سپۋستيا منوگيە سوتني لەت پوسلە سوبىتيي… 

سونىمەن  قاتار, بەلگٸلٸ  اعىلشىن زەرتتەۋشٸ عالىمى  حيلدا حۋككەمدە  ەمٸر تەمٸر تۋرالى  زەرتتەۋ كٸتابىندا  («تامەرلان - پوۆەليتەل تيۋركوۆ») بىلاي دەپ جازادى:

«...يمپەرييا تەميرلانا ابسوليۋتنو گوۆوريلا نا درەۆنەم كيپچاكسكوم يازىكە, كاك ەگو پرەدكي چينگيس حان, ي سوزداننايا يم يمپەرييا» دەيدٸ.

ال ەندٸ, بٸزدٸڭ قازاققا وسىنىڭ بەرٸن تٷسٸنۋگە, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتٸرۋگە ساناسى مەن بٸلٸمٸ جەنە كٷرەسكەرلٸگٸ جەتٸسپەيدٸ! 

دەگەنمەن, كەيٸنگٸ جىلدارى جارىق كٶرگەن قايرات زاكٸريانوۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ تٷركٸلٸك عۇمىرناماسى» اتتى عىلىمي زەرتتەۋ كٸتابى كٶپ نەرسەنٸ انىقتاپ, وقىرماندارىنا شىڭعىس حاننىڭ كٸم بولعاندىعىن, سونىمەن قاتار, بۇل ۇلى تاريح قاي ەلدٸكٸ ەكەندٸگٸن شىنايىلىقپەن  دەلەلدەپ  بەرەدٸ.  

سونىمەن, ياعني, دەلٸرەك ايتقاندا, شىڭعىس حان جەنە ونىڭ يمپەريياسى بٸزدٸڭ تاريح, ەشقانداي  قازٸرگٸ  مونعول  اتانعان  بۋريات – مانجۋرلاردىڭ تاريحى  ەمەس! وسىنى تٷسٸنەتٸن ۋاقىت جەتكەن سەكٸلدٸ. 

بٸزدٸڭ ايتار پٸكٸرٸمٸز, ەلوردامىز استانا قالاسىندا وسى شىڭعىس حان تاقىرىبىنا عىلىمي كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىپ, وعان ورىس جەنە ەۋروپالىق عالىمدار مەن تاريح تاقىرىبىندا جازاتىن جازۋشىلاردى شاقىرىپ, عىلىمي تالداۋ جٷرگٸزگەندە بولار ەدٸ. وعان اينالامىزداعى كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ دە عالىم, جازۋشىلارىن شاقىرعانىمىز دۇرىس-اۋ دەپ ويلايمىز. 

بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ