شىن دارىننىڭ شىرقاۋ بيٸگٸ

جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى

جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى – پسيحولوگييالىق يٸرٸمگە قۇرىلعان فيلوسوفييالىق تۇجىرىمى تەرەڭ تۋىندى. ٸشكٸ مونولوگقا قۇرىلعان كٶركەم شىعارماداعى وقيعالار جەلٸسٸ ەلەس-ەستەلٸكتەر ارقىلى دامىپ, شيەلەنٸسٸپ, شارىقتاۋ شەگٸنە جەتٸپ, شەشٸمٸن تابادى. بۇرىن-سوڭدى قازاق پروزاسىندا قولدانىلماعان ەدٸس. حيكايات ەكٸ سٶيلەمنەن عانا تۇراتىن پرولوگپەن باستالىپتى: «تاعى بٸر تاڭ اتتى. كٸمدەردٸ قۋانتادى ەكەن?..» انتون چەحوۆ  «كراتكوست — سەسترا تالانتا» دەپتٸ ٶز زامانىندا. كەلٸسۋگە تۋرا كەلەدٸ. وسى بٸر ەكٸ اۋىز سٶزدٸ وقىعاندا جٷرەك ۇيىپ, كٶزگە جاس تۇنادى. بٷكٸل اسپان استى, جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك اتاۋلىنىڭ ٷكٸلەگەن ٷمٸتٸ مەن العاۋسىز ارمانى, باۋىرىن كٷيدٸرگەن ٶكٸنٸشٸ وسىعان سىيىپ كەتٸپ تۇرعانىن ايتساڭىزشى!

«ادام تاعدىرى — جازۋشى ٷشٸن شىعارما ارقاۋى عانا ەمەس, ٶمٸردٸ تانۋدىڭ ٶزگەشە تەسٸلٸ دە: ٶمٸردە كٶرگەن تٸرٸ ادامدار تۋرالى, ولاردىڭ حال-كٷيٸ, كەسكٸن-كەيپٸ تۋرالى تەبٸرەنە, تولعانا ويلانۋدان كٶبٸنە سۋرەتكەردٸڭ سول ادامدار ٶمٸر سٷرگەن قوعام تۋرالى كٶزقاراسى قالىپتاسادى, نەتيجەسٸندە سول قوعامدىق شىندىقتى كٶركەم جيناقتاۋ ماقساتىنداعى تۆورچەستۆولىق ەرەكەتٸ باستالىپ كەتەدٸ»,– دەگەن بولاتىن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ٶزٸنٸڭ «سٶز ٶنەرٸ» مونوگرافيياسىندا. مەسەلەن, ٶزٸمٸز نازار اۋدارىپ وتىرعان تۋىندىدا مىناداي جولدار بار: «ەسٸك كٶزٸندە قالعىپ-مٷلگٸپ وتىرعان كٷزەتشٸلەر ورنىنان سٸلكٸنٸپ تۇرىسقان. الشايا قونعان اق وردانىڭ قاۋسىرما ەسٸگٸ ەكٸ جاققا كەڭٸنەن اشىلىپ, ٸشتەن ۇلى قاھان شىقتى. جٸبەك شاپانىن جەلبەگەي جامىلىپتى. اققۇبا جٷزٸنە, كەلٸستٸ ماڭدايىنا كٷن سەۋلەسٸ سىرعاناي تٷسكەن. كٸندٸك قاققان جەز ساقالىن ويناما سالقىن سامال سىپايى ساۋىپ تۇردى.

از قولمەن شىعىپ اڭ قاعۋعا ىنتاسى اۋعان. قۇس سالىپ, قۇماي تازى جٷگٸرتٸپ سەرگٸپ قايتپاق-تى. اق ورداسىنان ادىم وزدىرماي قۇيرىق تالدىرىپتى. ەسٸگٸنەن سىعالاپ يٸلٸپ-بٷگٸلگەن ەلشٸلەر مەن دەرگەيٸنە باس ۇرعان جۇرتتان قاجىپ بٸتپەدٸ مە?»

وسى ٷزٸندٸدەگٸ قاھاننىڭ ويى, قاھاننىڭ تٸرلٸگٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە تانىس سۋرەتتەردٸڭ بٸرٸ ەمەس پە? كەيدە شىنىمەن تٸرلٸكتٸڭ ٶزٸ جٸپ سيياقتى تٸزبەكتەلٸپ جاتاتىن ۇشى-قيىرى جوق نەرسە ەكەنٸن سەزٸنٸپ, جانىڭ تٷرشٸگەتٸنٸ دە راس. بۇل – سوناۋ شىڭعىس حاننىڭ زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان, ەلٸ دە جالعاسا بەرەتٸن شىندىق. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, ەدەبيەتتەگٸ ەڭ باستىسى — ادام تاعدىرى, سول كەيٸپكەردٸ دٷنيەگە ەكەلۋدەگٸ جازۋشىنىڭ كٷللٸ شىعارماشىلىق ەرەكەتٸنٸڭ وي-قىرى, قييا-قالتارىسى.

بەلگٸلٸ بٸر دەۋٸرلٸك شىندىقتان كٶركەم شىعارما تۋعىزۋ ٷشٸن, بەرٸنەن بۇرىن «شيكٸزات» كەرەك. ال, «شيكٸزاتتى» تابۋدىڭ سۋرەتكەرلٸك تەسٸلٸ – سول دەۋٸردەگٸ ادام تاعدىرىن قازۋ, قوپارۋ, «تٸرٸ قۇجاتتاردى» زەرتتەۋ. بۇل وڭاي ەمەس. ەلدەقاشان كٶشٸپ كەتكەن اۋىلدىڭ جۇرتىنا كەزدەسكەن جولاۋشىداي, كٶشكەن جۇرتتىڭ ورنىنان ٶزٸ دە بٸلمەيتٸن نەرسەلەردٸ ٸزدەيدٸ, وشاقتا بولماشى جىلتىراعان شوقتى ٷرلەيدٸ. ەرينە, ٸزدەنگەن جەتەر مۇراتقا. ٶمٸرمەن, ادامدارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەگەن جاعدايدا عانا سۋرەتكەردٸڭ شىعارماشىلىق قييالى قيمىلعا كٶشەدٸ, قوزعالىسقا تٷسەدٸ. دەل وسى ارادا ەدەبيەتتٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ — ادام تاعدىرىنىڭ ماڭىنداعى اۆتورلىق ايرىقشا ەسەم ەرەكەتكە, دەلٸرەك ايتقاندا, ەدەبيەتتەگٸ ادام بەينەسٸن جاساۋدىڭ شەشۋشٸ شارتى-ويدان شىعارۋ مەسەلەسٸن دە اتتاپ ٶتە المايمىز.

 «ويدان شىعارۋ-وبرازعا بارار جول. سۋرەتكەردٸڭ ٶمٸردە كٶرگەن-بٸلگەنٸن ويشا ٶڭدەۋدٸڭ, قورىتۋدىڭ, جيناقتاۋدىڭ تەسٸلٸ»,– دەگەن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆقا تاعى دا ورالامىز. ٶيتكەنٸ, ويدان شىعارۋ جوق جەردە ەدەبيەتتەگٸ ادام تۋرالى مٷلدە ۇعىم بولۋى مٷمكٸن ەمەس. مەسەلەن, بالزاك ٶزٸنٸڭ ويىندا پايدا بولعان ٶز گەرويلارىمەن كەدٸمگٸ تٸرٸ كٸسٸلەرمەن سٶيلەسكەندەي «قۇلشىنا كەڭەسٸپ وتىرىپ, تەك سولاردىڭ ايتقانىن عانا قاعازعا تٷسٸرەدٸ» ەكەن.  بۇل ارادا تاريحقا بەلگٸلٸ تۇلعا شىڭعىس حاننىڭ وبرازىن جاساۋدا جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ تا سول كەزەڭدٸ,  سول دەۋٸردٸ ەبدەن زەرتتەپ, سول كەزەڭدەگٸ ەدەبي, تاريحي ەڭبەكتەرگە شۇقشييا ٷڭٸلٸپ, اقىر اياعىندا ٶزٸ شىڭعىس حاننىڭ وبرازىنا كٸرٸپ, سومداپ شىققانى داۋسىز.

«ەدەبي شىعارما تۋرالى ەڭگٸمەنٸ تاقىرىپتان باستاعان جٶن»,–دەگەن ۇلى ۇستاز, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ ايتقانىن ەسٸمٸزگە الا وتىرىپ, «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتىنىڭ تاقىرىبىنا كەلسەك, سۋرەتكەر شىعارماعا تاريحي تاقىرىپتى, ونىڭ ٸشٸندە شىڭعىس حاننىڭ ٶمٸرٸن ٶزەك ەتٸپ العان. يدەياسى — ادامگەرشٸلٸكتٸ تۋ ەتٸپ, جاس ۇرپاقتى ادالدىققا, پاراساتتىلىققا باۋلۋ, مەڭگٸلٸكتٸڭ تاعىنداعى تۇلعالاردى تانىپ, سولاردىڭ ٶمٸرٸن عيبرات ەتۋ, سودان ساباق الۋعا شاقىرۋ.

سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا شىعارمانىڭ پرولوگىنىڭ ەكٸ سٶيلەمنەن عانا تۇراتىنىن ايتىپ كەتكەن بولاتىنبىز. ەرٸ قاراي كومپوزيتسييالىق قۇرىلىسىن تالدايتىن بولساق, سيۋجەتتٸڭ باستالۋى, ەكسپوزيتسيياسىن ايتپاي كەتە المايمىز. ەكسپوزيتسييانىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ — ول شىعارمانىڭ سيۋجەتتٸك جەلٸسٸندەگٸ تارتىسقا تٸكەلەي ىقپال جاسامايدى, تەك مەزگٸل مەن مەكەنگە مەگزەۋ, دەرەك, دەيەك رەتٸندە عانا قالادى. وسى تۇرعىدان العاندا, بٸز زەرتتەۋ نىسانى ەتٸپ العان «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتىندا قاھاننىڭ اڭ اۋلاۋعا شىعۋى-ەكسپوزيتسييا. ٶيتكەنٸ, مۇندا ەدەبي قاھارمانداردىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسقا كٶشپەس بۇرىنعى حال-جاعداي, تٸرشٸلٸك, قوعامدىق ورتا سۋرەتتەلگەن. بولاشاق قاقتىعىستار الاڭى, وقيعالار ورنى  ناقىشتالىپ وتىر.

سيۋجەتتٸك بايلانىس, ياعني, ادامدار اراسىنداعى ەرەكەتتەردٸڭ باسى, تارتىستىڭ باستالۋى – اڭ اۋلاۋعا شىققان قاھاننىڭ تۋ سىرتىنان نايزاعايدىڭ ۇرۋى, سٶيتٸپ ەلەمدٸ تٸتٸرەنتكەن شىڭعىس حاننىڭ  تٶسەككە تاڭىلۋى. بايلانىس ٶتە ۇتىمدى, سەتتٸ قيىستىرىلعان. اۆتور بۇل ارادا ەكسپوزيتسيياداعىداي اۋىزەكٸ اڭىزدامايدى, ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن اشا بەينەلەيدٸ: «قارا بۇلت ٶكتەمدٸك الىپتى. اق بۇلت ەسٸن جيناي الماي شاشىرادى. تٶمەندەپ كٶشكەن, جولىن كەستٸ. شىرقاۋ بيٸككە ۇمتىلعان, تٶبەسٸنەن تٶندٸ. العاش التى كەز نايزا ۇستاپ اتقا قونعاننان جەبەپ-جەلەگەن كٶك تەڭٸرٸنٸڭ سىيىنا بٸر نەۋبەتتٸڭ تٶنگەنٸن ۇلى قاھان انىق سەزدٸ. الا ساپ اسپانعا ساداعىن كەزەگەن. قورامساقتاعى جولبارىس جىعار بٸر وقتى تاڭداعان. اۋانى تٸلٸپ وقجىلانداي ىسقىرىپ ۇشقان وق قارا بۇلتقا قاراي زىمىراعان. جەتپەي جىعىلدى. الاۋ-دالاۋ بولعان اقشا بۇلت اۋدارىلىپ-تٶڭكەرٸلدٸ. بەتٸندە جازۋ تۇردى. «ەلەم ەمٸرشٸسٸ شىڭعىس حان». مۇنى كٸم ٶرنەكتەپ جٷر? سول-اق ەكەن, قۇلاق كەسكەن كٷركٸل ەستٸلٸپ, نايزاعاي وينادى. كٷمٸس بۇتاقتار شاشىراي سىندى. جازۋدى تالقانداپ سالدى. اقشا بۇلت تٷيدەك-تٷيدەك بوپ پىشىراي قاشقان. اقبوز تۇلپار قالش-قالش ەتٸپ قالتىراپ, قان سيٸپ جٸبەردٸ. باس بەرەر ەمەس. قاراقورىمعا ماڭداي تٷزەپ يەسٸن الا كەپ قاشقان. ۇزاتپادى. قايتا تٸرٸلگەن نايزاعايدىڭ بٸر بۇتاعى ۇلى قاھاندى تۋ سىرتتان كەپ ۇرعان. كٶز الدىنا قىزىلدى-جاسىلدى ساقينالار قاپتاپ كەتكەنٸ نەسٸ?»

سيۋجەتتٸك دامۋ ادامداردىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىنان, قيمىل-قارەكەتٸنەن تۋعان تٷرلٸشە جاعدايلارعا, شيەلەنٸستەرگە بايلانىستى. شىعارما فابۋلاسى دا بٸرٸنەن-بٸرٸ تۋاتىن ەر الۋان سيتۋاتسييادان, ينتريگادان قۇرالادى. بٸز تالداپ وتىرعان شىعارمادا شيەلەنٸس: «شىر اينالعان اقبوز تۇلپاردان اۋىپ تٷسكەن. تۇلا بويىن جالىن شارپىپ, كٷيٸپ جانىپ بارادى. سەكسەۋٸل ٶرتەپ جاتقان كٸمدەر? سٶندٸر. وتتى سٶندٸر.

نايزاعاي بوپ ۇرعان دەرت ەس جيعىزار ەمەس. تٸلدەن دەرمەن جوق. تٸلەگٸ ٷزٸك-ٷزٸك. تٸنٸ ٷزٸلمەگەن سوڭ عانا تٸرٸ جاتىر...» وسىنداي شيرىققان, شيىرشىق اتقان سەرٸپپەلٸ شيەلەنٸستەر بٸر بەسەڭدەمەستەن بارىپ, شارىقتاۋ شەگٸنە جەتەدٸ. قاھارىنان بٷكٸل ەلەم قايمىققان قاھاننىڭ ەسەڭگٸرەپ جاتقاندا بٷكٸل ٶمٸرٸ كٶز الدىنان ساعىم بوپ ٶتەدٸ. جەتٸم قالعان تاۋقىمەتتٸ تاعدىرى, اناسىنىڭ ٶزدەرٸن قالاي جەتٸلدٸرگەنٸ  جەتەدٸ ەڭ الدىمەن. ودان كەيٸنگٸ ەستەلٸكتەردە رەت-رەتٸمەن تاعدىردان قاعاجۋ كٶرگەنٸ, جەڭٸلٸسٸ مەن جەڭٸسٸ, بٸرەۋدٸڭ ٶزٸنە بەرگەن زوبالاڭى, ٶزٸنٸڭ باسقالارعا تارتتىرعان ازابى مەن جاساعان قيياناتى, جاقسىلىعى مەن جاماندىعى تارازىنىڭ ەكٸ باسىنا تارتىلعانداي...

شارىقتاۋ شەگٸ-سيۋجەتتٸك دامۋدىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى دەيتٸن بولساق, بۇل شىعارماداعى ادامدار اراسىنداعى قيمىل-ەرەكەتتٸڭ مەيلٸنشە كٷشەيٸپ, ٶربٸپ جەتكەن جەرٸ — ساناداعى سارعايعان كٶپ ەلەستٸڭ سوڭىندا اناسىنىڭ ونون ٶزەنٸنٸڭ ارعى جاعىندا تۇرىپ شاقىرۋى,  ەمٸرشٸنٸڭ سوعان اسىعۋى. «مىڭ قۇمىرسقا مىڭ تاراپتان ٶزٸنە قاراي قۇجىناپ كەلە جاتقانى نەسٸ?! اۋلاق! اۋلاق مەنەن!» – دەگەن جولدار شارىقتاۋ شەگٸنە جەتۋدٸ كٶرسەتەدٸ. ەرٸ قاراي شىڭعىس حاننىڭ دٷنيەدەن ٶتكەنٸ جايلى حاباردىڭ تارالۋى-شىعارمانىڭ شەشٸمٸ.

شىعارما ەكٸ اۋىز ەپيلوگپەن اياقتالادى: «تاعى بٸر كٷن باتتى. كٸمدەردٸ مۇڭايتادى ەكەن?..»

شىندىعىندا جالعان-دٷنيە كٸمدٸ كٶككە كٶتەرٸپ, اتاق-داڭق بەرٸپ قۋانتپادى, كٸمدٸ بٸر-اق سەتتە بەرٸنەن جۇرداي عىپ, جوق قىلىپ جٸبەرمەدٸ?! زىرلاپ جاتقان ۋاقىت تەگەرشٸگٸن كەرٸ اينالدىرۋ ەش پەندەنٸڭ قولىنان كەلمەسٸ انىق. اسىلى, پەندە شٸركٸن قانشاما مىقتىمسىنعانىمەن, ۋاقىت ٶز دەگەنٸن جاسايدى ەمەس پە? شىعارما وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدٸ. ٸشكٸ مونولوگقا قۇرىلعان حيكاياتتا شىڭعىس حاننىڭ ٶز-ٶزٸمەن جالعىز قالۋى, ٶزٸنە ٶزٸ سىر اشۋى, ٶزٸنە ٶزٸ ەسەپ بەرۋٸ, ٶز ٶكٸنٸشٸمەن, ٶز مۇڭىمەن مەڭگٸلٸككە بەت الۋى فيلوسوفييالىق يٸرٸمدەر ارقىلى بەرٸلگەن.

 ەدەبي تٸلدٸ قولدانۋدا اجارلاۋدىڭ, قۇبىلتۋ مەن ايشىقتاۋدىڭ ورنى وراسان زور. وبرازدى سٶيلەۋ, تٸلدٸ ەسەمدەۋ ٷشٸن ايشىقتاۋ تەسٸلٸن, ياعني, فيگۋرانى ورنىمەن قولدانا بٸلگەن دۇرىس. فيگۋرانىڭ تٷرلەرٸ كٶپ, سونىڭ بٸرٸ – قايتالاۋ. „ول – سٶز ەسەرٸن كٷشەيتە وتىرىپ, وقىرمان نازارىن ايرىقشا اۋدارعىسى كەلگەن نەرسەنٸ نە قۇبىلىستى بٸرنەشە مەرتە قايتالاپ, ايتار ويدى, ۇقتىرار سىردى ۇعىمعا مۇقييات سٸڭٸرە تٷسۋ»,– دەگەن بولاتىن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ. «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» تۋىندىسىندا راحىمجان وتارباەۆ ايشىقتاۋدىڭ وسى تٷرٸن سەتتٸ قولدانعان. «قۇيرىق-جالى سٷزٸلگەن مىڭ سەيگٷلٸك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدٸ» – قاھاننىڭ ساعىمداي مىڭ قۇبىلىپ ٶتە شىققان فەني-دٷنيە مەن باقيدىڭ ورتاسىندا جاتقان شاعىندا كٶز الدىنا ەلەستەتكەن ٶتكەن جىلدار ەلەستەرٸ وسىلاي باستالادى. بۇل جولدار – ەدەپكٸ قايتالاۋ, ياكي انافورا. ٷزٸك-ٷزٸك ەلەس تٷرٸندە بەرە وتىرىپ, ٶتكەن دەۋرەنگە, جاستىق شاققا دەگەن ساعىنىشىن, وپا بەرمەس جالعانعا دەگەن پەندەلٸك ٶكپەسٸن, تۇرلاۋسىز دٷنيەگە دەگەن مۇڭىن تانىتادى.

«قۇيرىق-جالى سٷزٸلگەن مىڭ سەيگٷلٸك» – كٶڭٸلدٸڭ كٶك دٶنەنٸ, ونىڭ باس بەرمەي «مىڭ تاراپقا اعىزىپ بارا جاتۋى» – سىناپتاي سىرعىعان جىلدار مەن قانات تاعىپ الىپ زۋلاعان كٷندەر. تەرەڭٸرەك تالداي تٷسەر بولساق, قۇبىلتۋ تروپ, ونىڭ ٸشٸندە كٷردەلٸ ەپيتەت.  اتالمىش تۋىندىدا وسى بٸر جارىق دٷنيەنٸڭ ميلليون بوياۋىنا, پىراقتان دا جٷيرٸك ۋاقىتتىڭ پەندەنٸ كٶز ٸلەستٸرمەس شاپشاڭدىقپەن الا قاشۋىنا, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ٶمٸر-دٷرييا دٷنيە دٷرمەگٸنە قاراما-قارسى تاعى بٸر ايشىق بار. ول: «مىڭ قۇمىرسقا مىڭ تاراپتان ٶزٸنە قاراي قۇجىناپ كەلە جاتقانى نەسٸ?! اۋلاق! اۋلاق مەنەن!» – دەگەن ريتوريكالىق ساۋال. ونىڭ جاۋابى دا تٷسٸنٸكتٸ. مىڭ تاراپتان قۇجىناعان قۇمىرسقاداي بوپ كەلە جاتقان – اجال. جازۋشى ٶلٸم بەينەسٸن مەتونيمييا تٷرٸندە كەلتٸرە وتىرىپ, وقىرماننىڭ جان دٷنيەسٸن شٸمٸركەندٸرە, تٷرشٸكتٸرە تٷسەدٸ.

«جىلناماشى تٷرٸك قايدا جٷر? ەلٸ دە ايتارى كٶپ. اماناتى از ەمەس»,– بۇل دا قايتالاۋ, ونىڭ ٸشٸندە ەدەپكٸ قايتالاۋ, انافورا.

وقيعانىڭ باستالۋى دا ٶتە بٸر ەرەكشە جاعدايدا ٶرٸس العان: «كٷن دە ۇياسىنان شاراسىنا سىيماي بالقىپ كٶتەرٸلگەن. شاشىراپ جٷرگەن شاربى بۇلتتار باۋىرى قان قىزىل تٷسكە بويانىپ كٶشتٸ. تاۋ قۋالاپ ەسكەن جەل دە ٸشٸن تارتىپ تىنشي قالدى. الىستان بايعىز شاقىردى. كٷن مەن تٷندٸ الماستىرىپ العان با, اتاڭا نەلەت!»  سٶزبەن سالىنعان سۋرەت. جازۋشىنىڭ حاس شەبەرلٸگٸ, قالامىنىڭ كيەسٸ, سٶزٸنٸڭ دۋاسى  ايقىن اڭعارىلادى. الدا بولايىن دەپ تۇرعان توسىن وقيعادان حابار بەرگەندەي. قان قىزىل تٷسكە بويالعان شاربى بۇلتتار, مەزگٸلسٸز شاقىرعان بايعىز –  كٷردەلٸ ەپيتەت, ال وسى جولدار تٷگەلٸمەن پسيحولوگييالىق پاراللەليزم.  فيگۋرانىڭ تاعى بٸر تٷرٸ گراداتسييا بولسا, جازۋشىنىڭ بۇل تۋىندىسى تٷگەلٸمەن ايشىقتاۋدىڭ وسى تٷرٸنە جاتادى. الدىڭعى سٶزدەن سوڭعى سٶزدٸ, الدىڭعى ويدان سوڭعى ويدى, الدىڭعى قۇبىلىستان سوڭعى قۇبىلىستى اسىرا, اسقاقتاتا تٷسەدٸ جازۋشى.

سونىمەن قاتار, سٶز ورنىن اۋىستىرۋ, ينۆەرسييا دا حيكاياتتا كٶرٸنٸس تاپقان.

«جانىندا سىبىرلاپ ەرتەگٸ ايتىپ وتىرعان اناسى قايدا كەتكەن? بەيتەرەك پەن شىبىق, تال... داۋىل مەن قۇيىن... مىناۋ ەرتەگٸ ەمەس قوي! سانا تٷكپٸرٸندە تاعى دا سان سۋرەت الماستى. كەۋدەسٸ شوق قارىعانداي ۋداي اشىدى. بٸر تٷيٸنشەك لىقسىپ كەپ جۇتقىنشاعىنا قادالدى. كەمسەڭ قاقتى.

بەتٸن جۋىپ كەتكەن نە نەرسە? تٷيٸنشەگٸ تٷسكٸر جاس بوپ تاراپ جاتىر ەكەن عوي. جاسى نەسٸ? جارتى دٷنيەنٸ جاۋلاعان ۇلى قاھان جىلاۋشى ما ەدٸ? ٸشكٸ شەرٸ اعىتىلىپ كەتكەن-اۋ. بوي بەرەر ەمەس. بەتٸن كٷيدٸرٸپ بارادى. كەرمەك دەم اۋزىنا كەلدٸ. ۋداي اششىسىن! تٸپتٸ قۇلاعىنا دا قۇيىلىپ جاتىر ما? ەجٸم شاتىراش ساپ ويناعان مەليكە جٷزٸنە اق سورتاڭ ٸز سالىپ قاتىپ قالادى-اۋ. كٷن سەۋلەسٸ دە ٶشٸپ بارا ما? جان-جاعىنان جارقىراپ, التىن شۋاعىمەن ايالاپ نە تٷسپەيدٸ وسى? اشىڭدار جولىمدى! جارىلىڭدار ەكٸگە! مەن كەتٸپ بارا جاتقان جوقپىن با?»  اتاعى جەر جٷزٸن سٸلكٸندٸرگەن, قاھارى جەر باسقان پەندەنٸ تٷرشٸكتٸرگەن شىڭعىس حان دا بارزاق دٷنيەگە بەت تٷزەدٸ!

  ەي, بەيوپا جالعان! كٸم بار مەڭگٸلٸكتٸڭ تاعىندا مىزعىماي قالار?! جوق قوي, جوق! اجالدى پەندە قاشان دا بولسا اتا–بابالار سالعان باقي كٶشٸنە بەت تٷزەر... جازۋشى شىڭعىسحاندى ٶزگەشە قىرىنان تانىتىپ, ٶزگەشە بٸر مەنەردە ناقىشتاپتى. 

شىعارمالارداعى ريتوريكالىق ايشىق

 «جازۋشىنىڭ, كٶبٸنە كٶپ اقىننىڭ ٶزٸنە نە ٶزگەگە, كەيدە تٸپتٸ جالپى جۇرتقا ارنايى تٸل قاتۋى, كٶپشٸلٸككە قايىرىلا سٶيلەۋٸ, ولارمەن ٸشتەي كەڭەسۋٸن ارناۋ دەيدٸ. ارناۋدى پروفەسسور قاجىم جۇماليەۆ ٷش تٷرگە بٶلەدٸ: جارلاي ارناۋ, سۇراي ارناۋ جەنە زارلاي ارناۋ. اقىن نەمەسە جازۋشى جەكە ادامعا ەمەس, جالپى جۇرتقا قايىرىلا سٶيلەپ, جەكە اداممەن وڭاشا ەمەس, جالپى جۇرتپەن جارييا كەڭەسسە — ول جارلاي ارناۋ. جازۋشى نەمەسە اقىن ٶز ويىن ٶزگەگە ارناپ سان-ساپا ساۋال ارقىلى ايتىپ جەتكٸزەدٸ دە, ٶزٸ سول ساۋالدارعا جاۋاپ كٷتەدٸ. بۇل — سۇراي ارناۋ دەپ اتالادى. كەيدە ارناۋدا قويىلعان سۇراقتارعا اۆتور جاۋاپ كٷتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ ولار ەشقانداي جاۋاپسىز-اق تٷسٸنٸكتٸ. ارناۋدىڭ ٶن بويىندا ٶزٸنەن-ٶزٸ انىقتالىپ جاتىر. سۇراي ارناۋدىڭ مۇنداي تٷرلەرٸن شەشەندٸك, ياكي ريتوريكالىق ايشىق دەپ اتايدى», – دەپتٸ اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «سٶز ٶنەرٸ» مونوگرافيياسىندا.

ريتوريكالىق ايشىقتى جازۋشىلار مەن اقىندار بەلگٸلٸ بٸر زامانا اعىمىنا كٶڭٸلٸ تولماعاندا, بولاشاققا سەنٸم جوعالعانداي كٷي كەشٸپ, جانى اۋىرعاندا, قوعامداعى دەرتتەردٸ كٶرە تۇرا وعان ەش امالى بولماعاندا پايدالانادى. مەسەلەن, اسانقايعىنىڭ:

«اياعى جوق, قولى جوق

جىلان قايتٸپ كٷن كٶرەر?!

قۇيرىعى جوق, جالى جوق

قۇلان قايتٸپ كٷن كٶرەر?!» – دەپ كەلەتٸن بەلگٸلٸ شەشەندٸك سۇراققا قۇرىلعان تولعاۋىن الايىق. وسىندا جىراۋ ەلدٸڭ بەرٸنە بەلگٸلٸ سۋرەتتەردٸ قولدانا وتىرىپ, ەدەيٸ ساۋال قويادى,  بٸراق ول ساۋالعا  ٶزٸ جاۋاپ كٷتٸپ تە وتىرعان جوق. ونىڭ شەشٸمٸن ٶزٸ بٸلەدٸ. الايدا, وسىنى ەستٸگەن جان تەبٸرەنبەي, كٶزٸنە جاس الماي  قالمايتىنى سٶزسٸز! جالپى بۇقاراعا تولعاۋدىڭ ەموتسييالىق-ەكسپرەسسيۆتٸك بوياۋىن قالىڭداتىپ, شەرلٸ, مۇڭدى كٷي سىيلاپ وتىرعان كٶرٸكتەۋ قۇرالى – ريتوريكالىق سۇراق.

 بٷگٸنگٸ تاڭدا رۋحاني ەكسپانسييانى دەلدٷرٸش دٷنيەلەرمەن ەمەس, كلاسسيكالىق تۋىندىلارمەن ىعىستىرۋ كەرەك-اق. قازٸر – ٶزٸن جازۋشىمىن, اقىنمىن دەپ سانايتىن دٷمبٸلەزدەر كٶبەيٸپ تۇرعان كەزەڭ. وسىنداي قوعامدا قازاق حالقىنىڭ رۋحى بيٸك, اريستوكراتييالىق مٸنەزگە باي, بەكزات قالپىن ساقتاپ قالاتىن, ەرينە, كٶركەم ەدەبيەت.  بۇل تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتٸن شىعارمالاردى عانا ۇلتتىڭ يگٸلٸگٸ دەپ قاراۋعا تيٸستٸمٸز.  توعىشارلارمەن توقىراپ تۇرعان شاقتا دۇرىستىقتى دەلەلدەۋ, بيٸكتٸككە ۇمتىلۋ, كەمەلدٸكتٸ كٶرۋ, تەرەڭگە ٷڭٸلۋ ٶتە قيىن. ٶيتكەنٸ, تالعامى تٶمەن ورتا ٶزٸنەن جوعارىنى قابىلداعىسى كەلمەيدٸ. وسىنداي كٷردەلٸ كەزدە, ٶلٸارا شاقتا سٶز ساۋىپ, ونى حالىقتىڭ قاجەتٸنە جاراتام دەۋدٸڭ ٶزٸ-جانكەشتٸلٸك. قالىپتاسىپ قالعان نەمقۇرايدىلىقتىڭ بەتٸنە شاپالاقپەن بٸر تارتىپ, ۇلتتىڭ ەسٸن جيعىزۋعا ەرەكەتتەنٸپ جٷرگەن جازۋشىلار دا جوق ەمەس. بەي-جاي, ەسٸنەگەن مارعاۋ ٶمٸردٸ قىلىشتىڭ جٷزٸندەي ٶتكٸرلٸگٸمەن قيىپ تٷسەتٸن مٸنەزدٸ تۋىندىلارىمەن حالىق سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنگەن جازۋشى — راحىمجان وتارباەۆ.

 پروزالىق شىعارمالاردى قارا ٶلەڭ سيياقتى تاۋ باسىنان سارقىراپ اققان بۇلاقتاي, پوەتيكالىق ٶرنەكپەن تۋدىرۋ — قالامگەردٸڭ قايتالانباس شەبەرلٸگٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ. سۋرەتكەر  وتارباەۆتىڭ  قاي  شىعارماسىنا ٷڭٸلسەڭٸز دە قوعامدى  ٸرٸتٸپ-شٸرٸتٸپ, جەگٸدەي جەپ جاتقان بىلىق-شىلىقتى ەشكەرەلەگەنٸن كٶرۋگە بولادى. جازۋشى ەڭگٸمەلەرٸ مەن حيكاياتتارىندا ريتوريكالىق سۇراۋدى شەبەر قولدانادى. نەگٸزٸنەن, ايشىقتاۋدىڭ بۇل تٷرٸ كٶبٸنە اقىنداردىڭ ەنشٸسٸنە تيگەندەي ەدٸ. الايدا, راحىمجان وتارباەۆ بۇل تٷسٸنٸكتٸ جوققا شىعاردى. پروزالىق شىعارمالاردىڭ فيلوسوفييالىق استارىن تەرەڭدەتٸپ, پسيحولوگييالىق يٸرٸمٸن مولايتۋدا وسىناۋ كٶركەمدٸك قۇرالدىڭ رٶلٸ زور ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. كەشەگٸ اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەتتەردٸڭ جىرلارىنداعى مٸنەز, بولاشاق ٷشٸن الاڭ كٶڭٸل جازۋشى شىعارمالارىنان دا ٶزٸندٸك كٶرٸنٸس تاپقان. سونىڭ ٸشٸندە, بٷگٸنگٸدەي قازاقى رۋحتى قايتادان تٸرٸلتەتٸن كەز كەلگەن شاقتا سوناۋ جىراۋلاردان بەرٸ قاراي ۇلتتىڭ ۇلى مۇراسىنا اينالعان ريتوريكالىق ايشىقتىڭ ماڭىزى وراسان. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «امەريكانىڭ ۇلتتىق بايلىعى» ەڭگٸمەسٸنە كەلەيٸك: «–اللام-اۋ, دەدٸ امالى تاۋسىلعان اڭشى ٷنٸ توزىپ, مۇرجاعا سٷيەنە كەتٸپ. –شەۋٸلدەگەن جامان شيبٶرٸ امەريكانىڭ ۇلتتىق بايلىعى بولسىن. مەن سوندا قازاقستاننىڭ كٸمٸمٸن? ٶكپەسٸنە تەبەر ٶگەيٸمٸن بە? بۇ دٷنيەدە جيعانىم, و دٷنيەدە يمانىم بۇيىرماي كەتەتٸندەي سۇراۋىم جوق پا? وڭ قول قيياناتقا جٷگٸرسە, سول قول اراشاعا ۇمتىلماس پا?..بۇل ەل ەل مە ەلدە اشىق-تەسٸك جاتقان مالقورا ما?.. كٶزٸنەن ەكٸ تامشى جاس ەزٸلٸپ تٷستٸ»,– مٸنە, ناعىز ريتوريكالىق سۇراق!

 سوناۋ قوشالاقتا مالدىڭ سوڭىندا جٷرگەن قاپار اڭشى بۇل سۇراعىنا ەشكٸمنەن جاۋاپ كٷتپەيدٸ. ونىڭ جاۋابىن جازۋشى وسى شىعارمادا الدىن-الا بەرٸپ تە قويعان. ەرينە, ەر وقىرمان ەڭگٸمەدەن ورتالىقتان شالعايداعى اۋىلدىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن, بٷگٸنگٸ تاڭداعى قازاقى تانىم مەن تۇرمىستىڭ سۋرەتٸن تاپ باسىپ تانيدى.

جازۋشىنىڭ «جاسىرىنباق» ەڭگٸمەسٸ دە فيگۋرانىڭ وسى تٷرٸمەن باستالعان ەكەن: «وسى جۇرتتا ەس بار ما ٶزٸ? تاڭ تورعايى شىرىلداعاندا باستالعان قاڭقۋ قارا قارعا قاناتىن جايىپ, قونار ۇياسىنا قايىرا ۇشقاندا قيقۋعا ۇلاسىپ, اينالاڭ ارقاسى بار باقسىداي زٸكٸر سالىپ, ارپالىسادى دا جاتادى. بەرمەستٸڭ پۇلىن, كٶرمەستٸڭ كٶزٸن سۇراعان ٶڭشەڭ قايىرشى قايدان عانا قاپتاپ جٷر وسى?» –  بۇل مەكەمەسٸ بانكروت بولعان باستىقتىڭ ويى. وسىدان-اق ونىڭ حالىققا جانى اشىمايتىن كٸسەپٸر ەكەنٸن كٶرۋگە بولادى. تەك قۇلقىنىنىڭ قامىن عانا كٶزدەگەن باس كەيٸپكەردٸڭ ٶزٸمەن-ٶزٸ سٶيلەسۋٸ ريتوريكالىق ساۋال تٷرٸندە بەرٸلگەنٸ شىعارمانىڭ شوقتىعىن بيٸكتەتٸپ تۇرعانى انىق. وسى ارقىلى جازۋشىنىڭ سىنى كەكەسٸنمەن كٶرٸنٸس تاۋىپ, ۋلى ساركازمىن سەزٸنۋگە بولادى. جازۋشى قول استىنداعى جۇمىسشىلارعا, ەلٸ مەن جەرٸنە جانى اشىمايتىن باستىقتاردى وسىلاي ەشكەرەلەيدٸ, استارلى سٶزبەن ماسقارالايدى.

 باستان اياق پسيحولوگيزممەن ٶرٸلگەن «تورشاقىز بەن توتىقۇس» ەڭگٸمەسٸنٸڭ شەشٸمٸ  شەشەندٸك سۇراقپەن بٸتەدٸ: « – تٸرلٸگٸندە بٶلٸسٸپسٸڭدەر. ەندٸ ارۋاعىنا تالاسقانداي نە كٶرٸندٸ? ول ەيەل بار بولعانى ٶزٸنە ارناپ سيمۆولدىق بەلگٸ سوققان ەكەن. سونى تالقانداعاندا دٷنيەدەگٸ بار كەم-كەتٸگٸڭ تولا ما? قارقاراداي بوپ مٷيٸز شىعا ما? بەتتەرٸڭ جىلتىراپ جٷرٸپ نەتكەن شەكسٸز جاۋىزسىڭدار! ٶي, ٶڭشەڭ ەكەڭ اۋزىن ۇرايىندار!..

ەركەك اشۋىن تٸزگٸندەي الماي تۇتىعىپ, كٷرەكتەي قولىن بٸر سٸلتەپ جٷرە بەردٸ. «قۇداي-اي, جەر بەتٸنەن جاقسىلىق كٶشپەگەن ەكەن عوي. جٷر ەكەن عوي ەلٸ ارامىزدا». مۇرنى قولاعاشتاي تراكتورشىدان تاپ وسىنداي ازاماتتىق كٷتتٸ مە? جەر ورتاسىنا كەلگەنشە مۇنداي ٸرٸلٸكتٸ گالستۋگٸ قيسايمايتىن, بەتەڭكەسٸنٸڭ باسى مايدان كەپپەگەن زييالى توپتان ٸزدەپ كەلگەنٸ نەسٸ?!» جازۋشى قازٸرگٸ قوعامنىڭ شىندىعىن جازعان. ەشبٸر قوسپاسى جوق بوياماسىز شىندىق. كٷندە كٶرٸپ, ٶزٸمٸز كۋە بولىپ جٷرگەن شىندىق. كەيٸپكەرلەر دە بٸرتٷرلٸ تانىس ٸسپەتتٸ. كٷندەستٸككە بوي الدىرعان بەيبٸشە, قىزعانىشتىڭ قۇربانى بولعان تاعدىرلار. جازۋشى ٶمٸردٸڭ قاق ورتاسىن ويىپ العانداي ەسەردە قالادى وقىرمان. جٷرەك سازىپ قويا بەرەدٸ وقىعاننان كەيٸن. كٶز الدىڭ دىمدانىپ, اينالانى تۇمان باسىپ كەتكەندەي, كٶكٸرەك تۇسىڭ شىم ەتكەندەي بٸر سەزٸم... وسىنىڭ بەرٸ جازۋشى ورىندى قولدانعان دٸلمارلىق ايشىقتىڭ ەسەرٸ. وقىعان جاندى تولعانىسقا تٷسٸرمەسە, ويلاندىرماسا ول كٶركەم ەدەبيەت بولا ما? كٶركەم ەدەبي شىعارمانىڭ مىقتىلىعى دا وسىدان بايقالادى. ريتوريكالىق ساۋال وقىرماندى ويلانۋعا جەتەلەۋٸمەن قۇندى.

  جازۋشىنىڭ «اياقتالماعان حيكايا» ەڭگٸمەسٸ تۇتاسىمەن ريتوريكالىق ساۋالعا قۇرىلعان. سيۋجەت جەلٸسٸ سوعىس كەزٸندە قوشالاقتى مەكەندەدٸ دەيتٸن قاشقىن قالماق تۋرالى اڭىزعا نەگٸزدەلگەن. جازۋشى سول قاشقىن قالماق تۋرالى حيكايات جازباق بولىپ جازۋ ٷستەلٸنە وتىرادى. الايدا, ونى جازا المايدى. وعان جازۋشى كٸنەلٸ ەمەس, قازاقى مەنتاليتەت ايىپتى. تاڭ اتقاننان كٷن باتقانعا دەيٸن ەندٸ قولىنا قالامىن الا بەرگەندە كەلٸپ, ەسٸكتٸ بوساتپايتىن قوناقتار مەن ولاردىڭ ەڭگٸمەسٸن كەلتٸرگەن جازۋشى قازاقى وتباسىنىڭ بٸر عانا كٷنٸن وقىرماننىڭ كٶز الدىنا ەلەستەتەدٸ. كٶرشٸ كەمپٸردٸڭ قىزىنىڭ كٷيەۋگە قاشىپ كەتۋٸنەن باستالعان تاڭەرتەڭگٸ ۇرىس ٶزارا كەلٸسٸممەن اياقتالادى. ەندٸ عانا جازۋعا وتىرادى. الايدا, اۋىلدا تۇراتىن بٸر اعاسى كەلٸپ قالادى. اۋىل جاڭالىعى, وعان قوسا اۋىلداعى ۇرلىق-قارلىقتىڭ جىرىن تىڭداپ, ول كٸسٸدەن ەزەر قۇتىلادى.

  تٷس اۋا تٸلشٸ قىز ەسٸك قاعىپ, ول دا ٶز پەلساپاسىن  سوعادى. قايتادان «قاشقىن قالماققا» وتىرا بەرگەندە قالا شەتٸندە تۇراتىن تانىس  اپاسى مۇڭ شاعا كەلٸپتٸ. ونىڭ گٶي-گٶيٸن تىڭداپ, ٶلەردەي شارشاعان جازۋشىنىڭ ەسٸنە قاشقىن قالماقتىڭ ويدان شىعارىلعان كەيٸپكەر ەكەنٸن ايتقان ەرتەدەگٸ قاڭقۋ سٶز تٷسەدٸ. «ەلدەگٸ اقساق-توقساقتاردىڭ ساۋابىن ٶزٸنە وبال عىپ ارقالاعان قاشقىن قالماق, سەن بۇل ٶمٸردە بار ما ەدٸڭ? قۇم قۇرساۋىنداعى بٸزدٸڭ اۋىلعا اتتاپ باسىپ پا ەدٸڭ? قىسىر تٶسەكتە قىڭسىلاپ جاتقان كەلٸنشەكتەردٸ ٷڭگٸرٸڭە الىپ قاشىپ پا ەدٸڭ? ەي, قايدام! بٸزدٸڭ ەل ەرتەگٸگە سەنگٸش. سەن سونىڭ كٶزگە كٶرٸنبەس عايىپ ەرەن كەيٸپكەرٸنە اينالىپ كەتكەنسٸڭ-اۋ, شاماسى?!...» – وسىلاي ريتوريكالىق ساۋالمەن اياقتالادى ەڭگٸمە. جازۋشىنىڭ شەشەندٸك يٸرٸمدەردٸ ٶز ورنىندا شەبەر پايدالاناتىنى سونشالىقتى, سول وقيعالار ٶز باسىڭنان ٶتٸپ جاتىرعان سەكٸلدٸ, بٸردە سٷيٸنەسٸڭ, بٸرەسە كٷيٸنەسٸڭ. بٷكٸل دٷنيەنٸ ۇمىتتىرىپ, تەرەڭٸنە تارتىپ ەكەتەدٸ. جىراۋلار پوەزيياسىنا تەن بيٸك رۋح, جالاۋلاعان وتتى سەزٸم شىعارمانىڭ ٶن بويىندا وقىرمانعا مٶلدٸر دە تەتتٸ مۇڭ, پەك سەزٸم, جالىندى كٶڭٸل-كٷي سىيلايدى. تاۋ باسىنان قوپارىلا كٶشكەن سارقىراماداي قۇيىلا جٶنەلگەن شىعارما «ٶنەر الدى-قىزىل تٸل» ەكەنٸن ەرٸكسٸز مويىنداتقانداي. تەبٸرەنە, تەربەلە وتىرىپ, وقيعالاردان ەشبٸر شەت قالا المايسىڭ, ٶمٸر شىندىعى دەگەن دە مٸنە, وسى!

 «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتى – قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ ەڭ بٸر شوقتىعى بيٸك دٷنيە. «تاعى بٸر تاڭ اتتى. كٸمدەردٸ قۋانتادى ەكەن?!» – دەپ ريتوريكالىق سۇراقپەن باستالعان كٸرٸسپەدەن باستاپ, ۇلى قاھاننىڭ ٸشكٸ مونولوگتارىنىڭ بەرٸ شەشەندٸك ايشىققا قۇرىلعان. ٶزٸنە-ٶزٸ سىر اشىپ, ٶزٸنە-ٶزٸ ٸشكٸ مۇڭىن اعىتقان شىڭعىس حان ٶزٸنە-ٶزٸ سۇراق بەرٸپ, وقىرماندى تىم تەرەڭ يٸرٸمگە تارتا جٶنەلەدٸ. اعىندى ٶزەندەردٸڭ ناق ورتاسىندا ادامدى ٶزٸنە تارتىپ ەكەتەتٸن جىلىم بولۋشى ەدٸ. ماڭىنا بارعان ادامدى ٷيٸرٸپ الىپ, قۇشاعىنان بوساتپاي قوياتىن. اتالمىش تۋىندى تۋرالى دا دەل سونى ايتۋعا بولادى. «ٶمٸرٸ تٷسكٸردٸڭ القۇلىم شاقتا ٶكٸنٸشٸ كٶبەيٸپ كەتە مە, نەمەنە?!» – بۇل جولدار تۋ سىرتىنان كەلٸپ جاي ۇرعان ۇلى قاھاننىڭ ٶمٸر مەن ٶلٸم اراسىندا جاتقاندا ساناسىندا سانسىز توپىرلاعان كٶپ ويدىڭ بٸرٸ. شىندىعىندا دا ٶمٸر كٶكجيەگٸنەن اۋناپ بارا جاتقان سەتتە ارمان شٸركٸننٸڭ جالىنا قول اپارتپاس ارعىماقتاي جالت بەرەتٸنٸ نەلٸكتەن ەكەن?! ٶمٸر مەن ٶلٸم بەلدەسكەن سەتتەگٸ كٶڭٸل-كٷيدٸ قالامىنان سورعالاتا ساۋلاتقان جازۋشىعا تەنتٸ بولىپ, تاڭ قالاتىنىڭ راس.

«اق كٶبٸگٸن اسپانعا اتقان مىنا تاسقىن مەنٸ قايدا الىپ بارادى?» –  بۇل دا شىڭعىس حاننىڭ ٸشكٸ داۋسى, ٶزٸنە عانا قويعان سۇراعى. وعان ەش پەندەدەن جاۋاپ كٷتپەيدٸ. ٶمٸر تاسقىنى قاقپاقىلداتىپ, بٸرٸنەن-بٸرٸنە اۋدارىپ تاستاپ, ەڭ سوڭىندا جاعاعا لاقتىرىپ تاستايدى. ٶزەكتٸ پەندەنٸڭ بەرٸ دە الشاڭداپ باسقان, ميىعىنان كٷلگەن, استامسي سٶيلەگەن. بٸراق, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە جالعان دٷنيەدەن بارزاق دٷنيەسٸنە اتتانادى. بەينە بٸر ونداي ادام بولماعانداي مىناۋ دٷنيە جايباراقات كٷيٸندە ٶزٸنٸڭ تويىن تويلاپ, مىرعامعا باتىپ قالا بەرەدٸ.  وسى حيكاياتتى وقي وتىرىپ, جازۋشى سەزٸمٸنٸڭ تۇماداي مٶلدٸر, اق تاڭداي پەك ەكەنٸنە سەنەسٸڭ, قايران قالاسىڭ! مىناۋ جالعان دەپ اتالعان جەر بەتٸندە وسىنشاما تازالىقتى قالاي ساقتاپ قالعانىنا تاڭىرقايسىڭ.

شىڭعىس حان تۋرالى جازىلعان تۋىندىلار جەتەرلٸك. الايدا, دەل وسىنداي ٶزگەشە, دارا ستيلدە جازىلعان دٷنيە جوق دەسەك قاتەلەسپەسپٸز. «تاعى بٸر كٷن باتتى. كٸمدەردٸ مۇڭايتادى ەكەن?!» – جازۋشى بۇل سۇراعىنا دا تٸرٸ پەندەاتاۋلىدان جاۋاپ كٷتپەيدٸ. جاۋابىن شىعارمانىڭ ٶن بويىندا بەرٸپ قويعان. تٷسٸنگەن وقىرمانعا. كٶزگە مٶلت–مٶلت ەتٸپ جاس كەلەدٸ. ساي-سٷيەگٸڭدٸ سىرقىراتىپ, جان دٷنيەڭدٸ شىرقىراتقان مۇڭدى ەۋەز قۇلاعىڭنان كەتپەي قويادى. بەۋ, جالعان دٷنيە! كٸمدەردٸڭ باسىنان ٶتپەدٸڭ سەن?! كٸمدەردٸ اسپانعا كٶتەرٸپ تۇرىپ, قاس-قاققانشا, جەرگە تاستاپ جٸبەرمەدٸڭ?! كٶتەرگەنٸڭ جاقسى-اۋ, ال, تاستاپ جٸبەرگەندە شە?! كٶز جەتكٸزگٸسٸز بيٸككە كٶتەرٸلۋدٸڭ باستى اينالدىرار تەتتٸ قۋانىشى بولعانىمەن, جەرگە قۇلاعان شاقتاعى تاس-تالقان بوپ كٷيرەگەن سەزٸمنٸڭ ورتاسى دا الشاق. جەر مەن كٶكتەي. مٸنە, ريتوريكالىق ايشىقتىڭ قۇدٸرەتٸ!

جىراۋلار پوەزيياسىنا تەن دٸلمارلىق سۇراۋدى جازۋشىنىڭ شەبەر مەڭگەرگەنٸ عانا تەنتٸ ەتەدٸ. اتا-بابالار سارىنى جان-دٷنيەمٸزدٸ جاۋلاپ الارداي... ۇلىلىق دەگەن وسى ما ەكەن, ەلدە?!

سۋرەتكەر كٶتەرگەن مەسەلە

«كٶركەم شىعارما — ناعىز سۋرەتكەرلٸك ەرەكەتتٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ, ەدەبي ەڭبەكتٸڭ كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن زاتتى دەرەگٸ. سەتتٸ شىققان كٶركەم شىعارما — بٸر جازۋشى كەلەسٸندەگٸ عانا ەمەس, كٷللٸ ەدەبيەت كٶلەمٸندەگٸ كەسەك قۇبىلىس...»,– دەگەن بولاتىن اكادەميك  زەينوللا قابدولوۆ.  جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىن وقىعاندا دەل وسى پٸكٸردٸڭ ويىمىزعا ورالا كەتكەنٸ. «جەكەلەگەن وبراز ۇناي ما, جوق پا, مەسەلە مۇندا ەمەس, جالپى كٸتاپ ۇناي ما, جوق پا, گەپ وسى ارادا جاتىر»,– دەپتٸ ٶز زامانىندا گەتە.

 شىندىعىندا بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٸتاپ كٶپ. بٸراق, ونىڭ بەرٸن بٸردەي كٶركەم شىعارما دەۋگە نەگٸز جوق. جوعارىدا اتى اتالعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ايتقانىنداي, حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ,  بۇقارانى سوڭىنان ەرتەتٸن, وقىرمانعا باس شۇلعىتىپ, كٶركەمدٸكتٸڭ, كەمەلدٸكتٸڭ باستاۋىنان نەر بەرەتٸن, ونى ويلانۋعا جەتەلەپ, كٶركەم دامۋىندا تىڭ سەرپٸن بەرتٸن, جاڭا باسپالداقتاردى نۇسقايتىن كٸتاپتى عانا شىن مەنٸندەگٸ كٶركەم شىعارما دەپ اتاۋعا بولار. ميحايل شولوحوۆتىڭ دەل وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتٸن «اقىلدى, جاقسى شىعارمالار ساۋساقپەن سانارلىق تا, سٷرەڭسٸز, شالا–جانسار كٸتاپتار شاش ەتەكتەن» ەكەنٸ دە بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعى.

تالاپ-تالعامى بيٸك مەدەنيەتتٸ وقىرماننىڭ ٶنەردٸڭ شىن مەنٸندەگٸ تۋىندىسىن تانۋىن, باعالاۋىن, «كٶبٸكتٸ ەمەس, ناعىز شىن تولقىندى» دۇرىس اجىراتا بٸلۋٸ ٷشٸن وسى تٷسٸنٸكتەر تۇرعىسىنان كەلۋٸن قالار ەدٸك. سول سەبەپتەن دە قولىمىزعا قالام الىپ, ٶزٸمٸزدٸ تولعاندىرعان «باس» رومانى تۋرالى عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ جاساۋعا تالاپتانىپ كٶرگەنٸمٸز راس. نەگٸزٸنەن, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ سىندى ۇلى ۇستازىمىز ەدەبي شىعارما تۋرالى ەڭگٸمەنٸ تاقىرىپتان باستاعان دۇرىس ەكەنٸن قۇلاعىمىزعا قۇيىپ كەتكەن بولاتىن. «ٶيتكەنٸ تاقىرىپ — ٶنەر تۋىندىسىنىڭ ٸرگە تاسى. ٷيدٸڭ قابىرعاسىن سالىپ, تٶبەسٸن جاپپاس بۇرىن ٸرگە تاسى قالاناتىنى سەكٸلدٸ, كٶركەم شىعارمانىڭ تۋۋ پروتسەسٸ دە تاقىرىپتان باستالاتىنى داۋسىز»,– دەگەن ەدٸ ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ «سٶز ساراسى» مونوگرافيياسىندا. ورىس كلاسسيكتەرٸنٸڭ بٸرٸ ۆالەنتين كاتاەۆ تا: «بەرٸنەن بۇرىن تاقىرىپ پايدا بولادى, پايدا بولادى دا, جازۋشىنى ازاپقا سالا باستايدى. تاقىرىپ ساناعا سٸڭٸپ, ويعا ورنىققان سايىن, ادام, زات وبرازدارى, بولاشاق پەيزاج جۇرناقتارى تۋىپ, تۇتاسا بەرەدٸ», –دەگەن ەكەن «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالىنىڭ 1961 جىلعى №9 سانىنا شىققان ەڭبەگٸندە.

 سۋرەتكەر بٷكٸل عۇمىرىن سارپ ەتٸپ ٶمٸردٸڭ جۇمباقتارىنا جاۋاپ ٸزدەيدٸ, شارق ۇرىپ سول جولدا باسىن تاۋعا دا سوعادى, تاسقا دا سوعادى. اداسادى, سٷرٸنەدٸ, كەيدە قۇلايدى. بەرٸبٸر, جاراسىنىڭ ورنىن سيپالاپ تۇرىپ, ەسٸ كٸرەر كٸرمەستەن باياعى تاقىرىبىن ٸزدەۋدٸ جالعاستىرادى. شىن سۋرەتكەر سول جولدا ٶزٸنٸڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن قۇربان ەتەدٸ. ونىڭ الدىندا تەك بٸر عانا ماقسات. ول – بولاشاق تۋىندىسىنىڭ تاقىرىبى.  تاقىرىپ ويدا جوقتا باسىنا ساق ەتٸپ قونا دا كەتپەيدٸ. تالاي تٷندەردٸ ۇيقىسىز, دٶڭبەكشۋمەن ٶتكٸزٸپ, تالاي كٷندەردە كٷلكٸسٸن كٷمٸرە قىلماي وڭايلىقپەن بٸرنەرسەگە قول جەتپەيتٸنٸ اقيقات. ٶنەردٸڭ ٶز ۇلى, تۋما تالانت قانا وسىنداي توزاققا, ارپالىسقا شىدايدى. يە, قازٸرگٸ تاڭدا «شٶپ تە ٶلەڭ, شٶڭگە دە ٶلەڭ» دەپ جٷرگەندەر از ەمەس. ولار كٶپ باسىن قاتىرا دا قويمايدى. شالدىر-شاتپاعىمەن بٸراز جەرگە بارادى. بٸراق, شىن مەنٸندە كٶركەم تۋىندى بولىپ, عاسىردان عاسىرعا جەتەتٸن  شىعارما — شىن دارىندىنىڭ عانا قولىنان شىققان دٷنيە.

 جازۋشى شىعارماشىلىق پروتسەستٸڭ باس كەزٸندە ٶمٸردٸڭ ەر الۋان قۇبىلىستارىن زەرتتەيدٸ, تەكسەرۋدەن ٶتكٸزەدٸ. بۇلاردىڭ ٸشٸندە ۇساعى مەن ٸرٸسٸ, ماڭىزدىسى مەن ماڭىزسىزى, كٷردەلٸسٸ مەن كەزدەيسوعى دا بولۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ ونىڭ بەرٸ دە بولاشاق شىعارمانىڭ ٶن بويىنا قۇيىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالى ٸسپەتتەس. بٸراق, وسىنىڭ بەرٸ سۋرەتكەر ساناسىندا ايقىن, تايعا تاڭبا باسقانداي ساقتالمايدى. ەڭ نەگٸزگٸسٸ عانا سانادان ورىن الادى. سەبەبٸ, ەر سۋرەتكەر ٶمٸر قۇبىلىستارىن  تەك ٶز تانىمى تۇرعىسىنان تانيدى, سونى قابىلدايدى. وسى ورايدا راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنىڭ تاقىرىبىنىڭ تاريحىنا نازار اۋدارىپ كٶرەيٸك. تاريحتان بەلگٸلٸ ماحامبەت اقىننىڭ باسىنا بايلانىستى داۋ-داماي جازۋشىنىڭ جانىن اۋىرتقان. اۋىرتىپ قانا قويماعان, جاندٷنيەسٸنە, ساناسىنا  قىلبۇراۋ سالىپ قيناعان سىڭايلى.  ولاي دەيتٸنٸمٸز, حٸح عاسىرداعى كٸشٸ ورداداعى يساتاي تايمانوۆ پەن ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى باستاعان كٶتەرٸلٸسكە قاتىستى تۇلعالار دا وسى روماندا  قامتىلعان. تاريحي شىندىقتىڭ دا بەتٸ بٸرشاما اشىلعان. كٶپ ادامدار ايتىپ جٷرگەندەي ەمەس, بٸراق... سونىمەن قاتار, ۇلتىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن  جانىن شٷبەرەككە تٷيگەن اقىننىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى دا تاريحي دەرەكتەر كەلتٸرٸلەدٸ. ٶلگەنگە دەيٸن قۋدالانىپ, ٶلگەننەن كەيٸن دە تىنىشتىق تابا الماعان اقىن رۋحىنا تاعزىم ەتە وتىرىپ جازۋشى وسى جەردە ٶزٸمٸز ەلەي بەرمەيتٸن جەرلٸك تٸرلٸككە قاتىستى كٶپ نەرسەنٸڭ بەتٸن اشادى.

جاراتۋشىنىڭ ادامزاتتى و باستا بارلىق ماقۇلىقتان, جاندى-جانسىز تابيعات يەلەرٸنەن بٶلەك جاراتىپ, سانا دارىتىپ, وعان سەيكەس مٸنسٸز كەلبەت بەرگەنٸنە قاراماستان, قازٸرگٸ تاڭدا تابيعات-اناعا قانجار سٸلتەيتٸن, و باستاعى جاراتۋشى بەرگەن سەرتتٸ اياققا تاپتاعان ناعىز ٸشمەرەز توپاسقا, ساتقىن, قۋ دٷنيەنٸڭ قۇلىنا اينالۋ پروتسەسٸنٸڭ جٷرٸپ جاتقانىن جان داۋسىمەن بٷكٸل ادامزاتقا ەسكەرتكٸسٸ كەلەدٸ. ەگەر, قۋ قۇلقىنعا قۇل بولۋدى, قارىن قامىن ويلاۋدى دوعارماسا ادامزات بالاسىنا اقىرزاماننىڭ كەلٸپ قالعانىن, ودان قۇتىلۋدىڭ جولى جوق ەكەنٸن ايتادى سۋرەتكەر.

 شىندىعىندا, ەكە اماناتىنا ادال بولىپ, ايدالاداعى ماحامبەتتٸڭ مولاسىن جىلدار بويى كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان قۇراق قارت پەن سول اۋىلدىڭ ەكٸمٸ قاراۋىلدىڭ بٸر-بٸرٸنە ەش ۇقسامايتىن, اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىعى بار مٸنەز-قۇلقىن سول كٷيٸندە, اسقان شىنشىلدىقپەن وقىرماننىڭ كٶز الدىنا الىپ كەلەدٸ. ال, ٶزٸ قازاقستاندى باسقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆ سيياقتى تۇلعانىڭ ۇلى بولا تۇرىپ, قازٸرگٸ قارىن قۇلدارىنىڭ تٸلٸمەن ايتقاندا «مولا قوپارىپ, قۋراپ قالعان قاڭقالاردان» سىر ٸزدەپ, شەجٸرە اڭداعان انتروپولوگ-عالىم نوەل شاياحمەتوۆ پەن ۇلتتىڭ جالعان جوقشىسى بولىپ جٷرگەن پروفەسسور قايىپ, باستىق ىقاس پەن بايماحانداردى قالاي سالىستىرۋعا بولادى?!

ەسٸك قورعانىنا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ادامزات بالاسىنىڭ ەر كەزەڭٸندە تونالعان قورعاننان «مەن دە سەندەي بولعانمىن» دەگەن جۇمباق جازۋى بار كٷمٸس كەسە تاپقان نوەلدٸڭ عىلىم جولىنداعى جانكەشتٸلٸگٸ مەن وعان توپىراق شاشقان كٶرە المايتىن كٷنشٸل قازاق زييالىلارىنىڭ تىربىڭداعان تٸرلٸگٸن ەشكەرە ەتەتٸن پاسىق قىلىقتارىن اياماي تٷيرەگەن جازۋشى عالامدىق تاقىرىپقا قالام تارتۋىمەن بٸرگە, ونىڭ و باستاعى تۇنىعىنان دا وقىرماندى سۋسىنداتىپ وتىرادى. جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ بٸر-بٸرٸمەن كٶزگە كٶرٸنبەس نەزٸك جٸپتەرمەن, رۋحاني سەۋلەلەرمەن بايلانىسىپ تۇرعانىن تٷيسٸنە وتىرىپ, دەل وسىناۋ توعىشارلىقتار, كٷنشٸلدٸك پەن پاسىقتىقتان ارىلماسا, ادامزات بالاسىنىڭ قۇردىمعا كەتەتٸن بولاشاعىنا كٶز جەتكٸزگەندەي بولاسىڭ. قازاقستانداعى ەسٸك تٷبٸندەگٸ قورعان مەن سوناۋ امەريكا قۇرلىعىنداعى ٷندٸس تايپالارىنىڭ تۇرعىزعان قورعانى اراسىندا دا بايلانىس بار ەكەنٸ ناقتى تٷردە, دەلەلدەرمەن كەلتٸرٸلگەن.

 جازۋشى ٶزٸنە بالا كٷنٸنەن ەتەنە تانىس كٶتەرٸلٸس تاريحى, ماحامبەتتٸڭ ٶلٸمٸ, انروپولوگ-عالىم نوەل شاياحمەتوۆ الماتىعا ەكەتكەن اقىننىڭ باسى مەن ونى ٸزدەگەن اۋىلدىڭ قاراپايىم قارا شالى قۇراق قارت تۋرالى ماتەريالداردى تەرەڭٸرەك تٷسٸنٸپ, وسى وقيعانىڭ قۇپييا سىرىن اشىپ, ۇساعىنان ٸرٸسٸن, مەنسٸزٸنەن مەندٸسٸن اجىراتىپ, ٸرٸكتەپ, ەڭ باستىلارىن تۇتاستىرا كەلە كٶركەم شىعارمانىڭ تاقىرىبىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا ٶتە كٶپ ەڭبەكتەنگەن.  تاقىرىپتى جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا راحىمجان وتارباەۆ ادامزات تاريحىنا قۇلاش ۇرادى. امەريكا قۇرلىعى مەن ەۋروپانى بايلانىستىرىپ جاتقان بۇعازدى مۇحيت سۋىنىڭ باسىپ كەتۋٸ, سوناۋ سٸبٸرگە سٸڭٸپ كەتكەن ساحالار سيياقتى امەريكاداعى ماييا, پەرۋ تايپالارى, ولاردىڭ ساق, عۇن تايپالارىمەن تۋىستىعى, اتلانت مۇحيتىنىڭ تٷبٸندە قالعان اتلانتيدا قۇرلىعى  جايلى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرٸندەگٸ توسىن جاڭالىقتار, سونىڭ بەرٸن جەر شارىنىڭ ەر تۇسىنا تارىداي بولىپ شاشىلعان اتا-بابالارىمىز  تۋرالى مەلٸمەتكە ەكەپ تٸرەيدٸ. ونىڭ بەرٸن ٸرٸكتەپ, سۇرىپتاپ, قورىتىپ, شىندىقتى ويشا جيناقتاپ, شىعارما تاقىرىبىن جٷيەلەگەنٸ ٶتە كٷردەلٸ دە قىزىق پروتسەسس. 

  تاقىرىپ وسىلاي تۋادى. بۇل جٶنٸندە «جازۋشىنىڭ شىندىق بولمىستان تاڭداپ, تالعاپ الىپ, ٶزٸنٸڭ كٶركەم شىعارماسىنا نەگٸز, ارقاۋ ەتكەن ٶمٸر قۇبىلىستارىنىڭ توبىن تاقىرىپ دەر ەدٸك», – دەيدٸ ۇلى ۇستاز, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ.  سۋرەتكەر تاقىرىپتى ٶمٸر قۇبىلىستارىنان ەرەكشە بٶلٸپ العاندا, وعان ٶز باعاسىن بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. ول دەگەنٸمٸز — جازۋشىنىڭ ٶمٸرلٸك يدەالى, دٷنيەگە كٶزقاراسى, ۇستانىمى, پرينتسيپٸ. جازۋشى ٶز شىعارماشىلىعى  ارقىلى  ٶمٸرگە   ٶزٸنٸڭ  ماقسات-مٷددەسٸ, تالاپ-تٸلەگٸ تۇرعىسىنان ٷن قوسادى. ياعني, كٶركەم ەدەبيەت قوعامدىق پٸكٸردٸ قالىپتاستىرىپ, وقىرمانىن ويلانۋعا جەتەلەيدٸ. سٶيتٸپ شىعارمانىڭ يدەياسىن ٶمٸرگە ەكەلەدٸ. ول ٷشٸن راحىمجان وتارباەۆ جوعارىدا اتالعان رومانعا تاپقان تاقىرىبىنا يدەيا بەرۋ ماقساتىندا  الماتىداعى زييالى ورتا قادٸرٸن بٸلمەي, سىيدىرماي جٸبەرگەن نوەلدٸڭ  ۇستازى گەراسيموۆكە ەرٸپ امەريكاعا باراۋىن, ٷندٸس تايپالارىنىڭ قورعانىنا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋٸن وقيعاعا دەتال رەتٸندە قوسادى.  وندا انتروپولوگ ەسٸك قورعانىنان تابىلعان كٷمٸس توستاقاننىڭ سىڭارىن تابادى. وندا دا فيلوسوفييالىق تۇجىرىمعا بەرگٸسٸز سٶز ويىپ جازىلىپتى: «سەن دە مەندەي بولارسىڭ» دەگەن. ەكٸ كٷمٸس توستاقاندى قوسقاندا «مەن دە سەندەي بولعانمىن, سەن دە مەندەي بولارسىڭ» دەگەن ەيگٸلٸ ريتوريكالىق ناقىش شىعادى ەكەن.  بۇنى جازۋشىنىڭ بٷكٸل ادامزات بالاسىنا ەسكەرتۋٸ دەپ قابىلداعان جٶن.

 سونىمەن قاتار, بەلگٸسٸز جەرتٶلەدە قالعان ماحامبەتتٸڭ باسى, پەتەربۋرگتا قالعان حان كەنەنٸڭ باسى  مەن اقش ساقتاۋلى ەيگٸلٸ ٷندٸس اپاچيدٸڭ باسى تۋرالى تاريحي شىندىققا نەگٸزدەلگەن ەڭگٸمە  قوزعاي وتىرىپ, «ۇلت بولاشاعىنا, ادامزات  كەلەشەگٸنە الاڭدايتىن ويلى باستاردىڭ» تٸپتٸ ٶلگەننەن كەيٸن دە قۇندىلىعى جوعارى ەكەنٸن ەل ەسٸنە سالادى. مٸنە, يدەيا قالاي تۋعان دەسەڭٸزشٸ! اكادەميك زەينوللا قابدولوۆشا ايتار بولساق: «ەگەر تاقىرىپ — جازۋشى سۋرەتتەپ وتىرعان ٶمٸر قۇبىلىسى بولسا, يدەيا — جازۋشىنىڭ سول ٶزٸ سۋرەتتەپ وتىرعان ٶمٸر قۇبىلىسى تۋرالى ايتقىسى كەلگەن ويى, سول ٶمٸر قۇبىلىسىنا بەرگەن باعاسى دەر ەدٸك».

رومان قازٸرگٸ قوعامدى ٸشٸنەن ٸرٸتٸپ وتىرعان مەسەلەلەرگە قارسى كٷرەس اشادى. و باستا تەك ٸزگٸلٸك ٷشٸن جاراتىلعان ادام بالاسىنىڭ ٸبٸلٸستٸڭ جەتەگٸنە ەرٸپ, جاراتۋشى جٷكتەگەن مٸندەتٸنەن اۋىتقىپ, توزاقتى بەتكە الىپ بارا جاتقانىن جازۋشى جٷرەگٸنەن قان سورعالاپ وتىرىپ جەتكٸزگەن. ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى بٸر كەسەك ەت-جٷرەك ەۋەل باستا ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ مەكەنٸ ەدٸ. وعان قىزعانىش پەن دٷنيەقوڭىزدىق دەرتٸ ەنگەننەن كەيٸن ول تاسقا اينالدى. ونى قايتادان جاراتۋشى امانات قىپ بەرگەندەي تازا قالىپقا ەندٸرمەسە, ادامزاتتىڭ كٷنٸ قاراڭ! جەر دە بٸر كٷنٸ ٶز كٸندٸگٸنەن اينالۋدى توقتاتادى. بەرٸ شاڭ-توزاڭعا اينالماق. مٸنە, وسى ادامزاتتىق مەسەلەگە بەي-جاي قاراي الماعان جازۋشى قارىن قۇلىنا اينالعان كەيبٸر عالىمسىماقتاردىڭ قوقىر-سوقىر تٸرلٸگٸن, شەنەۋنٸكتەردٸڭ ساۋاتسىزدىعى مەن تايازدىعىن, دٷمبٸلەزدٸگٸن بەتٸنە باسادى. «باس» رومانى — ٶتە كٷردەلٸ دٷنيە. وعان تەڭدەس تۋىندى ەلەم ەدەبيەتٸندە بٸرەن-ساران. 

جازۋشىنى تولعاندىرعان وي ٶزەگٸ

  جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, يدەيا مەن تاقىرىپسىز شىعارما بولمايدى جەنە بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس. تاقىرىپ پەن يدەيا بٸرلٸگٸ تۋرالى سان عاسىرلار بويى ويشىلدار ايتقان كەنەۋلٸ پٸكٸرلەر از ەمەس.  ون توعىزىنشى عاسىردا بەلگٸلٸ ورىس سىنشىسى بەلينسكيي كٶركەم شىعارمانىڭ يدەياسىن «ونىڭ ٶن بويىندا جەلٸ تارتىپ جاتقان وي مەن سەزٸمنٸڭ مىعىم بٸرلٸگٸ»,– دەپ اتاپ كٶرسەتكەن بولاتىن. وسى جەردە ايتا كەتەتٸن نەرسە — سۋرەتكەردٸڭ تۋىندىنى جازار الدىنداعى شىعارماشىلىق تولعانىسىنىڭ نەگٸزگٸ تٷيٸنٸ, ياعني, وي ٶزەگٸ.  ونسىز ەشبٸر شىعارما جازىلمايتىنى انىق. ٶيتكەنٸ,  جازۋشىنىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى سوندا جاتادى. تاقىرىپ پەن يدەيانى دا ٶزارا جالعاستىرىپ تۇراتىن  دا سول. ەر شىعارمانىڭ تاقىرىبى مەن يدەياسىن تۇتاستىرىپ, دەنەكەر بولىپ تۇرعان وي ٶزەگٸ ەر جازۋشىدا ەرقالاي كٶرٸنٸس تابادى. بۇل تۋرالى ا. فادەەۆ بىلاي دەگەن بولاتىن: «ول و باستا ٶزەكسٸز بولادى. سۋرەتكەر ساناسىندا قالاي بولسا سولاي شاشىلىپ جاتادى. بۇل شىندىقتىڭ ەنشەيٸن دەرەكتەرٸ عانا. وسىلاردىڭ بەرٸ كەلە-كەلە ەربٸر ويلاي بٸلەتٸن, كٷرەسە بٸلەتٸن, سٷيە بٸلەتٸن, قۋانا بٸلەتٸن, قايعىرا بٸلەتٸن تٸرٸ كٸسٸ سيياقتى سۋرەتكەردٸڭ دە ٶز ساناسىندا ەلدەقاشاننان ايالاپ كەلە جاتقان ماقساتتى پٸكٸرلەرٸنٸڭ تٷبەگەيلٸ تٷيٸندەرٸمەن توعىسىپ, تۇتاسادى دا, وي ٶزەگٸنە, سول ارقىلى شىعارمانىڭ نەگٸزگٸ يدەياسىنا اينالادى».

 قالامگەردٸڭ قايسىسىندا بولماسىن, وسىناۋ وي ٶزەگٸ ونىڭ ەدەبي ەڭبەگٸنٸڭ التىن ارقاۋى تەرٸزدٸ. سۋرەتكەر شىعارماشىلىعىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭدەرٸندە ەر تٷرلٸ وي ٶزەگٸ جەتٸلٸپ, ٸشتەي پٸسٸپ,  شيرايتىنى سٶزسٸز. بۇل پروتسەسس ەر جازۋشىدا ەرتٷرلٸ قالىپتاسادى. ونورە دە بالزاك ٶز باسىنداعى وي ٶزەگٸنٸڭ پٸسٸپ-جەتٸلگەن كەزەڭٸن «قاپتاعان قالىڭ يدەيالار استىندا قالاتىن شاق» دەپ سۋرەتتەگەن ەكەن.  ال, دوستوەۆسكيي «تٷپسٸز تۇڭعيىق ويلار تەرەڭٸنە باتىپ كەتەتٸن كەز» دەسە, لەۆ تولستوي «تٷك جازا الماي, ٶزەكتٸ ويلارمەن ٶز-ٶزٸنەن تولىقسي بەرەتٸنٸن» ايتقان. قالاي بولعاندا دا جازۋ ٷستەلٸنە  «اق قاعاز بەن قالامنىڭ كيەسٸنەن قورقىپ, جازباۋعا مٷمكٸندٸگٸ قالماعاندا عانا» وتىراتىن راحىمجان وتارباەۆ شىعارمالارىندا دا وسىناۋ وي ٶزەگٸ تٷرلٸ تولعانىستىڭ تٷپكٸ تٷيٸنٸ بولىپ تابىلادى. ەگەر جازۋشىدا شىعارمانى جازار الدىندا جان جٷرەگٸن تٸلٸپ ٶتكەن, كٶڭٸلٸن پەرشەلەگەن تولعانىسقا تولى سەتتەر بولماسا, ول تۋىندىدا وقىرمانعا ايتاتىن ٶزەكتٸ, كٶكەيكەستٸ مەسەلە بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس.  ونداي شىعارما جۇرتشىلىقتىڭ جازۋشى الدىنا قوياتىن زاڭدى ساۋالىنا دا جاۋاپ بەرە المايتىنى كەمٸل. ال, مەسەلەنٸ بٷيٸردەن قويماعان, كٶكەيتەستٸ سۇراققا جاۋاپ بەرە المايتىن تۋىندىنى سىنشى ۆ. بەلينسكيي «ٶلٸ شىعارما» دەگەن.

وسى ايتىلعاندارعا سٷيەنە وتىرىپ, شىعارمانىڭ تاقىرىبىن — ساۋال, يدەياسىن– سوعان بەرٸلگەن جاۋاپ دەۋگە دە ەبدەن بولادى. بٸر سۇراقتىڭ بٸرنەشە جاۋابى بولاتىنى سيياقتى, بٸر تاقىرىپتان بٸرنەشە يدەيا تۋىنداۋى دا مٷمكٸن. كەز-كەلگەن كٶركەم دٷنيەدە شەشٸمٸن تاپقان يدەيانىڭ  تٷپ تامىرى قالامگەردٸڭ ۇستانىمىنا, ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسى مەن پرينتسيپتەرٸنە بايلانىستى بولاتىنى اقيقات. سوندىقتان, بٸر تاقىرىپقا بٸرنەشە سۋرەتكەر ەر تٷرلٸ يدەيا تۋعىزاتىنى سٶزسٸز. سونىمەن قاتار, كٷردەلٸ ەپيكالىق تۋىندىلاردا بٸر ەمەس, بٸرنەشە تاقىرىپ, بٸرنەشە يدەيا دا بولادى. ۆيكتور گيۋگو ٶزٸنٸڭ اتاقتى پەساسى «ريۋي بلاز» تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن: «ريۋي بلازداعى» فيلوسوفييالىق تاقىرىپ – بيٸككە ۇمتىلعان حالىق, ادامدىق تاقىرىپ — ەيەلدٸ سٷيگەن ەركەك, درامالىق تاقىرىپ — حانىمعا عاشىق مالاي».  وسى سەكٸلدٸ  راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنداعى تاريحي تاقىرىپ —  بٶكەي ورداسىنداعى يساتاي تايمانوۆ پەن ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى باستاعان كٶتەرٸلٸس. فيلوسوفييالىق تاقىرىپ — ٶمٸردٸڭ ٶتكٸنشٸلٸگٸ, جالعان دٷنيە. درامالىق تاقىرىپ — ادامزات بالاسىنا كەلگەن زاۋال نەمەسە قارىننىڭ قۇلى بولعان ادامزاتتىڭ قۇردىمعا بەتتەۋٸ.

 شىعارمانى وقىپ وتىرعان كەزدە دە ەربٸر ەپيزودتىڭ ٶز تاقىرىبى, يدەياسى بار ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتەدٸ. مەسەلەن, ماحامبەتتٸڭ اقسٷڭكە باسىمەن سىرلاسىپ وتىرعان انتروپولوگ نوەلدٸڭ وقۋ بٸتٸرٸپ كەلگەن كەزدەگٸ بيٸك مۇراتى مەن تالعار بەتتەگٸ قورعانعا جٷرگٸزگەن قازبا جۇمىستارى تۋرالى ايتىلعان ەپيزودتى الايىق. تاقىرىبى — تونالعان تاريح, يدەياسى — ساعىمعا اينالعان ارمان. مەسكەۋدەن اتاقتى گەراسيموۆتىڭ شەكٸرتٸ  دەگەن اتاققا يە بولىپ, ٶزٸنٸڭ بار بٸلٸمٸ مەن كٷش-جٸگەرٸن, سانالى عۇمىرىن حالقىنىڭ تاريحىن قالپىنا كەلتٸرۋگە, تاريحتا اتى قالعان تۇلعالاردىڭ مٷسٸنٸن قالپىنا كەلتٸرٸپ, حالقىمەن قاۋىشتىرۋعا ارنايمىن دەپ سەرت ەتكەن عالىمنىڭ ەپ دەگەننەن-اق تاۋى شاعىلىپ, ساعى سىنادى. ٶيتكەنٸ, بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ ايتقانىن جاتتاپ, سولاردىڭ تولعاۋى, جىرى, شەشەندٸك سٶزدەرٸ ارقىلى عىلىمي دەرەجە يەلەنگەن اقباس اكادەميكتەر مەن پروفەسسورلاردىڭ ٶز حالقىنىڭ شەجٸرەسٸن تٸرٸلتۋگە دەگەن نەمقۇرايدىلىعى جاس جٸگٸتتٸڭ جولىندا الىنباس بٶگەت بولىپ جاتىپ الادى. كەرەناۋلار قوعامىنىڭ بەي-جاي قالپىن سەرپٸلتۋدٸڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن سەزٸنگەن نوەلدٸڭ مەسكەۋگە كەرٸ اتتانۋعا شەشٸم قابىلداۋىنىڭ ٶزٸ دە قارا تاستاي اۋىر مۇڭ. ونىڭ بەر جاعىندا تالعار بەتتەگٸ تونالعان قورعان, ودان تابىلعان جالعىز جەدٸگەر-كٷمٸس توستاقاننىڭ اينالاسىنداعى داۋدى تۋعىزۋشى دا وسى بەرەكەتٸ كەتكەن, ادالدىققا, شىندىققا جانى قاس عالىمسىماقتار.

 روماندا ساق قورعانىنان تاريحي مەنٸ زور, قىمبات بۇيىم تاپقان, وندا جازىلعان سىنا جازۋدىڭ فيلوسوفييالىق مەنٸنە دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى تاڭداي قاققان سەتتەن باستاپ, انتروپولوگتى قۋدالاۋ باستالادى. ول دا ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ, ٷنسٸز قالاتىننىڭ سويىنان ەمەس. نە دە بولسا, شىندىقتى بەتكە ايتادى. ەسٸرەسە, ٷش بي — تٶلە, قازىبەك, ەيتەكە بيلەردٸڭ سۋرەتٸن سومداعان كەزدە تاعى دا اعىنعا قارسى جٷزٸپ, سۋرەتشٸلەردٸ, مٷسٸنشٸلەر مەن تاريحشى, ەدەبيەتشٸ عالىمداردى ٶزٸنە قارسى قويىپ الادى.  بارار جەر, باسار تاۋى قالماعان نوەلدٸڭ ۇستازى گەراسيموۆقا مۇڭ شاعىپ, رۋح الاتىن ەپيزود بار. ونىڭ تاقىرىبى — قۋدالاۋ, يدەياسى-قىزعانىش.

ٶزٸن-ٶزٸ تابا الماي, اينالاداعى بويكٷيەزدٸكتەن ەبدەن ساندالعان شاقتا دەرٸگەر, ەۋەسقوي تاريحشى ەلٸمجان ساقتاەۆپەن كەزدەسەدٸ. ماحامبەت ٶلەڭدەرٸنٸڭ تۇنىعىنان قانىپ ٸشٸپ, تاريحىنىڭ قاتپارىن ويمەن شولعان نوەل شاياحمەتوۆكە تٷسٸندە اقىن بابا ايان بەرەدٸ. سٶيتٸپ, ەلگٸ اعاسىنا ەرٸپ گۋرەۆكە, ودان ماحامبەتتٸڭ بەيٸتٸ جاتقان قارويعا كەلەدٸ. ماحامبەتتٸڭ زيراتىنا شىراقشى بولىپ جٷرگەن قۇراق قارتپەن كەزدەسەدٸ, اقىرى, بابانىڭ باس سٷيەگٸن الماتىعا الىپ قايتادى. بۇل ەپيزودتىڭ تاقىرىبى —  ماحامبەت, يدەياسى –  جالعىزدىق.

 ال, مەسكەۋ اسىپ, ۇستازى گەراسيموۆتىڭ توبىمەن امەريكاعا كەلٸپ, اپاچي تايپاسىنىڭ قورعانىن قازۋعا قاتىسقان نوەل ٷندٸس جٸگٸت حارلين دجەرونيمومەن كەزدەسەدٸ, ٶزدەرٸنٸڭ كٶشپەلٸ تايپالار ەكەنٸن, وسىناۋ جەرگە ەستە جوق ەسكٸ زاماندا كەپ قونىس تەپكەندەرٸن ايتقان ٷندٸس جٸگٸتٸنٸڭ بەيمەلٸم ساعىنىشى جانىنا مازا تاپتىرمايدى.  انتروپولوگتىڭ تٷسٸندە اپاچي تايپاسىنىڭ كٶسەمٸ بولعان دجەرونيمومەن كەزدەسۋٸ — ميستيكالىق سيپات العانمەن, بۇل دا بٸزدٸڭ حالىققا جات سەزٸم ەمەس. ٶيتكەنٸ, يسلام دٸنٸ ەنگەنگە دەيٸن قازاق جەرٸندە تەڭٸرٸ دٸنٸ ٷستەمدٸك قۇرعانى, جالعىز اعاشتى, بٶرٸنٸ توتەم قىلىپ, تابىنۋ كەزەڭٸ ٶتكەنٸ بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ. تٸپتەن ول ەۋەن حالىق ەندەرٸندە دە سيپات تاپقان, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اقىن-جازۋشىلار شىعارماسىندا جالعاسىپ كەلەدٸ. قازاق حالقى — تابيعاتتىڭ تٶل پەرزەنتٸ, ونىمەن بٸتە قايناسىپ, كەڭ ساحارادان, جۇلدىزدى اسپان مەن قۇم-شاعىلداردان, ٶزەن–كٶلدەردەن تٸرشٸلٸك تىنىسىن تاپقان ەل. بۇل ەپيزودتىڭ تاقىرىبى — تۋعان تاريحقا ورالۋ, يدەياسى – وتانشىلدىق,  ساعىنىش.

اپاچي تايپاسى كٶسەمٸنٸڭ, حارليننٸڭ نوەلگە بٷيرەكتەرٸ بۇرىپ, ٸشتارتۋىنا دەلەل بولعانداي, قورعاننان تالعارداعى قورعاننان تابىلعان توستاقاننىڭ سىڭارى تابىلادى. جەنە ونى باسقا ەشكٸم ەمەس, نوەل تابادى. ساق قورعانىنان تابىلعان توستاقاننىڭ سىڭارى بۇل جەردە قايدان جٷر? سىرتىنداعى جازۋىن ايتساڭىزشى: «Cەن دە مەندەي بولارسىڭ...». تاعى دا — جالعاننىڭ ٶتپەلٸلٸگٸ تاقىرىپ بوپ كٶتەرٸلٸپ وتىر, يدەياسى — ساعىمداي ارباعان ارمان.  سوندا شىنىمەن دە اناۋ امەريكا قۇرلىعىندا جەرٸن جاۋلاپ العان اق نەسٸلدٸلەرمەن الىسىپ, قۇرىپ كەتۋدٸڭ شەگٸندە تۇرعان ٷندٸس تايپالارى ساقتاردىڭ بٸر بۇتاعى بولعانى ما? جازۋشى ويى — تىم ەرٸدە. جەرشٸلدٸگٸ, تابيعاتپەن ەتەنە جاقىندىعى, سالت-دەستٷرٸندەگٸ توتەمدٸك باستاۋلار, شاماندىق سالت-جورالعىلاردىڭ ٶزٸ دە ولاردىڭ ساقتاردان تارايتىنىنا كۋە بولا الماي ما?! قالامگەر ويىنىڭ اۋقىمدىلىعى, كەڭدٸگٸ, بٸلٸمدارلىعى دا سەزٸلەدٸ.

كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, تۋىندى نەعۇرلىم كٷردەلٸ بولعان سايىن ونىڭ تاقىرىبى دا كٷردەلەنە تٷسەدٸ, يدەياسى دا سولاي. الايدا وسىناۋ روماندا تاقىرىپ پەن يدەيا قانشاما كٶپ بولعانىمەن, ولاردىڭ باسىن قوسىپ, بٸرٸكتٸرٸپ تۇرعان بەرٸنە ورتاق جەلٸ بار. ول – شىعارماعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان شىندىق. بارلىق جاناما تاقىرىپتار مەن يدەيالار بٸر-بٸرٸن تولىقتىرا كەلٸپ, اقىر اياعىندا ٶزەندەردٸڭ تەڭٸزگە, مۇحيتقا كەپ قۇياتىنى تەرٸزدٸ ورتاق بٸر ارنادا باسىن بٸرٸكتٸرەدٸ. بٸز زەرتتەپ وتىرعان «باس» رومانىنىڭ ٶزەكتٸ ويى-رۋحاني قۇندىلىقتاردى جوعالتقان, بٸر سٶزبەن ايتقاندا «باسسىز» قالعان قوعام, ادامزات بالاسىنا قۇلقىننان تٶنٸپ تۇرعان نەۋبەت.

شىعارماداعى ٶمٸر شىندىعى

 «كەز-كەلگەن تاقىرىپتى بٷگٸنگٸ كٷندٸكٸ ەتۋگە بولادى. تەك جازۋشىنىڭ ٶزٸ ٶز عاسىرىنىڭ بيٸگٸندە بولسىن»,– دەگەن ەكەن كونستانتين پاۋستوۆسكيي. راحىمجان وتارباەۆتىڭ اتالمىش تۋىندىسىنداعى سوناۋ سٶز بولاتىن ساق زامانى, ودان كەيٸنگٸ حالىق باسىنان الاقۇيىن زامانالار جەلٸ, يساتاي مەن ماحامبەت ٶمٸر سٷرگەن قوعام, تٸپتەن سوناۋ امەريكا اسىپ كەتكەن ٷندٸس تايپالارىنىڭ تاريحى بٸر عانا جەلٸمەن بايلانىسىپ, ٷلكەن فيلوسوفييالىق وي تاستايدى. شىندىعىندا, وسىنىڭ ٶزٸ بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان قالامگەردٸڭ ٶز دەۋٸرٸنٸڭ بيٸگٸنەن قاراپ, عاسىرمەن ٷندەسكەندٸگٸنٸڭ ايقىن كۋەسٸ. لەونيد لەونوۆ ايتقانداي جازۋشى ۇساقتامايدى, «دٷنيەدەگٸ ەڭ باستى نەرسەلەر تۋرالى ويلاۋدى», ەڭ مەندٸ, ماڭىزدى تاقىرىپتارعا عانا قالام تەربەيدٸ. «باس» رومانى — وسىنىڭ دەلەلٸ. اريستوتەل زامانىنان بەرٸ ادام ٶمٸرٸ, بەلگٸلٸ بٸر تۇلعا بولماسا, ٶنەر تۋىندىسىنىڭ دا دٷنيەگە كەلمەيتٸنٸ دەلەلدەنگەن. ۇلى سىنشى ۆيسساريون بەلينسكيي «اقىننىڭ وبرازبەن ويلايتىنىن, ونىڭ اقيقاتتى دەلەلدەپ جاتپايتىنىن, كٶزگە ەلەستەتە كٶرسەتەتٸنٸن» ايتسا, چەرنىشەۆسكيي شىعارمانىڭ «شىنايى مازمۇنى — تەك ادام ٶمٸرٸ» عانا ەكەنٸن جازعان. «ادام تاعدىرى — جازۋشى ٷشٸن شىعارما ارقاۋى عانا ەمەس, ٶمٸردٸ تانۋدىڭ ٶزگەشە تەسٸلٸ» دەگەن زەينوللا قابدولوۆتىڭ سٶزٸنٸڭ شىنايىلىعىن جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنداعى تٶمەندەگٸ ديالوگتان تانۋعا بولادى:

«–مٷسٸنٸن قالىپتاستىرۋعا قانشا ۋاقىت سارپ ەتتٸڭٸز,– دەپ دەۋرەن تيتٸمدەي ۆينو تامىزدى.

– باس-اياعى بەس-التى جىل.

نوەل تەمەكٸ تۇتاتقان. وي مەڭدەپ, تەمەكٸ تٷتٸنٸن ەۋەلەتە ۇشىردى.

– اقىننىڭ باتىل دا اڭعال كٶزقاراسىن, سىرتقا تەۋٸپ تۇرعان ىزالى كٷش–جٸگەرٸن بەرٸن-بەرٸن جٷز مەرتە قايتا جاسادىم. اقىرى اياقتاپ شىقتىم. بەستەسەم, ماحامبەت تٸرلٸگٸندە تاپ سول مەن قالىپتاعان مٷسٸندەي بولعان. اللەكەم جان ٷرلەسە سٶيلەر ەدٸ.

– سٸزگە كەلەر ۇرپاق قارىزدار.

– قايدام. سەنٸم از. تٸپتٸ ۇلى اقىننىڭ بەت ەلپەتٸ وسىنداي ەكەن-اي, دەپ تاڭىرقاپ, تەۋ ەتكەن كٸسٸ كٶرسەمشٸ. بار شارۋا پلاكات شىعارۋمەن بٸتتٸ. تيٸستٸ ورىندارعا ٶتكٸزٸپ ەم, ەسكەرتكٸش سالماق تۇرماق, ەستە قالاتىن الاقانداي دا ماقالا جازىلمادى.

– جاقىن كٷندەرٸ مەسكەۋگە كەتپەكشٸسٸز.

– باس سٷيەكتٸ كٸمگە قالدىراسىز, اعا?

– بٸلمەيمٸن,–دەدٸ نوەل اڭتارىلىپ قالعان ەكەۋٸنە قاراپ. – قۇراق قارتقا حات جازىپ ەدٸم, حابار بولمادى. ال, ەلٸمجان اعا باھي كەشٸپ كەتتٸ. اياۋلى جان ەدٸ. ٶزٸم اپارىپ قارويداعى زيراتىنا كٶمەيٸن دەسەم, الاياق بٸرەۋلەر ۇرلاپ كەتە مە دەپ قورقام. ايقايعا اتتان قوسقىسى كەپ اڭدىپ جٷرگەندەر از با? وبلىستىڭ باياعى مەدەنيەتتٸ دە بٸلٸمدار باسشىسى قىزمەتٸنەن كەتكەن. ورنىنا كەلگەن بٸرەۋدٸڭ تٷسٸنٸگٸ تٶمەن. «مولا اقتار دەگەن مەن ەمەس. اۋلاق جٷر. قۋ باسسىز دا شارۋامىز شاش–ەتەكتەن»– دەپ ماڭىنا جولاتپايدى.

– ولارى ۇيات ەكەن.

– ەل ەمەس پە ەدٸ?

– ٷي-ٸشٸم مەسكەۋدە. جاڭا جوبا ەزٸرلەپ گەراسيموۆ بولسا كەل دە كەل دەپ دٸگٸرلەيدٸ. ەندٸ ايالدار جٶنٸم جوق. بٸزدٸڭ حال وسى, دوستارىم. قاراڭعى تٷستٸ. سالقىن دەندەدٸ. قايتايىق قالاعا».

وسى ٷزٸندٸدەگٸ نوەلدٸڭ اۋزىمەن ايتىلعان شىندىقتى, ماحامبەتتٸڭ باسىن ورنىنا قايتا جەرلەمەك بولعان انتروپولوگتى قابىلداماي قويعان وبلىس باسشىسىن, حاتىنا جاۋاپ بەرمەگەن قۇراق قارتتى, جاڭا جوباعا شاقىرعان گەراسيموۆتى, نە ٸستەرگە بٸلمەي دٸلگٸرگەن نوەلدٸڭ جان قينالىسىن جازۋشى ٶزٸ سەزٸنگەن, تٷپ-تٷگەل تٷيسٸگٸنەن ٶتكٸزگەن. سوندىقتان دا وقىرمان بۇل ديالوگتى قابىلدايدى, سەنەدٸ. ماحامبەتتٸڭ باسىنا قاتىستى شىندىقتى كٶركەم شىعارماعا ارقاۋ ەتە وتىرىپ, قوعامداعى بويكٷيەزدٸكتٸڭ بەتٸن تٸلەدٸ. ٶزٸ دە وسىنداي نەمقۇرايدى شەنەۋنٸكتەردٸڭ الدىن تالاي كٶرگەن جازۋشى ٶزٸ باسىنان ٶتكەرگەن اقيقاتتى ٶزگە بٸر سيپاتتا, شىعارماشىلىق كٶزقاراس ارقىلى تانيدى. ەدەبيەتتەگٸ ادام بەينەسٸن جاساۋدىڭ العى شارتى — ويدان شىعارۋ. بۇل دەگەنٸڭٸز, وبرازعا بارار جول. سۋرەتكەردٸڭ ٶمٸردە كٶرگەن-بٸلگەنٸن ويشا ٶڭدەۋدٸڭ, قورىتۋدىڭ, جيناقتاۋدىڭ تەسٸلٸ.

اتالمىش روماندا جازۋشى قوعامدار مەن دەۋٸرلەر الماسقانىمەن, ادامداردىڭ كٶرسوقىرلىعى, بايلىق, داڭق, مانساپ ٷشٸن تىرباڭداعان تاسباقا تٸرلٸگٸ ٶزگەرمەيتٸنٸنە وقىرمان نازارىن اۋدارادى. مەسەلەن 19-عاسىردا ماحامبەتتٸڭ باسىنا تٸگٸلگەن اقشا ٷشٸن اقىن قانىن تٶككەن ىقىلاستار 21-عاسىردا دا الشاڭ باسىپ جٷر ەكەن. تۋىندىداعى ىقاس — سونىڭ ايعاعى. عۇلاما عالىم اتانعان پروفەسسور قايىپ– تونىن اينالدىرىپ كيٸپ جٷرگەن قايىپقالي سۇلتان. پروفەسسور قايىپتىڭ دا قۇر ۋەدەشٸلدٸگٸ, تابانىنىڭ بٷرٸ جوقتىعى, شىندىقتان تايعاقتىعى ەسٸمٸزگە ماحامبەت پەن يساتايعا بەرگەن ۋەدەسٸندە تۇرا الماعان قايىپقالي سۇلتاندى تٷسٸرەدٸ. ال, توڭمويىن, ۇر دا جىق بايماحان شە? ول — قازٸرگٸ زاماننىڭ بايماعامبەت سۇلتانى! «زامانعا جامان كٷيلەيدٸ,

زامانا ونى يلەيدٸ» دەپ دانىشپان اباي وسىلاردى ايتقان شىعار! اۋىل ەكٸمٸ — قاراۋىل دا وسى عاسىردىڭ  قاراۋىلقوجاسى.

 جازۋشى قانشاما جىلدار ٶتكەنٸمەن, زامان جەلٸ بٸردە وڭنان, بٸردە سولدان تۇرعانىمەن ادامداردىڭ توعىشارلىعى, دٷمبٸلەزدٸگٸ سول قالپىندا قالاتىنىن قالام ۇشىنا ٸلٸكتٸرگەن. تيپتٸك وبراز جاساعان. بۇنىڭ ٶزٸ سۋرەتكەردٸڭ ٸس جٷزٸندە ٶمٸر شىندىعىن ٶز دٷنيە تانىمى تۇرعىسىنان بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت پەن كەڭٸستٸككە, ەلەۋمەتتٸك ورتا مەن دەۋٸرگە ساي تالعاپ-تانۋى, تاڭداپ ٸرٸكتەۋٸ جەنە جيناقتاۋى, سول ارقىلى ٶزٸ جاساپ وتىرعان كٶركەم بەينەنٸ سومداۋى, تۇلعالاندىرۋى, دارالاۋى بولىپ تابىلادى. ول كٶركەم بەينەنٸڭ قۇنى مەن قاسيەتٸن ٶمٸردەگٸ جاندى دەرەگٸنە قاراي بەينەلەيدٸ. جازۋشىعا تيپتٸك وبراز جاساۋ ەرەكەتٸنٸڭ ٷستٸندە كەرەگٸ — پروتوتيپ.

تاريحي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قورعاۋ قوعامىنىڭ باستىعى ىقاستىڭ تٷپ تٶركٸنٸ — ماحامبەتتٸڭ تٷبٸنە جەتكەن بٶلەسٸ ىقىلاس. ساتقىندىعى, باستىقتاردىڭ الدىندا جاعىنىپ, قۇرداي جورعالاعىشتىعى, دٷنيەقوڭىزدىعى جاعىنان الدىنا جان سالمايدى. ٶزٸنٸڭ كٷنٸ تٷسەتٸندەرگە جىلپوستانىپ جاعىپ, ٶزٸنەن ەلسٸزدەردٸ جٷرە تىڭدايتىن, دٸنٸ قاتتى, تٸلٸ تەتتٸ تيپ. «...ىقاس ورنىندا ەكەن. نوەل ٶزٸنٸڭ جۇمىس جوسپارىن, الدا اتقارىلار ٸستەردٸ كٶزٸنەن تٸزٸپ شىققان. باستىق الدىمەن باس شايقادى, سوسىن جايما-شۋاق كٷلدٸ. كٷلگەندە كرەسلوعا ەرەڭ سيىپ وتىرعان قارنى قوسا سەلكٸلدەپ, ٶزٸنەن كەيٸن دە كٷلٸپ جاتتى.

– نوەل, قالقام,– دەگەن سوسىن تەتتٸلەپ قانا. – سٸز تالانتتى جاس عالىمسىز. الدىڭىزدا ٷلكەن بولاشاق كٷتٸپ تۇر. تٸپتٸ قاراماعىما جۇمىسقا دا الار ەم. ەتتەڭ, بٸزدٸڭ مەكەمە تەك جەر بەتٸندە قۇلاماي قالقيىپ تۇرعان ەسكەرتكٸشتەرگە عانا يە. ونىڭ دا مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار ما, جوق پا سونى انىقتايدى. تىم كٶنە, وسى قاجەت-اۋ دەگەندەرٸن ەسەپكە الىپ, بيۋدجەتتەن بٶلٸنگەن اقشاعا جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. ال, ونىڭ استىندا كٶردە كٸم جاتىر, تٸرلٸگٸندە نە بٷلدٸردٸ وندا بٸزدٸڭ شارۋامىز جوق. بەلكٸم, يسٸ قازاققا جاقسىلىعى ٶتكەن بٸرەۋ شىعار. كٸم بٸلٸپتٸ? ايتتىم عوي, كٶمەكتەسەر ەم, قولىم قىسقا دەپ.

قايتىپ تٸل قاتپادى. كرەسلوعا بٸردە سيىپ, بٸردە باتپاي تۇرعان كٷلەگەش قارىنعا تٸستەنە قاراپ سەل تۇردى دا ەسٸكتٸ سارت جاپقان» –  وسى ٷزٸندٸدەن وقىپ وتىرعانىمىزداي, سۇيىق جٷرٸستٸ جىلماقاي ىقاس ٶتكەن عاسىردا ماحامبەتتٸڭ باسىنا تٸگٸلگەن اقشاعا بولا اقىننىڭ تٷبٸنە جەتكەن ىقىلاس سۇمنىڭ زاڭدى جالعاسى. ماحامبەتتەر ٶلگەنمەن, ىقىلاستار ەلٸ تٸرٸ ەكەن... وسىنداعى «تەتتٸلەپ قانا» سٶز ايتقان, مٷلەيٸمسٸگەن ىقاستىڭ «كٷلەگەش قارنى» سول وبرازدى اشىپ تۇر. ونىڭ ەشنەرسەنٸ شەشپەيتٸن, ادام بالاسىنا جاقسىلىق جاسامايتىن, تەك قارا باسىنىڭ قامىن كٷيتتەيتٸن سورلىلىعى شەبەرلٸكپەن كەستەلەنگەن.

ال, حالىقارالىق «بەيتەرەك» قورى اقىننىڭ باسىن تاپقان ادامعا ميلليون دوللار بەرەتٸنٸ جايلى حابارلاندىرۋدى وقىعاننان كەيٸنگٸ كٷيٸن كٶرسەڭٸز! «ماحامبەتتٸڭ مٷسٸنٸنە كونكۋرس جەنە جوعالعان باسىنا تٸگٸلگەن اقشا كٶلەمٸ جارييالانعان گازەتتٸ وقىسىمەن ىقاس بايىز تاۋىپ وتىرا المادى. الدىمەن كادر باستىعى زيياگٷلدٸ شاقىرىپ الدى.

– تاعى دا ايتام, – دەدٸ الدىنداعى ستولدى جۋان جۇدىرىعىمەن ۇرىپ. ستول ٷستٸندە تۇرعان قاعاز, قالام ەكٸ-ٷش سەكٸرٸپ باسىلدى. – دەۋرەن دەگەن قاراۋىل بولعان بالانىڭ دەرەگٸن تاپ دەپ. بار ما, بٸردەڭە?

 قاعاز, قالام سەكٸردٸ دەپ شوشي قويعان قانشىرداي قاتقان قارا كەلٸنشەك جوق. قايتا كٶزٸ شاتىناپ, باسىن وق جىلانداي كٶتەرٸپ الىپ باستىقتىڭ ٶزٸنە شاڭقىلداسىن.

– كەزٸندە قۋ, كٶزٸن جوعالت! – دەگەن ٶزٸڭٸز. جۇمىسقا بۇيرىقپەن الىنعان جوق. ونىڭ ورنىنا ەڭبەك ستاجى ٷزٸلمەسٸن دەپ قاشقارييا قايۋموۆنانى تٸركەتتٸڭٸز. سٸزدٸڭ ايقايىڭىزدان جٷرەگٸمٸز جارىلىپ ٶلەتٸن بولدىق قوي, ويباي!

ىقاستىڭ ەسٸنە كەزٸندە ٶزٸ جاساعان قيسىنسىزدىعى تٷسٸپ, كرەسلوعا كەپتەلٸپ قالعان قارنىن ەرەڭ بوساتىپ, قاتقان قارا كەلٸنشەككە گرافيننەن سۋ قۇيىپ ۇسىندى»,– مٸنە, بۇل – اقشا ٷشٸن جانۇشىرعان الاياق ىقاستىڭ شىن بەينەسٸ.  «قاي جەردەن قانداي پايدا تاپسام ەكەن دەپ» ارىن تيىنعا ساتقاننىڭ ناق ٶزٸ ەكەنٸن جازۋشى اياماي سىن نايزاسىمەن تٷيرەيدٸ. ونىڭ ساۋداگەر كەلٸنشەگٸ قاشقارييا – ناعىز «اپاما جەزدەم سايدىڭ» ٶزٸ. فرانتسيياعا بارىپ, ماۋسىمدىق سەننەن قالعان شٷبەرەكتەردٸ ارزان باعاعا كٶتەرٸپ ەكەلٸپ, «دەندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ٸن قازاردىڭ» كەبٸن كەلتٸرٸپ جٷرگەن ول اقىننىڭ باسىن  تاپقان ادامعا بەرٸلەتٸن ميلليون دوللاردى ەستٸسٸمەن  الماتىعا دەرەۋ جەتەدٸ. بۇل اقشا جولىندا اردان بەزگەندەر جالعىز قىزدارى ايىمنىڭ تاعدىرىن دا ساۋداعا سالۋدان تايىناتىن تٷرلەرٸ جوق. ولار ٷشٸن دٷنيە, مٷلٸك پەن بايلىق, لاۋازىم عانا قۇندى. ادامنىڭ ادامگەرشٸلٸگٸنە قاراپ ەمەس, كيگەن كيٸمٸنە, قىزمەتٸ مەن مانسابىنا, بايلىعىنا قاراپ باعالايتىندار. سىرتتارى جىلتىراپ تۇرعانىمەن ٸشتەرٸنەن ٸرٸپ–شٸرٸپ جاتقان تيپتەر. ٸشمەرەزدٸك پەن باقاي ەسەپ – ولاردىڭ اينىماس سەرٸكتەرٸ. مەسەلەن, قاشقارييا ەلدٸڭ كٶزٸنشە باسقاشا سٶيلەگەنٸمەن, كٷيەۋٸمەن وڭاشا قالعاندا ونىڭ ولقىلىقتارى مەن اقىماقتىعىن بەتٸنە باسادى. تٸپتەن, بۇل سىرتى جىلتىراعان ەدەمٸ كەلٸنشەك كٷيەۋٸن مەنسٸنبەيدٸ. وعان ىقاستىڭ لاۋازىمى مەن اتاعى عانا كەرەك. ادام رەتٸندە كٷيەۋٸنٸڭ ول ٷشٸن بەس تيىندىق قۇنى جوق. جازۋشى وسى جەردە ساتيرانى ورىندى قولدانادى. مەششاندىق كٶزقاراستاعى ەكٸجٷزدٸ ىقاس پەن قاشقارييانى جەرٸنە جەتكٸزە ۋلى سىننىڭ نىساناسىنا الادى. ولاردىڭ ەر ادىمىن مىسقىلمەن باقىلاپ وتىرعانداي. قوعامدى ٸرٸتٸپ, ەلٸ باعىتىن ايقىنداماعان جاستارعا توعىشارلىق ٸندەتٸن جۇقتىرىپ وتىرعان بۇنداي ايلاكەر زييالىسىماقتاردى جازۋشى اياماستان ەشكەرەلەيدٸ.

بۇدان ەرٸ ماحامبەتتٸڭ باسىن ورنىنا قايتا جەرلەۋدٸ ايتىپ مەدەنيەت مينيسترٸنە بارعان نوەلدٸ ول اكادەمييانىڭ تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بايماحانعا جۇمسايدى. اقجەمدەلٸپ قالعان تەرٸ دورباسىنا سالعان اقىننىڭ باسىن ارقالاعان نوەلدٸ كٶرگەن بايماحان: «ەي, نوەل,–دەدٸ داۋسىن كٶتەرٸپ, قالىڭ قاسى دٷرديٸپ.– سەن دە بٸر جابىسقان جەردەن جان شىعاراتىن نەمە ەكەنسٸڭ. مانا مەن دە مينيسترگە تەلەفون شالعام: «بٸز تازا تاريحي مەسەلەلەرمەن اينالىسامىز. شاياحمەتوۆ بۇل ٶتٸنٸشپەن تاريحي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قورعاۋ قوعامىنا بارعانى جٶن. باسشىسى — ىقاس. ٶتە پاراساتتى, باستىڭ قادٸرٸنە ودان ارتىق جەتەتٸن كٸسٸ جوق»,– دەگەم. –مينيسترٸمٸز جاڭادان تاعايىندالعانمەن جان-جاقتى ساياساتكەر ادام عوي. بٸردەن تٷسٸنٸپ كەلٸسٸمٸن بەردٸ. بارا عوي, اينالايىن! ايتپاقشى, كٶش كٶلٸكتٸ بولسىن!» – دەگەن سٶزدەرمەن قارسى الادى.

يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس تاريحىنان دوكتورلىق قورعاعان, اسپيرانتتارىنا دا سول تاقىرىپتان  عىلىمي ديسسەرتاتسييا قورعاتىپ جٷرگەن بايماحان اقىن باسىن الىپ, ساقتاۋدان ات-تونىن الا قاشادى. ٶيتكەنٸ, اقىننىڭ قۋ باسىنان وعان كەلٸپ-كەتەر پايدا جوق. ەڭ الدىمەن الدىنا كەلگەن ادامنان قانداي پايدا كٶرەتٸنٸن ەسەپتەپ جٷرەتٸن بايماحان قۋ باستى قايتەدٸ?! «ەر كٶرمەيمٸن دەگەن ادامدى ٷش رەت كٶرەدٸ» دەگەندەي, نوەل اقىننىڭ ٶزٸنە اماناتتالعان باسى ٷشٸن «كٷلەگەش قارىننىڭ يەسٸ –ىقاستىڭ» الدىنا قايتا بارادى. جىلپىلداپ, قولدا تۇرمايتىن بالىقتاي ول دا مەسەلەنٸ تٷلكٸبۇلاڭعا سالادى. سول ەكٸ ورتادا كٸرٸپ, ٶلەڭٸن وقىعان اقىن ماقاتاي ماحامبەتتەردٸڭ سارقىتى ەلٸ بار ەكەنٸن ٶز ٶلەڭٸمەن دەلەلدەگەن ٸسپەتتٸ. ماقاتاي كەتٸسٸمەن ەسٸكتٸ ەپپەن اشىپ كٸرگەن قايىپ تا اقىننىڭ باسىنان قارالاي ٷركەدٸ. «جو-جوق, – دەدٸ پروفەسسور دەگەنٸنەن قايتپاي. – بۇل سول تۇرعان, ساقتالعان جەرٸن بٷلدٸرٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. قيراتقىش, بۇزاقى كٷش قوي»,– ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور قايىپتىڭ بۇل سٶزٸ قاپتاعان شەنەۋنٸكتٸڭ اقىننىڭ باسىنان نەگە قاشىپ جٷرگەنٸن انىقتاي تٷسەدٸ. ولار ماحامبەتتەن, ماحامبەت سىندى رۋحتى ٶنەر يەلەرٸنەن ٶلەردەي قورقادى ەكەن! سٶيتە تۇرا ٶنەردٸ,  ٶلەڭدٸ پايدالانىپ اتاق الۋعا, شەن-شەكپەن يەلەنۋگە كەلگەندە الدارىنا جان سالمايدى.

قايىپتىڭ كەلٸنشەگٸ دٷرييانىڭ دا كٷيەۋٸنٸڭ لاۋازىمى ارقاسىندا ٷرٸپ ٸشٸپ, شايقاپ تٶگٸپ جٷرگەن, ساياز, توعىشار جان ەكەنٸ ماحامبەتتٸڭ باسىنا ميلليون اقشا تٸگٸلگەن سەتتەن باستاپ جارقىراي كٶرٸنەدٸ. ەشەيٸندە ماحامبەتتٸ ايتقاندا تٸكسٸنٸپ قالاتىن ول رۋدان قۋىپ ماحامبەتتٸڭ قارىنداسىمىن دەۋگە دەيٸن بارادى. جازۋشى بۇل جەردە ٷش جٷزدٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋدٸڭ ورنىنا ٷش جاققا تارتىپ جٷرگەن رۋشىلدىق كٶزقاراسقا قاتتى سوققى بەرگەن. «جٷزگە بٶلٸنگەننٸڭ جٷزٸ كٷيسٸن» دەگەندەي, قازاقتى بٸرلٸككە شاقىرۋدىڭ ورنىنا, ٶزدەرٸنٸڭ قۇلقىندارىنىڭ قامى ٷشٸن رۋعا بٶلٸپ, ىدىراتۋعا تىرىسىپ جٷرگەندەر از ەمەس. سۋرەتكەر دٷرييا ارقىلى وسىنداي بىلىق-شىلىقتاردىڭ بەتٸن اشادى. قايىپ پەن دٷرييانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دا استارىنداعى كەلەڭسٸزدٸك اششى مىسقىل, كەكەسٸن ارقىلى ناقىشتالادى. ولاردى دا بٸرٸكتٸرٸپ تۇرعان ماحاببات ەمەس, قارا باستىڭ پايداسى مەن باقاي ەسەپ. بۇل جاعىنان العاندا ىقاس پەن قاشقارييا, قايىپ پەن دٷرييا – بٸر-بٸرٸنە قاتتى ۇقسايتىن ادامدار. الايدا, بٸر-بٸرٸن ەسەپپەن سىيلايتىن ولار سەتتە ٶزگەرٸپ شىعا كەلەدٸ. ٶزدەرٸنٸڭ شىنمەنٸندەگٸ  بەت-بەينەسٸن كٶرسەتٸپ الادى.

 اقىننىڭ باسىن قايدا قالدىرارىن بٸلمەي, ەلدٸڭ يگٸ جاقسىلارىنان كٶڭٸلٸ قالىپ تۇرعان نوەلدٸ وسى جەردە جاس جٸگٸت دەۋرەن قۇتقارادى. ونى جازۋشى بىلاي سۋرەتتەگەن: «ەندٸ نە ٸستەدٸك دەگەندەي ىقاس پەن نوەل بٸر-بٸرٸنە سۇراۋلى جٷزبەن قاراسىپ قالعان. ەسٸك قاعىلىپ ٸشكە ۇزىن بويلى, قوڭىرقاي جٷزدٸ, مٶلتتەي قارا كٶزدەرٸن مۇڭ كەپتەگەن دەۋرەن كٸردٸ. قىسىلىپ از تۇردى دا:  – اعا, – دەدٸ ىقاسقا نازار تٸكتەپ. – كەشٸرٸڭٸز. جاستايىمنان ٶلەڭٸنە دە, ٶزٸنە دە تابىنىپ ٶسٸپ ەم... اقىننىڭ باسىن ماعان قيىڭىزدار. اماناتتاپ بەرٸڭٸزدەر. عۇمىر بويى شاڭ قوندىرماي ٶتەر ەم...

 ىقاس ورنىنان اتىپ كەتتٸ. – ەنە, – دەدٸ ٶلەردەي قۋانىپ. – بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز قانداي كەمەل! اعالارىنىڭ ٶكشەسٸن باسىپ, ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ جاس جەتكٸنشەكتەرٸ جەلكٸلدەپ ٶسٸپ كەلەدٸ.

 مۇنى كٷتپەگەن نوەل دەۋرەنگە تاڭدانا قاراپ بٸراز تۇردى. سوسىن باستى اق ماتاعا ەدەمٸلەپ وراعان قالپى قولىنا ۇستاتا بەردٸ. – ەندەشە ساعان امانات, باۋىرىم!

– دەۋرەن, قاراعىم, اتاڭنىڭ باسى جەلەپ-جەبەپ جٷرسٸن. جىن-شايتاننان اۋلاق بولاسىڭ, – دەسٸن قارالاي جابىسقالى تۇرعان پەلەدەن اياق استى قۇتىلعانىنا قۋانعان ىقاس اسىپ-ساسىپ»,– اقىننىڭ باسىنىڭ جوقتاۋشىسى تابىلدى. ول – جاس ۇرپاق ٶكٸلٸ دەۋرەن. ماحامبەت اقىن مەڭگٸلٸككە دامىلداعان قارويدا ٶسكەن دەۋرەن ارمان قۋىپ, الماتىعا كەلگەن ەكەن. الايدا, وقۋعا تٷسە الماي, ىقاس باسقارىپ وتىرعان مەكەمەگە كٷزەتشٸ بولىپ قىزمەتكە ورنالاسىپتى. نوەلدٸڭ داعدارعان تٷرٸن كٶرگەن سوڭ تەۋەكەلگە بەل بۋادى. ٶزٸ ورىس قارتى مەن كەمپٸرٸنٸڭ جەرتٶلەسٸن جالداپ تۇراتىن ول سول جەرگە اقىننىڭ باسىن اپارادى. جازۋشى بۇل دەتال ارقىلى بٷكٸل شىعارمانىڭ ٶن بويىنا تارتىلعان سيۋجەت جەلٸسٸنە ودان سايىن شيىرشىق اتتىراتىن شيەلەنٸس ٷستەيدٸ. قولىندا بيلٸگٸ دە, قارجىسى دا بار, سٶزٸ ٶتەتٸن, اتاعى دارداي لاۋازىم يەلەرٸنٸڭ جاساي الماعان ەرلٸگٸ وسى ٶندٸردەي جاس جٸگٸتتٸڭ قولىنان كەلەدٸ. اقىن باسىنىڭ كيەسٸن تٷسٸنۋگە ٶرەلەرٸ جەتپەي, ورتاشا دەڭگەيدە عانا ويلاۋعا داعدىلانىپ العان شەنەۋنٸكتەر اقىننىڭ باسىن دوپقا اينالدىرعان سەتتە ساحناعا شىققان دەۋرەن جاس ۇرپاقتىڭ, بولاشاق عاسىر جاستارىنىڭ اقىندى ٸزدەيتٸنٸن, اقىندى باعالايتىنىن ۇقتىرعانداي. يە, ادامداردىڭ بەرٸنٸڭ جٷرەگٸ تاسقا اينالىپ كەتپەگەن ەكەن, وعان دا شٷكٸر!

دەۋرەن جالعىز ەمەس. ىقاستىڭ جالعىز قىزى ايىم ماحامبەت پوەزيياسىن زەرتتەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاماق ەدٸ. الايدا, ٶزٸنٸڭ عىلىمي جەتەكشٸسٸ قايىپتىڭ, ٶز ەكە-شەشسٸنٸڭ, ٶزدەرٸ قۇدايداي كٶرەتٸن لاۋازىم يەلەرٸنٸڭ, بٸلدەي عالىمداردىڭ شىنايى بەت-بەينەسٸن كٶرٸپ, عىلىمي جۇمىسىنان باس تارتادى. ٶيتكەنٸ, جوعارىداعى ايتقان جالعان عالىمسىماقتاردىڭ ٶمٸرٸ ول ٷشٸن جيٸركەنٸشتٸ. سۋرەتكەر بۇل جەردە  اسقان شەبەرلٸكپەن ىقاس پەن قاشقاريياعا تۋعان قىزدارى ايىمدى قارسى قويادى.  يە, مولشىلىققا مالىنىپ, ەن دەۋلەتتٸڭ ورتاسىندا ٶسكەنٸمەن كٶزٸن شەل باسپاعان, اقىلىن دٷنيەقوڭىزدىقتىڭ شاڭى تۇمانداتپاعان ٷر قىزىنداي نەزٸك تە كٶركەم ايىم. اقىلىنا كٶركٸ, بٸلٸمٸ, دٷنيەتانىمى ساي ول ٶزٸ سيياقتى زييالى قاۋىم ٶكٸلٸنٸڭ ۇلىن ٸزدەمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, اۋىلدان كەلگەن, ٶن بويىنان تازالىق پەن ەركٸندٸك لەبٸ ەسٸپ تۇرعان دەۋرەنمەن پٸكٸرلەس بولىپ, سٶزدەرٸ جاراسادى. الايدا, ەكەۋٸ دە ٶتە ٸلتيپاتتى, كٸشٸپەيٸل, يناباتتى, مەدەنيەتتٸ بولعاندىقتان, بٸر كٶرگەننەن عاشىق بولۋ سيياقتى ەسسٸز سەزٸمگە بوي الدىرمايدى. قايتا, لىقسىپ كەلگەن اساۋ سەزٸمدٸ اقىلعا جەڭدٸرٸپ, بٸر-بٸرٸن العاشقىدا ماحامبەت اقىن ٷشٸن, اقىننىڭ باسى ٷشٸن ٸزدەيدٸ, سول يدەيا ٷشٸن بٸرٸگەدٸ.

دەۋرەن مەن ايىم – كٶرسەقىزارلىقتان اۋىلى الىس قونعان, ناعىز يماندى, قازاقى تٸل مەن دٸلدٸ تەڭ ۇستاعان پاراساتتى جاستار. ولاردىڭ ماقساتى — اقشا, بايلىق ەمەس, ۇلتتىڭ مۇراسى سانالعان اقىننىڭ باسىن جوقتاۋشىسىمەن, ەلٸمەن قاۋىشتىرۋ. بۇل دا –جازۋشى مىناۋ ون سەگٸز مىڭ عالامدا ەردايىم تەك جاقسىلىقتىڭ عانا سالتانات قۇراتىنىن دەلەلدەۋ ٷشٸن قولدانعان دەتال. ٶتە ۇتىمدى دا سەتتٸ شىققان.

 جازۋشى شەبەرلٸكپەن سومداعان تاعى بٸر بەينە-اۋىل ەكٸمٸ قاراۋىل. بۇل دا جوعارىدا ايتىپ ٶتكەندەي, تيپتٸك وبراز. ونىڭ دا ەسٸل دەرتٸ — بيلٸك, مانساپ, اقشا. كٶكەيٸن تەسٸپ بارا جاتقان قۋ قۇلقىننىڭ قامى ٷشٸن قانداي دا ەرەكەتكە بارا الاتىنىن كٶرسەتە وتىرىپ, ونىڭ مٸنەز-قۇلقىن ٸس ارقىلى دەلەلدەيدٸ. تٸپتەن اۋىلدىڭ پوشتاشىسىنا اۋىلدان شىققان حات-حابارلاردى سٷزگٸ-تسەنزۋرادان ٶتكٸزۋدٸ تاپسىرىپ قويعان. ٷستٸنەن شاعىم جازعان اۋىلداستارىنىڭ اۋدانعا, وبلىسقا, رەسپۋبليكاعا جازعان ارىزدارى ۇستالىپ, ٶرتەلٸپ وتىرادى. سونداي-اق اۋىلعا كەلگەن حات-حابارلاردى دا جولشىباي وقىپ, ٶزٸنە زارارى تيمەيتٸن حات-حاباردى عانا يەسٸنە تاپسىرادى. باسقاسىن قۇيرىعىنىڭ استىنا باسىپ قالادى. جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىرعا اياق باسقان شاقتا وسىنشاما ايارلىق پەن توپاستىق ارقىلى ەل تٸزگٸنٸنە جابىسقان اتقامٸنەرلەر بار ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. جازۋشى قاراۋىل ارقىلى وسىنداي شەنەۋنٸكتەردٸ مٸنەپ-شەنەيدٸ, ەشكەرەلەيدٸ.

«اۋىل ەكٸمٸ قاراۋىل تاڭ اتقالى ٷيٸرسٸز ايعىرداي ازىناپ, ەلدٸڭ زىقىسىن الىپ بٸتتٸ:

– تابىڭدار, قۇراق قارتتى! جەردٸڭ استىنا تٷسٸپ كەتسە دە تابىڭدار! – دەپ ەدەندٸ سولقىلداتا تەپكەندە ەسٸك كٶزٸندە قاعاز باسىپ وتىرعان تٷيمەدەي قىز ۇشىپ-ۇشىپ كەتە جازدايدى.

… كٷن ەكٸندٸگە تايانعاندا قۇراق پەن جەرگٸلٸكتٸ وپپوزيتسيونەر يسا ەكٸم كەڭسەسٸنە بەتتەدٸ دەگەن حابار قاراۋىلعا دا جەتكەن. شاپالاي باسىپ ولاردىڭ الدىن وراپ كەپ كابينەتٸنە جايعاسا قالدى.

ارتىنشا قۇراق پەن يەگٸنە ونشاقتى تال قىل-قىبىر بٸتكەن جەرگٸلٸكتٸ وپپوزيتسيونەر يسا كٶرٸندٸ.

– «حاتقا جٷيرٸك سول قالقا مۇسىلمانشا» دەگەننٸڭ كەرٸ كەلدٸ,– دەپ اۋىل ەكٸمٸ ەڭگٸمەنٸ قيىس باستادى. – بٸزدٸ باسىپ وزىپ, بٸز ەمەس-اۋ, اۋدان, وبلىس ەكٸمٸن كەپەرٸڭٸزگە الماي, استاناعا تٶتەلەي حات جازاتىندى شىعارىپسىز» – بۇل – قۇراق قارت ماحامبەتتٸڭ باسىن ٸزدەپ حالىقارالىق قورعا ارىز جازعاننان كەيٸن ەكٸم قاراۋىلدىڭ كابينەتٸندە بولعان ەڭگٸمەدەن ٷزٸندٸ. وسىدان-اق ەكٸمنٸڭ ەش ادامدى مەنسٸنبەي, ٶزٸنشە شٸكٸرەيٸپ, شەكەدەن قاراپ, تەكاپپار قالىپپەن استام سٶيلەيتٸنٸن بايقاۋعا بولادى. قۇراق قارت پەن قاراۋىلدىڭ ديالوگى تٷگەلٸمەن ۋىتتى يۋمورعا قۇرىلعان. سونىمەن قاتار, جازۋشى اۋىل ادامدارىنىڭ ٶمٸرٸن بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸنٸ دە كٶرٸنٸپ تۇر. اۋىل قارتتارىنىڭ سٶيلەۋ مەنەرٸ, جەرگٸلٸكتٸ ديالەكتيكا دا سۋرەتكەر نازارىنان تىس قالماعان. « –شىراعىم, قولدا ٶسكەن بالاسىڭ, مۇقاتپاي سٶيلە,– دەدٸ قۇراق قارت سابىر ساقتاپ. – مەنٸڭ الا الماي جٷرگەن ۇزىندا-ٶشٸم, قىسقادا-كەگٸم جوق. اتامنىڭ باسى قايتادان قابٸرٸنە جەرلەنۋٸ كەرەك.

– ونى الماتىلىق عالىمدار بٸزگە بەرە مە? ەلدەقاشان التىنمەن اپتاپ, كٷمٸسپەن قاپتاپ بٸر جەرگە قويعان شىعار?

–التىنمەن اپتاۋىن...قاراۋسىز ەر جەردە قالدى دەپ ەستيمٸن. جوعالىپ كەتٸپتٸ.

–يت ٶلگەن جەرگە سٸڭٸر سوزدىرىپ باراتىن قاراجات قايدا اقساقال-اۋ,–دەپ ەكٸم الاقانىن جايدى. – اقشا جوق. بيۋدجەت تامىزىپ قانا بەرەدٸ. باس ٸزدەڭدەر دەپ اقشا بٶلمەيدٸ. ونى ٶزٸڭٸز دە جاقسى بٸلەسٸز.

 بۇلاردىڭ تەكەتٸرەسٸن تەلەفون قوڭىراۋى بٶلدٸ.

– ەلە, مەمەكە, ەلە, اسسالاۋماعالەيكٶم. سٸز ەكەنٸڭٸزدٸ تٷسكەن قوڭىراۋىڭىزدان-اق تانيمىن عوي,– دەپ ازىناپ تۇرعان ەكٸمنٸڭ كٶزٸ جىپىلىقتاپ, بەتٸ كٷلمەڭدەپ كەتتٸ»,– بۇدان بٸز قاراۋىلدىڭ اتىنا زاتى ساي ناعىز ەكٸجٷزدٸ, ايلاكەر ەكەنٸن بايقايمىز. ول اۋىل ەكٸمٸ بولىپ, قول استىنداعى اۋىل تۇرعىندارىنا ەش جانى اشىمايدى, بيۋدجەتتەن بٶلٸنگەن اقشانى كٶمەيٸنە, ودان قالسا سىبايلاستارىمەن بٶلٸسٸپ, قاعىپ سالىپ وتىرعان جەمقور. ول قاراپايىم اۋىل ادامدارىن مەنسٸنبەيدٸ, كٶزٸنە دە ٸلمەيدٸ. ولارعا پاڭدانىپ, كٶكٸرەگٸن كٶتەرەدٸ. ال, ٶزٸنەن مىقتىنىڭ الدىندا تٷلكٸ قۇساپ قۇيرىعىن بۇلعاڭداتادى. ونى جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن مىسادان بايقاۋعا بولادى. دەل وسى جەردە قۇراق قارت ادامدار ەر جەردەن كەلٸپ تەۋ ەتٸپ, زييارات جاسايتىن مۇرات مٶڭكەۇلى, مالايسارى, دەرٸ مەن قارا, يتەمگەن زيراتتارىنا بەلگٸ ورناتىپ, جاڭارتۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. قاراۋىلدىڭ وعان دا سىلتاۋى دايىن: «– اقساقال, مۇسىلمان دەستٷرٸندە زيرات جاڭارتادى دەگەندٸ ەستٸگەنٸڭٸز بار ما? «قۇران كەرٸمدە» جازىلىپ پا ەكەن? شاريعات قوسپايدى»,– دەپ قۇتىلادى. وسى كەزدە ەسٸك الدىندا اۋىل وپپوزيتسيونەرٸ يسا ەكٸمگە كٸرۋ ٷشٸن ەسٸك الدىنداعى حاتشى قىزبەن, ەكٸمنٸڭ بالدىزى بولىپ كەلەتٸن شوپىرمەن جاعالاسىپ, ايعاي شىعارادى.

«ٶي, سەن وپپوزيتسييامىن دەپ ٶيتٸپ تالتاڭداي بەرمە. ورتاق تەرتٸپ بار, زاڭ, زەكٶن بار. ەلٸرۋٸن مۇنىڭ!

– دۇرىس, – دەدٸ يسا سۇق ساۋساعىمەن قاراۋىلدىڭ كٶزٸن شۇقىپ الارداي بوپ. – تەرتٸپ ورتاق. تالاپ بٸردەي. بيۋدجەتتەن اقشا قارالدى, ەندەشە اۋىلىمىزعا نەگە گاز جٷرمەيدٸ? قۇدىقتىڭ قۇرتتاپ كەتكەن سۋىن ٸشٸپ جۇرت بەزەر بولدى. ەر ٷيگە سۋ قۇبىرى نەگە تارتىلمايدى? ال, ەلگٸ ورتاق تەرتٸپ قايدا, قانە, كٶرسەت كٶزٸمە?!

– ٶي, اۋزىڭنان اينالايىن! – دەپ قالدى قۇراق قارت تاعى دا الاشتىڭ الا تۋىنىڭ استىنا تۇرىپ جاتىپ.

– ٶي, سٸز دە بٸر,–دەپ ەكٸم كابينەتٸنەن شىعىپ كەتە قويماعان قارتقا كٸجٸندٸ. – ٶڭشەڭ كەجٸر.

– تارت تٸلٸڭدٸ!– دەپ يسا ەكٸممەن تٸپتٸ كەۋدەلەسٸپ قالدى. الاقانداي ەلدٸ الالايسىڭ. شوپىر عىپ بالدىزىڭدى الدىڭ. حاتشىڭ — قۇداشاڭ. بۋحگالتەرٸڭ — كٶڭٸلدەسٸڭ. كٶرشٸڭ...»,– وپپوزيتسيونەر يسا شىرقىراعان شىندىقتى ايتىپ تۇر. حالىقتىڭ قامىن جەگەن يسانى ٶتكەن عاسىرداعى يساتاي تايمانوۆتىڭ بٷگٸنگٸ ٸزباسارى دەۋگە ەبدەن بولادى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەن جاعىمسىز وبرازدارمەن قاتار, ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ەلدٸڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتايتىن تالاي يسالاردىڭ بار ەكەنٸن يشارامەن مەڭزەپ تۇرعانى كەمٸل. ياعني, يسا دا — تيپتٸك بەينە.

  «باس» رومانىنىڭ كومپوزيتسييالىق قۇرىلىسى ٶتە كٷردەلٸ ەكەنٸن الدىڭعى ەڭبەكتەرٸمٸزدە ەسكەرتكەن بولاتىنبىز. كەڭ تىنىستى, پوليفونييالى شىعارما. وسىنداعى ەڭ بٸر ايتۋعا تۇرارلىق وبراز — حالىقارالىق «بەيتەرەك» قورىنىڭ تٶراعاسى  نۇري ٶتەنۇلى.

الىس اۋىلدان ماحامبەتتٸڭ باسىن جوقتاپ حات جازعان قۇراق قارتتىڭ ٶتٸنٸشٸن اياق استى ەتپەي, قازاقتىڭ تاۋداي تۇلعالى ناركەسكەن ۇلىنىڭ باسىن ٸزدەۋگە بٸلەك سىبانىپ كٸرٸسەدٸ. مٸنە, وسى كەزدەن باستاپ, ەدٸلەتتٸلٸك سٶز الادى. مەدەنيەت مينيسترٸن الدىنا شاقىرىپ الىپ, ماحامبەتتٸڭ جوعالعان باسىن تابۋعا تاپسىرما بەرەدٸ. اقىرىندا, ٶلەڭٸ تٷگٸل اقىننىڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەيتٸن توپاس مينيستر ورنىنان كەتەدٸ. ونىڭ ورنىنا جاس تا بولسا ٸسكەر مۇحاس ابباسۇلى تاعايىندالادى.  الىستان ويلايتىن پاراساتتى تٶراعا قالا ەكٸمٸ يماش پەن جاڭا مينيستر مۇحاس ابباسۇلىنا قۇراق قارتتىڭ وقۋشى دەپتەرٸنە جازعان حاتىن وقىتادى. 

«ەكەۋٸ حاتتى الما-كەزەك وقىستى. تٶراعا ٷنسٸز كٶز استىنان بايقاتپاي باقتى دا وتىردى. مۇحاس اشۋ كەرنەپ نارتتاي قىزاردى. بٸردەڭە ايتقىسى كەپ تاماعى بٷلكٸلدەدٸ. يماشتىڭ ٶڭٸ سۇرلانىپ, تٸسٸن قايراپ, قايتا–قايتا باس شايقاۋمەن بولدى.

– جاعداي وسى, جٸگٸتتەر, – دەدٸ تٶراعا ورنىنان كٶتەرٸلٸپ, تەرەزە الدىنا بارعاسىن. – ەلٸ كٷنگە ارىس دەيمٸز, اقتاڭداق دەيمٸز. بار تٸرلٸك كٸتاپ شىعارۋدان اسپاي جاتىر. شەتەل مۇراعاتتارىندا جٷزدەگەن, مىڭداعان قۇندى قۇجاتتار بار. كٸم ولاردى ەلٸمٸزگە قايتارىپ, رۋحاني اينالىسقا سالماق? قاشانعى شىرىلداي بەرۋگە بولادى? ەل-فارابيٸمٸز ايدالادا قالدى. بەيبارىس داماسكٸدە جاتىر. جالاڭتٶس باھادٷردەن ايىرىلدىق. شەكەرٸمنٸڭ سٷيەگٸن الپىس جىلدان سوڭ قۇدىقتان جٸلٸكتەپ تەرٸپ الدىق. مۇستافا شوقاي بولسا جات توپىراقتا. سىرىم مەن قاراتاۋدى ۇمىتۋعا اينالدىق. ەندٸ قولىمىزدا تۇرعان ماحامبەتتٸڭ باسىن جوعالتۋ. مەن مۇنداي سۇمدىقتى ەستٸگەن ەمەسپٸن...

 تٶراعا قىزبالانىپ, ەبدەن كٸجٸندٸ.

– ەكەۋٸڭە ٶتٸنٸشٸم ورتاق. يماش, سەن — الماتىنىڭ ەكٸمٸسٸڭ. بٸلمەيتٸن قۋىس-مٷيٸسٸڭ جوق. بەرٸ كٶز الدىڭدا. مۇحاس, سەن دە – سونداي سۇڭعىلانىڭ بٸرٸسٸڭ. قايتكەن كٷندە دە جوعالعان باستى تابۋ كەرەك. تٷسٸنٸكتٸ مە, قايتكەن كٷندە دە!.. سوسىن الماتىنىڭ ەسەم كٶشەسٸنٸڭ بٸرٸنە ماحامبەتتٸڭ ەسكەرتكٸشٸن قويايىق. باتىرلىعى مەن اقىندىعى كٶرەر كٶزدٸ سٷيسٸندٸرەتٸندەي ەتٸپ قۇيىلسىن. ەسكيزٸن ٶزٸم بەكٸتەمٸن. اقشاسىن دا ٶزٸم كٶتەرەم. جولدارىڭ بولسىن!

 مينيستر مەن ەكٸم تٶراعانىڭ الدىنان تاۋ ارقالاپ شىققانداي كٶڭٸل كٷيدە ەدٸ...» – بۇل ٷزٸندٸدەن وقىرمان تٶراعانىڭ ناقتى بٸر شەشٸمگە كەلگەنٸن اڭعارادى. تٶراعا نۇري ٶتەنۇلى – قازاق دەسە جٷرەگٸن دە سۋىرىپ بەرۋگە ەزٸر, ۇلتجاندى, بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ, سٶزٸ مەن ٸسٸ بٸر جەردەن شىعاتىن تۇلعا. اۆتور كەيٸپكەردٸڭ جاقسى قاسيەتتەرٸن قۇر سٶزبەن ەمەس, ٸسپەن دەلەلدەيدٸ. تٷن ۇيقىسىن تٶرت بٶلٸپ, ماحامبەتتٸڭ باسىن تابۋ ٷشٸن قولىنداعى قارجىنى دا اياماعان تٶراعانىڭ وبرازى دا – تيپتٸك وبراز. شىندىعىندا, ەلٸم دەپ ەڭٸرەيتٸن, قازاقتىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸ ٷشٸن, كەشەسٸ مەن بٷگٸنٸ, ەرتەڭٸ ٷشٸن الاڭدايتىن ازاماتتار از با? نۇري ٶتەنوۆيچ, مينيستر مۇحاس ابباسۇلى, قالا ەكٸمٸ يماش — ۇلتتىڭ ٶتكەنٸندەگٸ ٶكٸنٸشٸ مەن ٶكسٸكتٸ جايلاردى ۇمىتپايتىن, ەلدٸڭ كەلەشەگٸنە الاڭدايتىن, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەرتەڭگٸ قامى ٷشٸن قايعى جامايتىن ناعىز پاتريوتتار. قۇدايعا تەۋبە, قازاق بٸرىڭعاي دٷنيەقوڭىز دٷمشەگە اينالىپ كەتە قويماپتى. ەل ٸشٸندە رۋحاني مۇرانى ماتەريالدىق يگٸلٸكتەن جوعارى قوياتىن جاندار دا بار ەكەن. بار تٸرشٸلٸكتٸ ٸشٸپ-جەۋ, مەن اقشا, دٷنيە جيناۋ دەپ تٷسٸنەتٸندەرگە قاراما–قايشى ويلايتىن ادامداردىڭ بولعانى قانداي جاقسى?! جەر بەتٸندە كەمدٸ كٷنگٸ يتشٸلەپ كٷن كٶرگەن كٷيكٸ تۇرمىس پەن دۋماندى دىردۋدان بيٸك تۇراتىن مەسەلەلەر دە بار.  ول – رۋحاني مۇرا! جازۋشى وقىرماندى وسىعان جەتەلەيدٸ. اتالمىش جاعىمدى وبرازداردىڭ دا پروتوتيپتەرٸ بار ەكەنٸ سٶزسٸز. راسىندا پروتوتيپ – رەاليستٸك شىعارمالارداعى كٶركەم بەينەلەردٸ نانىمدى ەتۋدٸڭ, شىندىقتى شىنايىلاۋدىڭ قۇرالى.

 سوندىقتان دا قىل قالام شەبەرلەرٸ مەن سٶز زەرگەرلەرٸ ٶزدەرٸ ٶنەردە سومداماق بولعان تيپتەرگە ٶمٸردەن ەدەيٸلەپ پروتوتيپ ٸزدەگەنٸ تاريحتان مەلٸم. مىسالى, لەوناردو دا ۆينچي يۋدانىڭ پروتوتيپٸن ٸزدەپ فرانتسييانىڭ تٶرت بۇرىشىن تٷگەل كەزگەن. ال يبسەن پروتوتيپ سۋرەتشٸگە قانداي كەرەك بولسا, دراماتۋرگكە دە سونداي كەرەك ەكەنٸن ايتادى. لەسكوۆ تا كٶركەم شىعارما جازباس بۇرىن ٶزٸنٸڭ ەرقاشان «جان دٷنيەسٸمەن كٶز تارتىپ, كٶڭٸل ۇيىتار تٸرٸ كٸسٸلەر» ٸزدەپ جٷرەتٸنٸن ايتىپتى. الايدا بۇعان قاراپ, ەر جازۋشىنىڭ شىنشىل ٶنەرٸنەن تۋعان ەر تيپتٸڭ ٶمٸردە ەرقاشان دا ناقتى پروتوتيپٸ بولۋى كەرەك دەسەك, قاتەلەسكەنٸمٸز بولار ەدٸ. سۋرەتكەر بٸر عانا مودەلمەن قاناعاتتانبايدى, بٸر تيپتٸ بٸرنەشە پروتوتيپتەن جيناقتاۋى دا مٷمكٸن. ول ٷشٸن سۋرەتكەرگە تالعامپازدىق كەرەك.

 ٶزٸمٸز زەرتتەپ وتىرعان رومانعا كەلسەك, جازۋشى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقساماۋى ٷشٸن ەر قاھارماننىڭ ٶزٸنشە ٶمٸر سٷرۋٸنە «جاعداي جاساپ بەرگەن». سٶزٸ, مٸنەزٸ, پٸشٸنٸ, وي-ەرەكەتٸ تەك ٶزٸنە عانا تەن دارا-دارا ادامدار كٶبەيگەندٸكتەن, كٸتاپتىڭ مازمۇنى تەرەڭدەپ, ونداعى پسيحو – ەموتسييالىق تارتىس كٷشەيگەن, فيلوسوفييالىق تۇجىرىم يٸرٸمدەرٸ ٶزٸنە تارتىپ, باتىرىپ ەكەتەدٸ.    

ميفتٸك — فولكلورلىق سارىن

قازٸرگٸ ەدەبيەتتەگٸ كٶركەمدٸك ٸزدەنٸستەر مەن جەتٸستٸكتەردٸ سارالاعاندا ميف دٷنيەسٸنە قايتالاي نازار سالۋعا تۋرا كەلەتٸنٸ شىندىق. ٶزٸمٸز جيٸ سٶز ەتەتٸن مەتافورالاردىڭ كٶركەمدٸك قىزمەتٸنٸڭ استارىندا دا وسى ميفتٸك سانانىڭ ەلەسٸ بار ەكەنٸ سان مەرتە ايتىلعان.

ميفتٸك قۇبىلۋشىلىق وقيعاسىن تٸكەلەي ارقاۋ ەتكەن شىعارمانىڭ بٸرٸ – راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانى. بۇل رومانداعى كەيبٸر بٶلٸمدەردٸڭ وقيعاسىنا ارقاۋ بولعان «ادامنىڭ ٶزٸ ٶلگەنٸمەن, ونىڭ جانى ٶلمەيتٸنٸ» تۋرالى ميفتٸك ەڭگٸمە. ەل اۋزىنداعى بۇل ەڭگٸمەدە ٶلگەن ادامنىڭ جانى بٸردە قاسقىرعا, بٸردە تٷلكٸگە, ەندٸ بٸردە بەيتەرەكككە, جاپان دالاداعى جالعىز اعاشقا, ٷكٸگە اينالادى-مىس. كەيدە ەل اراسىنداعى قاراپايىم جٸگٸت نەمەسە قىز بايلىق ٸزدەپ جٷرٸپ, ولاردى سيقىرشىلار دۋالاپ جاندارىن كٶشٸرەدٸ-مىس دەپ تە ايتىلادى. ولاردىڭ جانىن سامۇرىق قۇس, ىستا تاس جەنە باسقا دا توتەمدٸك نەرسەلەر ارقىلى قايتادان ٶزٸنە ورالتىپ, باعزى بەينەسٸن قالپىنا كەلتٸرەدٸ ەكەن. ميفتٸك سانا ٷشٸن «قارعىستىڭ, دۋانىڭ تيەتٸن ۋاقىتى», ياعني ماگيياسى جايلى دا ۇعىم بار. سونداي-اق, ميفتٸك دەۋٸردەگٸ تانىم-تٷسٸنٸككە وراي قۇبىلۋشىلىق, ياعني, بٸر تٷردەن ەكٸنشٸ تٷرگە اينالۋ بەلگٸلٸ بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى ورىن الاتىنى بەلگٸلٸ. ادامنىڭ تابيعاتتاعى كەز-كەلگەن تٸرشٸلٸك يەسٸنە نەمەسە ٶسٸمدٸككە, اعاشقا, باسقا دا نىسانداردىڭ بٸرٸنە اينالا الادى دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ تٷپ نەگٸزٸ ادام مەن تابيعات ەگٸز دەگەن تٷسٸنٸكتەن تۋعان.

 وسىنداي ميفتٸك سانا جەمٸسٸ شىعارماشىلىق ويلاۋ جٷيەسٸنەن دە ماڭىزدى ورىن الىپ, بەلگٸلٸ ماقساتتا كٶركەمدٸك قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقانى بارشاعا ايان. ميفتٸك قۇبىلۋشىلىق وقيعاسى كەي شىعارمالاردا سول قالپىمەن قالسا, كەي تۋىندىلاردا بۇل ۇعىمنىڭ ەلەسٸ عانا كٶرٸنٸپ, باسقاداي كٶركەمدٸك ماقساتتار, بەينەلٸ ويلار تۇسپالدانادى. مەسەلەن, روماننىڭ باس كەيٸپكەرٸ انتروپولوگ نوەل شاياحمەتوۆ جول تاپپاي جٷرگەندە عايىپتان پايدا بولعان جەبەۋشٸدەي كٶرٸنگەن دەرٸگەر, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەلٸمجان ساقتاەۆپەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ماحامبەت تۋرالى ەڭگٸمەدەن كەيٸن كٶرگەن تٷسٸن الايىق.

 «سول تٷنٸ تٷنٸمەن ماحامبەت تٷسٸنە كٸرٸپ, دٶڭبەكشٸتٸپ, ۇيقى بەرسٸنشٸ. قوبدا جەرٸندەگٸ قاقتىعىس ەكەن دەيدٸ.

… ماحامبەت اقبوزىنا قايتا قونىپتى. قازٸر ونى دا وققا بايلار. قاپتاعان كازاكتاردىڭ ٷستٸنەن اق بوران جاۋىپ كەتكەنٸ نەسٸ? كٶزدەرٸن بٸتەپ, اۋىزدارىنا كەپتەلٸپ جاتىر. ە, ماحامبەت قوي, استىنداعى كٶپشٸگٸن قانجارىمەن جارىپ جٸبەرگەن. قوعا باسى بۇرقىلداق ەكەن اق بوران دەگەنٸ. ات سٷرٸنگەن جەردە اقىل تاپقان قايران اقىن-اي!

جالاڭداعان ٷش مىڭ لەشكەرٸن باستاپ قايىپقالي سۇلتان اقبۇلاق بويىنا قاراي دٷركٸرەي قاشىپ بارادى. ۇرىسقا نەگە تٷسپەدٸ?

– ماعان بۇحار بەتتٸڭ حاندىعى ازدىق ەتپەس. يساتاي يماندى بولسىن! مەن كەتتٸم. ەلگە سەلەم دە! – دەپ داۋىستايدى.

– قايىپقالي, ناعىز يت ەكەنسٸڭ! سەنٸڭ سەلەمٸڭە زەرۋ ەل قالدى ما? تٸرٸ جٷرسەم وسى ساتقىندىعىڭدى الدىڭا بٸر كەلتٸرەرمٸن! ماحامبەتتٸڭ قۇلانداي اششى داۋىسى قۇلاقتى جارىپ بارادى...»

راحىمجان وتارباەۆتىڭ رومانىنان الىنعان بۇل جولدارىنداعى ميفتٸك قۇبىلۋشىلىقتى اڭعارتاتىن — انتروپولوگ-عالىمنىڭ تٷس كٶرۋٸ. قازاق ۇعىمىندا تٷس كٶرۋ– جازۋشى قييالىنىڭ جەمٸسٸ عانا ەمەس, تابيعاتقا دەگەن شەكسٸز ىنتىزارلىق پەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ, تابيعات پەن ادام قييالىنىڭ جەنە ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ بٸرتۇتاستىعى. ميفتٸ زەرتتەۋشٸلەر قازاقتىڭ تەكتٸك تانىمىندا تٷستٸڭ ورنى ايرىقشا ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتە وتىرىپ, ميفولوگييادا تٷستە كٶرگەن وقيعا  — ٷش كەڭٸستٸكتە, جەردە, ٶڭدە جەنە تٷستە داميتىنىن ايتادى. سوندىقتان دا تٷس – ميفتٸك مەدياتور دەۋگە  ەبدەن بولادى. تٷس كٶرۋ ارقىلى جورامال جاساۋ راحىمجان شىعارماشىلىعىنان ەرەكشە ورىن الاتىنىنا ونىڭ حيكاياتتارى مەن ەڭگٸمەلەرٸ دە دەلەل. سونداي-اق, شىن مەنٸندە بولعان وقيعانى تٷسٸندە كٶرٸپ, شىندىققا كٶز جەتكٸزۋ – ونىڭ پروزاسىندا تۇراقتى تٷردە ورىن الادى.

  فرەيد تٷستٸ بەيساناعا اپاراتىن “پاتشا جولى” دەپ ەسەپتەگەن. العاشقى ٷردٸسكە جاتاتىن تٷس كٶرۋ مەحانيزمدەرٸ (الماستىرۋ, قويۋلاندىرۋ, سيمۆولداۋ) بەيسانانىڭ باسقا دا كٶرٸنٸستەرٸندە (قاتە ەرەكەتتەر, قاتە سٶزدەر, قاتە جازۋلار, قاتە وقۋلار) تابىلادى, ولاردىڭ قىزمەتتەرٸ مەن قۇرىلىمدارى تەڭ كەلەدٸ. تٷس  داۋ-دامايدى, ٷرەيدٸ بارىنشا كٶرسەتەتٸن جاننىڭ تابيعي تٸلٸ. مەسەلەن, تٷنگٸ ساعات 22-دەن تاڭعا دەيٸن ەر قايسىسى 20 مينۋتتىق, جالپى ۇزاقتىعى – 90-120 مينۋتتىق 3 – 4 تٷس كٶرمەيتٸن ادام بولمايدى. بٸزدٸڭ مەننٸڭ ەربٸر بٶلٸگٸ ٶزٸنٸڭ تٷسٸن كٶرەدٸ, بٸر بٶلٸگٸ كٶرٸپ جاتسا, باسقا بٶلٸگٸ باقىلاپ جاتادى. تەرەڭ ۇيقى كەزٸندە سيرەك, قىسقا كٶرٸنٸستەر بولا-دى. تٷستەر قىسقا جەنە ۇزاق بولادى, ولار بەكەر كٶرٸنبەيدٸ, ولار جورۋدى كەرەكسٸنٸپ تۇرادى. ولار نەگە تٷسٸنٸكسٸز? بۇل ٷرەي مەن پروبلەمانى بارىنشا بٷركەمەلەۋ. تٷس – بۇل داۋ-داماي مەن ٷرەيدٸڭ, قورقىنىشتىڭ ايعاعى. تسەنزۋرا مەن ۇجدان كٷشٸ ەلٸگۋلەردٸ جاسىرىپ, تٷستٸڭ مەن-ماعىناسىن شيەلەنٸستٸرەدٸ. ادامداردىڭ 15% «تٷس كٶرمەيدٸ», كٶرگەن تٷسٸن ەستە ساقتامايدى, 15% كٷندە تٷس كٶرەدٸ, 70% – ورتاشا. ايان بەرەتٸن تٷستەر – 10%-پسيحولوگييالىق ٶڭدەۋ ماتەريالى. اۋديوۆيزۋالدى تٷستەر – 80%. تازا كينەستەتيكالىق تٷستەر – 1%. قازاقستاندىق زەرتتەۋشٸلەردٸڭ الدىندا ٶتكەن عاسىردا زيگمۋند فرەيدتٸڭ ٶزٸ قويعان ۇلتتىق, دٸني, تاريحي جەنە گەوگرافييالىق فاكتورلاردى ەسكەرە تۇرا تٷستٸ جورۋ پروبلەماسى تۇرادى. سيمۆولدار جالپى ادامزاتتىق بولادى ما? نەشە تٷرلٸ مەنتاليتەتتٸ ادامداردىڭ بەيسانالىق سيمۆولدارىنىڭ اراسىندا شەك بار ما? (مىسالى, فرەيد بويىنشا جىلان – جىنىستىق ەلٸگۋدٸڭ سيمۆولى بولسا, ورىستاردا – دانالىق سيمۆولى, ال قازاقي تٷس جورۋدا – دۇشپان سيمۆولى بولادى). بۇل ايتقانىمىزدىڭ بەرٸ — تٷستٸڭ عىلىمي, بيولوگييالىق  جاعى.

  ال, بٸز تٷستٸڭ ميفپەن بايلانىسىن زەرتتەۋٸمٸز قاجەت. وسى ارادا تاعى دا روماننان ٷزٸندٸ الىپ كٶرەيٸك: «اق جەڭٸلٸپ, قىزىل ٸڭٸر قۇشاعىن ەركٸن جايعان شاقتا شارشاپ ٷيٸنە جەتكەن. كەلە شەشٸنبەستەن كەرەۋەتٸنە قۇلاعان. كٸرپٸگٸ قاماسا باستاعان ەكەن دەيدٸ.

– وي ارقالاپ بولدىڭ با بالام?

– شىدارمىن, – دەگەن بۇل ۇيقىلى-وياۋ.

– وقيعانىڭ جالعاسىن ٶزگەدەن ەمەس, ٶزٸمنەن تىڭدا, – دەدٸ جاق سٷيەك ساق-ساق قوزعالىسقا ەنٸپ.

– قۇلاعىم سٸزدە, ماحا.

– ەرتەلەتٸپ جەتكەن ونشاقتى اتتىلى بٶلەم ىقىلاس ەكەن»,– دەپ باستاپ, ماحامبەتتٸڭ قالاي قازا بولعانى ٶز اۋزىنان باياندالادى.

«...جەلكە تۇسىمنان ىقىلاس قىلىش سەرمەگەن. تيپاننىڭ قارعىسى, ۇلىم نۇرسۇلتاننىڭ شىرقىراعان داۋسى... ارعى جاعى بۇلدىر-بۇلدىر بٸر ەلەس... قىزىل قانعا بويالىپ كٷن باتىپ بارا جاتىر ەكەن دەيم...

نوەل بەزگەك قىسقانداي قالشىل قاعىپ كەتتٸ. تەمەكٸ تۇتاتا الار ەمەس. بٶلمەگە جارىق جاعۋدى دا ۇمىتتى.

– كەشٸرٸڭٸز, ماحا. تىڭداي الار ەمەسپٸن»,– بۇل –  نوەلدٸڭ ٶڭٸ. نوەل ماحامبەتتٸڭ بەت-ەلپەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ماقساتىندا ەلٸمجان ساقتاەۆپەن بٸرگە بارىپ, قۇراق قارتتىڭ ايتۋىمەن ماحامبەت بەيٸتٸن قازىپ, باسىن امانات ەتٸپ الىپ كەتەتٸن ەدٸ عوي. سول باس سٷيەكتٸڭ نوەلمەن بايلانىسقا, ترانسقا تٷسۋٸ.

 يە, بۇل رومانداعى نەگٸزگٸ وقيعا – ماحامبەتتٸڭ باسىنىڭ جوعالىپ كەتۋٸ. جازۋشى ماحامبەتتٸڭ اتىن كٶپ اتايدى. ۇلتتىڭ ۇستىنى ساناعان دارىندى پوەتيكالىق بەينەگە اينالدىرىپ, تۇتاستىرا كەلە ەلدٸڭ ەسٸندە مەڭگٸلٸك قالۋىن اقىن باسىنىڭ تابىلۋى ارقىلى شارتتى تٷردە بالامالايدى. ٶمٸردەن ٶتۋ – بۇلجىماس تٸرلٸك زاڭى بولسا, رۋحتىڭ مەڭگٸلٸكتٸگٸ تۋرالى تٷسٸنٸك مٷلدە عايىپ بولۋدى مويىندامايدى. ٶزٸمٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان ميفتٸك قۇبىلۋشىلىقتىڭ بٸر ۇشىعى ادام ٶلٸمٸمەن بايلانىستى. ميفتٸك سانا سٸلەمٸندە ٶلٸمدٸ بٸر تابيعي كٷيدەن ەكٸنشٸ تٷرگە ٶتۋ دەپ قاراعان سەنٸم بار. «و دٷنيە», «بۇ دٷنيە», «تٸرٸلەر ەلەمٸ», «ٶلٸلەر ەلەمٸ» اراسىنداعى شەكارا تۋرالى تانىم-تٷسٸنٸكتەر قۇبىلۋشىلىقپەن دە بايلانىستى. ٶلٸم, ياعني, ٶلٸلەر پاتشالىعىنا — و دٷنيەگە ٶتۋ ميفولوگييادا قۇبىلۋشىلىق تٷرٸندە قاراستىرىلادى. ادام بۇ دٷنيەدەن و دٷنيەگە ساپار شەككەندە ەر تٷرلٸ بەينەگە اينالادى دەگەن ۇعىم بٸرسىپىرا ميفتٸك ەڭگٸمەلەرگە ارقاۋ بولعانى بەلگٸلٸ. بۇل جەردە ميفتٸك تٷسٸنٸكتە ول بەينەلەردٸڭ كٶبٸنەسە ادام رۋحىن كەلبەتتەۋشٸ ەكەنٸن ۇمىتپاعان دۇرىس. سونداي-اق تٷس دەرەكسٸز ۇعىم, ول تٷنمەن, ياعني قاراڭعىلىقپەن, شەيٸتتەر پاتشالىعى اتانعان و دٷنيەمەن بايلانىستىلىعى تۋرالى تانىم-تٷسٸنٸكتٸ اڭعارامىز. ماحامبەت اقىننىڭ تۇلعاسىن ٶزگەگە ۇقسامايتىن مٸنەزبەن تانىتا وتىرىپ, ونىڭ باقيلىق ساپارعا اتتانۋ تراگەديياسىن ميفوپوەتيكالىق ويلاۋ جٷيەسٸنە تەن قۇبىلۋشىلىق تٷرٸندە كٶرسەتەدٸ. رۋحتىڭ مەڭگٸلٸكتٸگٸ ونىڭ مٷلدە عايىپ بولماي, كەڭٸستٸكتە عۇمىرىن جالعاستىرۋى تٷرٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ. اقىننىڭ ەموتسييالىق بوياۋعا تولى ٶمٸرٸ, تراگەدييالىق ٶلٸمٸنٸڭ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرىلا سۋرەتتەلۋٸنٸڭ ٶزٸ حالىقتىڭ ميفتٸك ۇعىمىمەن تىعىز بايلانىستى.

«...جەرتٶلە ٸشٸن بوزعىلت مۇنار كەپتەدٸ. ەسٸك اشىلىپ, ەلدەكٸم كٸرگەندەي بولدى. ساسقاندارىنان دٸر-دٸر ەتٸپ وتىرا قالىسقان. كەلگەن جەڭگٸر حان ەدٸ. جەڭگٸر حان زەرلٸ شاپاندى, ايىر قالپاقتى, قارا سۇر, قىران قاباقتى, سەلدٸر ساقالدى ەكەن. ماحامبەتكە تاياپ باردى...» – سٶيتٸپ ەكەۋٸ دە ەلەس بەينەگە اينالادى. تٸرلٸگٸندە بٸر-بٸرٸنە كەتكەن ەسە, بٸر-بٸرٸنەن كٶرگەن قىساستىعى ايتىس-تارتىس كٷيٸندە قايتالانادى. بۇل – دەۋرەننٸڭ جەرتٶلەسٸندە بولعان وقيعا.

 سوناۋ امەريكا قۇرلىعىنداعى ٷندٸستەر تۇراتىن رەزەرۆاتسيياداعى ماييا قورعانىن قازۋعا بارعان گەراسيموۆتىڭ ەكسپەديتسيياسىنىڭ قۇرامىندا جٷرگەن نوەل تاعى دا تٷس كٶرەدٸ. سٶزدٸككە جٷگٸنەر بولساق, تٷس دەگەنٸمٸز – اقيقات ەلەمٸنە كەڭ اشىلعان ەسٸكتەن بۇرىن بولىپ كەتكەن, يا بولاشاقتا بولاتىن وقيعالاردىڭ سول كٷنٸ بٸرقاتار نىشاندار ارقىلى تاماشالانۋى, ياعني جالپاق تٸلمەن ايتقاندا, ۇيىقتاپ جاتقاندا كٶرٸنگەن تىلسىم بەلگٸلەر. ەكٸ اياقتى, جۇمىر باستى پەندەلەردٸڭ اراسىندا تٷس كٶرمەگەندەر قاتارى جوق بولار, سٸرە? شىرت ۇيقىدان ويانا سالا, تٷنٸ بويى كٶرگەن تٷستەرٸمٸزدٸ جوري الماي ەبٸگەرگە تٷسٸپ جاتامىز. ەرەكشە تٷس كٶرە قالساق, كٷنٸ بويى ٶز-ٶزٸمٸزگە كەلە الماي, اينالامىزداعىلارعا قايتا-قايتا ايتۋمەن بولىپ, «تٷس – تەڭٸردٸڭ ايانى» دەگەنگە سەنٸپ, كٶرگەن تٷسٸمٸزدٸڭ نەنٸڭ نىشانى ەكەندٸگٸن بٸلۋگە اسىعامىز. ال ەندٸ بٸرەۋلەرٸمٸز «تٷس – تٷلكٸنٸڭ تەزەگٸ» – دەپ, قولدى بٸر سٸلتەپ, مەن بەرمەستەن جٷرە دە بەرەمٸز. دەگەنمەن, اقيقاتقا اينالىپ جاتقان تٷستەرٸمٸز قانشاما?

وسى تۇرعىدان العاندا نوەلدٸڭ تٷسٸ ميفولوگيياعا تىم جاقىن. ەلبەتتە, ول جازۋشى قييالىنىڭ جەمٸسٸ.

«ەلگٸ تٷس شىنىمەن ايان با, ەلدە...

ٶزٸ كٷرەگٸن قولىنا قىسىپ ۇستاپ, بيٸك قورعاننىڭ تٶبەسٸندە تۇر. قازسام با دەيدٸ. بٸرتٷرلٸ جٷرەكسٸنەتٸن سيياقتى. ەلەگٸزٸپ جان-جاعىنا قاراعىشتايدى. كەنەت اقشا بۇلتتار ٷيٸرٸلٸپ, بٷيٸرلەسٸپ كەلدٸ دە, ورتاسىنان قاراكەر اتىنا قازديىپ وتىرعان ناعىز اپاچيدٸڭ ٶزٸ پايدا بولا كەتتٸ. قولىندا — ساداعى مەن ايبالتا. قاباعى قاتۋ. شاشى جالبىراپ, كٶزٸ تۇتانادى. ٷستٸڭگٸ ەرٸننەن دەم ەتكەن ٷلكەن وراق مۇرىن قاراسۇر جٷزٸنٸڭ ايباتىن تٸپتٸ اسىرىپ تۇر.

– نە ٸزدەپ جٷرسٸڭ, بالا? – دەيدٸ يەگٸن ەنتەك كٶتەرٸپ. مۇنىڭ دەنەسٸن تەر قاماپ, ٷنٸ قۇمىعادى.

– قورعاندى قازعالى, – دەدٸ ەلدەن ۋاقىتتا.

– ول اق نەسٸلدٸكٸ ەمەس. مەنٸڭ قورعانىم,– دەپ وڭ قولىن باستان اسىردى.

– ۇرى–قارى بولساڭ قازٸر جايراتام!

– بٸزدٸ حارلين الىپ كەلگەن. ٶز شٶبەرەڭٸز.

– ە, وندا جٶن, – دەپ اپاچي جۇمساردى. – سەندەردٸ قىزىقتىراتىن تاڭسىق دٷنيە كٶپ. تابىڭدار», – بۇل جولداردا ميفتٸك قۇبىلۋ ورىن العان. سوناۋ امەريكا قۇرلىعىندا ٶمٸر سٷرگەن ماييا, پەرۋ, ينك تايپالارىنىڭ و باستاعى نەگٸزٸ — ەۋرازييا قۇرلىعىندا ورىن تەپكەن ەجەلگٸ تۇران دالاسى. جازۋشى ٶز قييالى مەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ تانىمدىق ماقالالارىن, عىلىمي ەڭبەكتەرٸن سارالاي وتىرىپ, فانتازيياسىنا ەرٸك بەرگەن. ٷندٸستەردٸڭ كٶسەمٸ اپاچيدٸ ماحامبەت رۋحتاس جان رەتٸندە بەينەلەيدٸ.  ەكەۋٸنٸڭ دە اڭساعانى — حالقىنىڭ ەركٸندٸگٸ, ازاتتىق. مٸنە, سول جولدا كٷرەسكەن اپاچي وبرازىن تٷس ارقىلى عايىپتىق بەينە تٷرٸندە سومدايدى. ەلدەقاشان و دٷنيەلٸك بولعان اپاچي رۋحى دا عالام كەڭٸستٸگٸنٸڭ «ەسٸندە» قالىپ قويىپتى. ارا-تۇرا  ەۋە تولقىندارى ارقىلى قاجەتتٸ ادامدارعا اقپاراتتىق ترانس-بايلانىسقا شىعادى.  قينالعان ادامنىڭ تٷسٸنە ەنٸپ جول سٸلتەۋ, عايىپ-ەرەن قىرىق شٸلتەن بولىپ كٶمەكتەسۋ – ەرتە كەزدەردەن باستاۋ العان بەينەلٸ سۋرەت. وسى دەستٷر جازۋشى شىعارماشىلىعىندا تامىرىن تەرەڭدەتە تٷسەدٸ.

«...جەڭٸل كٶلٸككە وتىرعان سوڭ حارلين نوەلگە ەدەتٸنشە اقسييا كٷلٸپ: – قالاي, دجەرونيمو ەلٸ تٸرٸ مە ەكەن? – دەگەن. – ونىڭ مەڭگٸ رۋحىن ەشكٸم ٶلتٸرە المايدى. قورىقتىڭ با? ەشتەڭە ەتپەيدٸ. ٶزٸنەن رۇحسات العانبىز.

– ونى قايدان بٸلدٸڭ? – دەگەن نوەل تاڭ-تاماشا قالىپ.

–  اتام ماعان دا كەلٸپ كەتتٸ. بٸز بۇل جەردٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ تۇرعىنى ەمەسپٸز. كٶشپەلٸمٸز. ەستە جوق ەسكٸ زاماندا الىستان كەلٸپپٸز. اتام سەنٸ تۋىسقانىمىز, دەدٸ. باس-كٶز بوپ جٷر دەپ ماعان اماناتتادى. ول – بٸزدٸڭ جەبەۋشٸمٸز», – دەپ كەلەتٸن جولداردا نوەلدٸڭ كٶڭٸل-كٷي اۋانىن, حارليننٸڭ وعان دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىنىڭ سەبەبٸن جەتكٸزەدٸ. انىق قۇبىلۋشىلىق بولماسا دا, سونىڭ ەلەسٸن, سٸلەمٸن اڭعارتاتىن بٸر سەتتٸك سەزٸم وسى جولداردىڭ ەستەتيكالىق عىلىمي-تانىمدىق سالماعىن ارتتىرا تٷسكەن. جازۋشى وسىنداي ەرەكشە تٸلەك پەن سەزٸم حالٸن بەرۋدە تۇراقتى تەسٸل رەتٸندە ميفتٸك قۇبىلۋشىلىقتى باستى نىسانا ەتٸپ ۇستايدى.

«...بٶلمەنٸڭ ٸشٸنە بوزعىلت مۇنار ەنە باستادى. الىستان اسپان اقىرىپ, كٷن كٷركٸرەگەندەي داۋىس شىقتى. كەشكٸ اۋامەن شاعىن باق ٸشٸندە تىنىستاپ وتىرعان اركاديي ۆاسيلەۆيچ پەن بويى مەن ەنٸ بٸردەي كەمپٸرٸ الاقانداي بۇلتى جوق اسپانعا قاراپ: «وي,بوجە موي!» دەپ ٷيلەرٸنە قاشتى. كٷركٸردٸڭ كٷشتٸلٸگٸ سونداي تەمٸر كەرەۋەتكە وتىرا قالعان ايىم بٷك تٷسٸپ, باسىن قورعاپ كٶلەگەيلەدٸ. بوزعىلت مۇنار قويۋلانعان سايىن ماحامبەتتٸڭ جاق سٷيەكتەرٸ تىنىمسىز ساقىلداپ كەتتٸ.

–بۇل جاي كەزدەسۋ بولمادى. اسا قاۋٸپتٸ كەزەڭنٸڭ كٶرٸنٸسٸنە تاپ بولامىز, ايىم»,–بۇل جەردە اۆتور وسى بەينەلەۋ تەسٸلٸن جاڭا قىرىنان پايدالانادى.  سەتسٸز كٶتەرٸلٸس, يساتايدىڭ قازا تابۋى, تۋعان جەرگە دەگەن قيماستىق پەن ساعىنىش سەزٸمٸ قات-قابات سىر بولىپ استاسقان جولداردىڭ باس كەيٸپكەرٸ–ماحامبەتتٸڭ حالٸن تانىتاتىن تۇستارىنىڭ ەڭ بٸر ەسەرلٸسٸ تاعى دا ميفتٸك قۇبىلۋشىلىقپەن بٸتە قايناسىپ, ٶرٸلگەن:

«ماحامبەت: – كەلەتٸنٸڭدٸ بٸلگەم, بايماعامبەت! سٶيلە! ارزۋىڭدى ايتىپ قال.

بايماعامبەت: – ەي, ماحامبەت, مٸنە, تاعى كەزدەستٸك. ىقىلاس سۇمدى جۇمساپ باسىڭدى شاپتىرىپ ەم. اق پاتشاعا كٷنەھار جٷزٸڭدٸ كٶرسەتەم دەپ وتىرعاندا باجاڭ اساۋباي ات قورادان ۇرلاپ كەتتٸ.

ماحامبەت: – جانىڭدا قاپتاپ جٷرگەن جاعىمپاز تٶلەڭگٸتتەرٸڭنٸڭ بٸرٸ سول اساۋبايداي بولا الدى ما? بولسا سەنٸڭ كەللەڭ ەلەك سۋىنىڭ تٷبٸندە شٸرٸپ جاتپاس ەدٸ. بٸز, يساتاي ەكەۋٸمٸز جالعىز بالا بولىپ جار باسىندا وينادىق. حان, سۇلتاندار — كٶلدەۋدە جٷرگەن كٶپ بالا. بوسقا ٸسٸنبە!»,–  دەپ سۋرەتتەي كەلٸپ جازۋشى بايماعامبەتتٸڭ اجال قۇشاتىن سەتٸن دە ەلەس تٷرٸندە كٶرسەتەدٸ. ماحامبەتتٸڭ باجاسى اساۋبايدىڭ قابىلانشا قارعىپ سالدى ۇستاپ تۇرعان ارقاندى قيىپ كەتۋٸ, سۇلتاندى قورعاعان سولداتتار مەن سۇلتاننىڭ سۋعا كەتۋٸ نانىمدى سۋرەتتەلگەن. وسىنداعى تابيعات كٶرٸنٸسٸ, حالىق قاھارىن تانىتاتىن «كٷننٸڭ كٷركٸرەپ, نايزاعاي ويناۋى», «داۋىل», «ەلەك ٶزەنٸنٸڭ ٷيدەي تولقىندارى» سيياقتى بەينەلٸ جولداردىڭ مەن–ماڭىزى ايقىن.  كەيٸپكەردٸڭ جان ەلەمٸندەگٸ بۋىرقانىستى تانىتۋ ماقساتىنداعى «ٷيدەي تولقىندار سالدى قاقپاقىل ويناتىپ ٶزەن بويىمەن الىپ بارا جاتتى» مەتامورفوزاسى — جازۋشى تٸلٸندەگٸ كٶنە تانىمداردان باستاۋ الىپ, جاڭاشا تٷرلەنگەن كٶركەمدٸك سيپات.

كٶنە ميفتەردە ادامنىڭ قاۋٸپتەن نە باسقا جاعدايلاردان قاشىپ نەمەسە تٸرلٸك حارەكەتتەرٸنەن شارشاپ, اڭعا, قۇسقا جەنە باسقا دا تابيعات نىساندارىنا اينالۋى تۇراقتى جەلٸ بولىپ كەلەدٸ.

«–نە ٸستەيمٸز? – دەدٸ كٶمەيٸ كٶرٸنگەن ٶلٸمنەن جانى تٷرشٸككەن بايماعامبەت. – قۇتقارىڭدار مەنٸ!

ويباي ساپ جٷگٸرٸپ, سالدى قولمەن ەسپەك بولعان قورعاۋشى سولداتتاردى دولى داۋىل ٶزەن سۋىنا بٸرتٸندەپ لاقتىرۋمەن بولدى. قوس ات تا قارعىپ كەتتٸ. ەر جەردە باستارى قىلتىڭ قاعىپ جاعاعا ۇمتىلعىسى كەلەدٸ. سالدا پەۋەسكە مەن سۇلتاننان باسقا ەشكٸم قالماپتى. بەرٸن داۋىل جالماعان.

–يە, اللا, قۇتقار! – دەۋٸ مۇڭ ەكەن, تولقىننان–تولقىنعا سەكٸرٸپ كەلە جاتقان سال ورتاسىنان قاق جارىلدى. سۇلتاننىڭ قۇلاقتى جارعان داۋسى ٶزەن بويىن كەزٸپ كەتتٸ.

– و دٷنيەگە يمانسىز اتتاندى, بەيشارا! – دەدٸ اساۋباي.–تەز اتقا قونىڭدار! سىتىلىپ شىعىپ ٷلگەرەيٸك», – كٶڭٸل-كٷي قالتارىستارىن, تابيعات اپاتىمەن ارپالىستى سٶز ٶرٸمدەرٸمەن بەينەلەگەن بۇل ٷزٸندٸنٸڭ تۇتاستاي بٸتٸمٸ كٶنە تانىمدىق باستاۋلارعا سٸلتەگەندەي. جاي عانا تابيعات مٸنەزٸ ەمەس, سانا-سەزٸمٸ بارىنشا «ادامدانعان» ٶزەن بەينەسٸ ادام جانىنىڭ قات-قابات تولقىنىستارى مەن ەسەرلٸ سەزٸنۋلەرٸن بويىنا سٸڭٸرگەن. ماحامبەت پەن بايماعامبەتتٸڭ ەلەسكە اينالىپ كەلۋٸنەن باستالعان بۇل ديالوگتى تولىق ميفوپوەتيكالىق ويلاۋدى كٶركەمدٸك–ەستەتيكالىق ماقساتپەن ساباقتاستىرعان تۋىندى دەۋگە بولادى. ميف دٷنيەسٸنە ويشا ساياحات جاساساق, اعاشقا, جاپىراققا, ٶزەنگە اينالۋ جەلٸسٸنٸڭ بٸرنەشە مىسالىنا كەز بولارىمىز سٶزسٸز.

سول سيياقتى سۋ  ميفتٸك ەلەمدە تٶمەنگٸ دٷنيەنٸ, ياعني و دٷنيەنٸ – ارۋاقتار ەلەمٸن وسى دٷنيەمەن بايلانىستىرۋشى. ال, اعاش ميفتٸك ەلەمدە عالامدىق سيپاتتا, ياعني ٷش ەلەمدٸ بايلانىستىرۋشى, عۇمىر سىيلاۋشى, تٸرشٸلٸكتٸ ساقتاۋشى. ٷش ەلەمدٸ بايلانىستىرۋشى اعاشتىڭ تامىرلارى تٶمەنگٸ دٷنيەگە, دٸڭگەگٸ ورتاڭعى دٷنيەگە, بۇتاقتارى مەن جاپىراقتارى جوعارعى دٷنيەگە تەن.

جوعارعى دٷنيە-رۋحتار مەكەنٸ تٷرٸندە تانىمعا سٸڭگەنٸن ەسكەرسەك, جوعارىداعى ٷزٸندٸدەگٸ جازۋشى ويىنىڭ كٶركەمدٸك مەنٸن ۇعىنۋعا بولارى انىق. العاشقى باستاۋعا ۇمتىلۋ تٸلەگٸ ادامزات بالاسىنا تەن ەرەكەتتەردٸڭ بٸرەگەيٸ. ادام – تابيعات بٸرلٸگٸ تۋرالى تانىم تٷرلٸ ەركەلكٸلٸككە نەگٸزدەلگەنٸمەن, مازمۇندىق, ياعني, رۋحتىق بٸرلٸككە باعىتتالادى. كٷللٸ قۇبىلۋشىلىق وقيعالارىنىڭ تۋىنداۋ نەگٸزٸ دە وسىعان سايادى. ميفتٸك ساناعا تەن «اينىمالىلىق» سارىنىنىڭ شەڭبەرٸ تانىم-تٷسٸنٸكتەردٸڭ جٷيەلەنٸپ, بٸر-بٸرٸمەن ساباقتاسۋىنا بايلانىستى بارىنشا كەڭەيٸپ, ٶز الدىنا ٷلكەن بٸر ميفوپوەتيكالىق ويلاۋ ەلەمٸن قالىپتاستىرادى. اعاشقا, اڭ-قۇسقا سيىنۋ, تابيعات قۇبىلىستارىنان قۇپييا سىر ٸزدەۋ, پەرٸلەر ەلەمٸ, رۋحتىڭ مەڭگٸلٸكتٸگٸ – وسىنىڭ بەرٸ ميفتٸك قۇبىلۋشىلىققا نەگٸز بولاتىن ۇعىمدار.

 جوعارعى دٷنيە مەن ورتاڭعى دٷنيەنٸ بايلانىستىراتىن — تٷس دەسەك, ونى جازۋشى ٶتە شەبەر پايدالانا بٸلەدٸ. ز.فرەيد تٷس كٶرۋدٸڭ ايقىن مازمۇنىمەن قاتار تىلسىم استارى دا بار, سوندىقتان تٷس ادامنىڭ بەيسانالىق دەڭگەيٸندەگٸ ويلارىنىڭ سيمۆولدىق بەينەسٸ دەپ بٸلدٸ. ك.يۋنگ بويىنشا تٷس كٶرۋ ادام ساناسىنان تىس, ونىڭ رۋحاني دٷنيەسٸندەگٸ سانا مەن بەيسانالىقتىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن, بولاشاقتى بولجايتىن ترانتسەندەنتالدى قۇبىلىس دەپ سانادى. ادامنىڭ پسيحيكالىق ٶمٸرٸ بەيسانالىقتىڭ تەرەڭٸنەن تامىر الادى, سانامىز بولسا جاننىڭ وراسان زور بەيسانالىق ەلەمٸنٸڭ از عانا بٶلٸگٸن بەينەلەيدٸ. تٷستە سانا ۇلعايىپ, كەڭٸستٸكتٸك – ۋاقىتتىق شەكتەر جويىلادى, ادام ٶزٸن باسقا ۋاقىتتا, كەڭٸستٸكتە, ەلەمدە, مٷلدەم باسقا كٷيدە سەزٸنە الادى. قازاق دەستٷرلٸ قوعامىندا دا تٷس كٶرۋگە بەي-جاي قاراماعانىن, مەن بەرٸپ, ماعىناسىن جورىعانىن اۋىز ەدەبيەتٸ مۇرالارىنان, ىرىمدار مەن جورالاردان كٶرۋگە بولادى. تٷس كٶرۋ ادامنىڭ ىرقىنان تىس بولعاندىقتان ونى كٶرۋدٸڭ ماعىناسىنان گٶرٸ تٷستٸ جورۋعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگەن. تٷستٸ ەردايىم جاقسىلىققا جورىپ, “تٷس – بالقىعان قورعاسىن” ونى جاقسىلىققا جورىساڭ – جاقسى نيەت قابىل بولىپ جاقسىلىققا اينالادى, جاماندىققا جورىساڭ – جاماندىققا اينالۋى مٷمكٸن دەگەن ۇعىم بار. تٷستٸ رۋحاني ەلەمنٸڭ حابارشىسى رەتٸندە قابىلداۋ دٸني تانىمعا جات ەمەس. تٷس كٶرۋدە رۋحاني ادامعا ايان بەرٸلەتٸنٸ, عايىپتان بولاشاقتان حابار بەرٸلەتٸنٸ جايلى كٶپتەگەن اڭىز ەڭگٸمەلەر بار. قۇراندا اتى اتالاتىن جٷسٸپ پايعامباردىڭ (ع.س.) تٷسٸندە ايان الۋى مەن تٷس جورۋ عىلىمىن يەلەنۋٸ قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ دەپ سەنەدٸ. تٷس كٶرۋ مەن ونى جورۋ دٸني جەنە رۋحاني تانىمعا جات ەمەس, ادامنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸندەگٸ, پسيحولوگيكالىق حالٸندەگٸ ماڭىزدى قۇبىلىس. «قالا ەكٸمٸ يماش اقىننىڭ داۋسىنان شوشىپ وياندى. تاڭ ساز بەرٸپ قالىپتى. الماتى حالقى ەلٸ قالىڭ ۇيقىسىنان ويانا قويماعان سىندى...

...كٶرگەن تٷسٸن ٶزٸنشە جورىپ بٸراز تۇرىپ قالدى.

– ينشاللا, – دەدٸ ٸشتەي, – ماحامبەت اتام ايان بەرگەن شىعار.

...ٶزٸ ەجەلگٸ سارايشىق قالاسىنىڭ قۇم جۇتقان, سۋ كەمٸرگەن تٶبەسٸندە جاپادان–جالعىز تۇر ەكەن. نە ٸزدەگەنٸن كٸم بٸلسٸن, كٶز تالدىرىپ الىسقا قارايدى. قارسى الدىندا ويناعان جٸبەك ساعىم با, مۇنار ما, ارباسىپ الىستى كٶرسەتەر ەمەس. بٸر جاعى يەن دالا. وڭ قولدا كٷمٸستەي اۋناپ, شىمىرلاپ جايىق اعىپ بارادى. جاعالاي بٸتكەن بالاپان قۇراق باياۋ ەسكەن سامالمەن ىرعالىپ, تىنىشتىقتى ۇيىتادى. جايىقپەن جارىسقانداي اناداي جەردەن بٸر قورا شاڭ كٶرٸنەدٸ. تٷيدەگٸن جازباي كەلە جاتىر. بٸر مەزەتتە قويۋ شاڭدى ارتقا تاستاپ, سىتىلىپ اقبوز اتتى شىقتى. اقبوز سەيگٷلٸكتٸڭ تٶرت اياعى جەرگە تيمەي ۇشىپ كەلە جاتقان سىندى. كٷمٸستەلگەن جٷگەن مەن قۇيىسقاندى قالماق باس ەردٸڭ ٷستٸندە ماحامبەت وتىر. بەس قارۋى–بويىندا. قاراسا, ۇشىپ كەلە جاتقان اقبوز سەيگٷلٸكتٸڭ تٸزگٸنٸ جوق, شورت كەسٸلٸپتٸ. ٷستٸندەگٸ اقىننىڭ باسى جوق. ەكٸ قولىن تەڭٸردەن ەلدەنە تٸلەگەندەي كٶككە سوزعان. اقبوزدىڭ ساۋىرىندا اقىننىڭ موينىنان اققان قان تامشىلارى بارماقتاي–بارماقتاي بوپ قاتىپ قالعان. سول جارىق جۇلدىزداي اققان قالپى مۇنىڭ جانىنان ٶتە بەرە: – ويان, بوتام! – دەسٸن قاھارلى داۋىس. – ويان, بوتام!»,– قالا ەكٸمٸ يماشتىڭ كٶرگەن تٷسٸ ارقىلى جازۋشى ونىڭ پسيحولوگييالىق جاي-كٷيٸن بەرگەن. سوناۋ اۋىز ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸنەن باستاپ, مۇحتار ەۋەزوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ تۋىندىلارىندا دا تٷس كٶرۋ ارقىلى كەيٸپكەردٸڭ پسيحولوگييالىق جاعدايىن سۋرەتتەۋ ماقساتىندا قولدانعانى مەلٸم.

بۇل تۋرالى عالىم گ. پٸراليەۆانىڭ تٶمەندەگٸ تۇجىرىمى كٶڭٸلگە قونىمدى: «بايقاساق, وسى جەردە فولكلورداعى تٷس كٶرۋدەن كٶركەم پروزاداعى تٷس كٶرۋ تەسٸلٸنٸڭ كٶركەمدٸك ساپاسى ٶسكەندٸگٸنٸڭ, ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ەرەكشەلٸكتٸڭ جەر مەن كٶكتەي ٶزگەشەلٸگٸ بارلىعىن بايقايمىز. فولكلورداعى تٷس كٶرۋ بٸر تەگٸس, بٸر باعىتتا, ياعني حابار الدىن–الا بولجاۋدىڭ مٸندەتٸن اتقارسا, پروزاداعى تٷس كٶرۋ تەسٸلٸ – وبراز بەن وي ايشىقتاۋدا, كەيٸپكەردٸڭ حاراكتەرٸن پسيحولوگييالىق ٶمٸردٸڭ زاڭدىلىعىنا سەيكەس سومداۋدا, ۇيقى مەن ويانۋ مەزەتٸ اراسىنداعى جان قوزعالىستارىن بايلانىستىرا بەينەلەۋدە, تٷستەن كەيٸنگٸ ادام ساناسى مەن ٸس-ەرەكەتتەرٸندەگٸ پسيحولوگييالىق تٷزٸلٸستەردٸ تەرەڭدەي تالداۋدا تاپتىرماس قۇرال بولا الادى».

 فولكلور مەن ەدەبيەتتەگٸ تٷس كٶرۋ, ەرينە, بٸر-بٸرٸنەن ٶزگەشە, الايدا, بۇل جەردە مىنا جەيتتەردٸ ەسكەرگەن جٶن: فولكلورداعى تٷس كٶرۋ دەگەن – سەنٸم, ياعني تٷس ورىندالادى دەپ سەنۋ جەنە تٷس مٸندەتتٸ تٷردە جٷزەگە اسادى. ەندەشە, تٷس كٶرۋدٸڭ ٶزٸ – فولكلورلىق سانانىڭ جەمٸسٸ, تٸپتٸ, فولكلوردىڭ بٸر تٷرٸ. كٶركەم فولكلوردا ول بٸرنەشە مٸندەت اتقارادى, سەبەبٸ ول كٶركەمدٸك قۇرال رەتٸندە پايدالانىلادى. ەپوستا دا, ەرتەگٸدە دە, دٸني نانىمداردا دا تٷس كٶرۋدٸڭ باستى مٸندەتٸ – كەيٸپكەردٸڭ بولاشاق تاعدىرىن بولجاۋ مەن كەيٸپكەردٸ ەسكەرتۋ, دەمەك, وسى ارقىلى تٷس كٶرۋ سيمۆولدىق رٶل اتقارادى. كٶركەم ەدەبيەتتە ولاي ەمەس وندا تٷس ىلعي دا شىندىققا اينالمايدى, كەرٸسٸنشە, ٶمٸر شىندىعىنىڭ ادام ساناسىنداعى ايناسى, ول ەشقانداي دا سيمۆولدىق جٷك ارقالامايدى, كەيٸپكەرگە ەسكەرتۋ جاسامايدى. كەيٸپكەر ٶزٸنٸڭ كٶرگەن تٷسٸنە تولىق سەنبەيدٸ, سول سەبەپتٸ جامان تٷس كٶرسە دە, جاقسى تٷس كٶرسە دە, الداعىنى بولجاعىسى كەلمەيدٸ, قايتا نەگە سونداي تٷس كٶرگەنٸنە تاڭ قالىپ, ونى ٷنەمٸ جاقسىلىققا جورۋعا تىرىسادى, نەمەسە ٶمٸردە بولعان بٸر جاعدايمەن بايلانىستىرعىسى كەلەدٸ.

جالپى, قازٸرگٸ كٶركەم پروزادا تٷس كٶرۋ – كٶبٸنەسە كٶركەمدٸك تەسٸل رەتٸندە قولدانىلىپ, كەيٸپكەردٸڭ پسيحولوگيياسىن اشۋعا قىزمەت ەتەدٸ. ال, جالپى فولكلوردا تٷس كٶرۋ پسيحولوگييالىق فۋنكتسييا اتقارمايدى, ونىڭ مٸندەتٸ – كەيٸپكەردٸ ەسكەرتۋ, ساقتاندىرۋ, ونىڭ كەلەشەگٸن كٶرسەتۋ. سوندىقتان دا فولكلورلىق قاھارمان تٷستٸ ساتىپ الادى, سونىڭ ورىندالۋىن قالايدى, يا بولماسا تٷستەن قورقادى (دۇشپاننىڭ حانى, باتىرى, ت.ب.). تٷسكە سەنبەسە, ونى ەلەمەسە, كەيٸپكەر مۇراتىنا جەتپەيدٸ.

راس, ەدەبيەت كەيٸپكەرٸ دە كٶرگەن تٷسٸنە مەن بەرەدٸ, ويلانادى, بٸراق وعان سەنەر–سەنبەسٸن دە بٸلمەي, دال بولادى. بٸراق فولكلور كەيٸپكەرٸ قۇساپ تٷستٸڭ جٷزەگە اسۋىن مٸندەتتٸ دەپ سانامايدى. ٶزٸنٸڭ تٷسٸن تالداۋعا, ونىڭ سەبەبٸن تٷسٸنۋگە ونشا مەن بەرمەيدٸ, تەك ويلانادى. وسى جولدا ەدەبي كەيٸپكەر ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ سىرىن, كٶڭٸلٸن, جان قۇبىلىستارىن كٶرسەتٸپ وتىرادى, ال بۇل جازۋشىنىڭ پسيحولوگييالىق تالداۋ تەسٸلٸن قانشالىقتى تەرەڭ مەڭگەرگەنٸن ايعاقتايدى.

 ميفتٸك سانانى كٶركەمدٸك تۇرعىسىنان بويىنا سٸڭٸرگەن ەرتەگٸلەردە مۇنار, تۇمان سيياقتى تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ دا ٶزٸندٸك استارى, قۇپيياسى بار. مەسەلەن, «ەر تٶستٸك» ەرتەگٸسٸندە كەيٸپكەردٸڭ الدىنان قالىڭ تۇمان تٷسەدٸ. مۇنار, تۇمان — بەلگٸسٸزدٸك. ول –  كەيٸپكەردٸ قايدا اپارارى بەلگٸسٸز, سوڭى بەيكٷمەن جول. تۇمان اشىلعان سەتتە ەكٸنشٸ بٸر ٶمٸر باستالعانداي, وقيعا تىڭنان ٶربٸپ جٷرە بەرەدٸ ەمەس پە? بٸز زەرتتەپ وتىرعان روماندا نوەل وسىنداي بەلگٸسٸزدٸك جاعدايىنا بٸرنەشە رەت دۋشار بولادى.

«...تاۋ باسىنان بوزعىلت مۇنار ەتەككە جىلجيدى. بۇلت ەمەس, تٷتٸننەن بٶلەك, تٷتكەن جاباعى جٷندەي بۇل نە ٶزٸ? نوەل اڭتارىلىپ, بويىن قىمتادى. جانىنا تاياپ كەپ قالعان بوزعىلت مۇناردىڭ ٸشٸندە الۋان سەۋلە ويناپ, كٶرٸنٸستەر وياندى. مۇنىڭ اياعىنان ەل كەتٸپ, تەلتٸرەكتەپ جانىنداعى جۋان قاراعايعا سٷيەنە بەرگەن...

بەس-التى پەۋەسكەلٸ اعىلشىن ەلدە مەكسيكالىق تٶرەلەر قوڭىراۋ قاقتىرىپ ايداۋ جولمەن كەلە جاتتى. جان-جاعىن جٷز قارالى ەسكەر قورشاپ, قورعاۋدا. سەندٸ, سالتاناتتى توپ.

– توقتاڭدار! وسى جەرگە تٷنەيمٸز. قالعان ابوريگەندەردٸ تاڭ اتا اۋلايمىز.

 جۋان پولكوۆنيكتٸڭ سٶزٸن كٷتكەندەي, بەرٸ وشارىلا قالسىن. پەۋەسكەدەن اپپاق مۇرتى سالبىراعان شال, مىقىنى بىلقىلداعان باپتى بەيبٸشە, بوزبالا مەن بويجەتكەندەر ٶرٸپ تٷسە باستادى... قورشاۋدىڭ قاقپاسى الدىنا ەكٸ قاراعايدى كٶمٸستٸ. جوعارى بۇتاعىنا ادامنىڭ ەكٸ باسىن شانىشتى.

– كەشە عانا كەسٸپ العانبىز. جابايىلار ەندٸ ماڭىمىزعا جولاپ كٶرسٸن, – دەيدٸ ەلگٸ پولكوۆنيك مەيماناسى تاسىپ. – ۋايىمسىز بولىڭدار, حانىمدار مەن مىرزالار!

 نوەل ەسەڭگٸرەپ, ٶڭ مەن تٷستٸڭ ورتاسىندا تۇرعان. ەسٸن بٸر جيعاندا ايقاي-شۋ ٷدەپ كەتكەن ەكەن.

– اپاچي!

– دجەرونيمو جاۋىز!

– كەلٸپ قالدى!

– اتىڭدار تەز!

قايدان شىققانىن, الا اتتىلى ەكٸ ٷندٸس اعىزىپ كەلە جاتتى. باۋىرىن تٶسەپ شاپقان اتتاردىڭ تۇياعىنان وت ٶرگەندەي. جايداق مٸنٸپتٸ. ۇزىن قارا شاشتارى جالبىراپ جەلمەن وينايدى...

 اتتىلى ەكٸ ٷندٸس بۇلارعا جەتە بەرە ات باسىن سەل ٸرٸكتٸ دە, ساداقتارىن شٸرەي تارتىسقان. قوس قاراعايدىڭ بۇتاعىنا ٸلٸنگەن ەكٸ باس دوپشا دومالاپ تٷستٸ. ەڭكەيە بەردٸ دە كٶز ٸلەسپەس شاپشاڭدىقپەن ٸلدٸ دە كەتتٸ...

...بيٸك شىڭعا ات بيلەپ كٶتەرٸلدٸ. تالتاقتاپ جٷگٸرگەن جٷز قارالى سولدات بۇل كەزدە باسسىز دەنەگە ەزەر جەتكەن.

– ەي, پولكوۆنيك, مەن – اپاچيمٸن!

تاۋ جاڭعىرتقان داۋىستان بوزعىلت مۇنار كٶشٸپ جٷرە بەردٸ», – جازۋشى بۇل جەردە «بوزعىلت مۇنار» تٸركەسٸن وقيعانىڭ باسىندا جەنە سوڭىندا قايتالاپ كەلتٸرگەن. جالپى, بەلگٸسٸزدٸكتٸڭ مۇنار تٷرٸندە كٶرٸنۋٸ — تۇراقتى جەلٸ. بۇل — ەرتەگٸلەرگە ميفتەن اۋىسقان سيۋجەت دەۋگە دە بولادى. ياعني, ادام ٶڭ مەن تٷستٸڭ ورتاسىندا كەڭٸستٸك پەن ۋاقىتتىڭ شەگٸن اجىراتا الماعانداي بەلگٸسٸزدٸك سەزٸمٸن باسىنان كەشكەندە ونىڭ بەلگٸلٸ بٸر قۇپييانى, تىلسىم سىردىڭ استارىنا ٷڭٸلەتٸنٸ ايقىن. بەينەلٸ ويلاۋعا باعىتتالعان جوعارىداعى ٷزٸندٸ دە وسى بەلگٸ – ەرەكشەلٸكتٸ بٸرٸنشٸ نازاردا ۇستايدى. تۇمان, مۇنار كەيپٸندە قۇبىلىپ جٷرەتٸن تابيعاتتىڭ تىلسىم بەينەسٸ قازٸرگٸ ەدەبيەتتە, سونىڭ ٸشٸندە پروزادا دا تٷرلەنە قولدانىلىپ, سەزٸمدٸك حالدٸ, ٸشكٸ ەلەم قالپىن تانىتۋدا ماڭىزدى كٶركەمدٸك قىزمەت اتقارۋدا. ٶزٸمٸز مىسالعا الىپ وتىرعان جولدارداعى قۇبىلۋشىلىق قالىپتاسقان جەلٸدەن سەل ٶزگەشەرەك. «تۇمان», «بوزعىلت مۇنار» سٶزدەرٸ راحىمجان وتارباەۆ شىعارمالارىندا تۇراقتى بەينەلەۋ قۇرالى نەمەسە تىلسىم سىرلى پەرسوناج رەتٸندە جيٸ كٶرٸنٸپ تۇرادى. «باس» رومانىنان باسقا «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسى» حيكاياتىندا, «جالعىزدىق», «توقتىشاق», «امەريكانىڭ ۇلتتىق بايلىعى», «اسپانداعى اق كٶبەلەكتەر» جەنە باسقا دا ەڭگٸمەلەرٸندە «اق نۇر», «بوزعىلت مۇنا», «تۇمان», «قاراۋىتقان اسپان» بەينەلەرٸن جالعىز سىرلاسى رەتٸندە تانىعان كەيٸپكەردٸڭ جان ەلەمٸندەگٸ كٶڭٸل-كٷي قۇبىلىستارىن بەينەلەۋدە «ەلەستٸ», «تٷستٸ» نازارعا الادى.

تابيعاتتى ادام بەينەسٸندە كەيٸپتەۋ جازۋشىنىڭ «بوزعىلت مۇنارعا ورانىپ» عايىپقا ۇشىپ كەتۋ سارىنىنا ۇلاسادى. جازۋشى قييالى مەن سۋرەتكەر شەبەرلٸگٸنٸڭ ۇشتاسقان تۇسى پوەزييا تٸلٸندە استارىنان ەر الۋان سىر اڭعارتار بەينەلٸ ويلاردى تۇتاستىرا تۋىنداتۋدان كٶرٸنەدٸ. جەنە دە جازۋشى تانىمىنىڭ كەڭدٸگٸ دە از رٶل اتقارمايتىنىن مويىنداعان لەزٸم.

 جازۋشى دٷنيەتانىمى تۋرالى سٶز قوزعاعاندا روماندارى مەن پوۆەستەرٸندەگٸ, ەڭگٸمەلەرٸندەگٸ پەلساپالىق تولعامدار جايىن مٸندەتتٸ تٷردە باعدارلاعان دۇرىس. ميفتٸك قۇبىلۋشىلىق جەلٸسٸ راحىمجان وتارباەۆ تانىمىندا ادام اتتى جاراتىلىستىڭ سىرى مەن قۇپيياسىن بٸلۋگە ۇمتىلۋ, رۋح مەڭگٸلٸكتٸگٸ مەن جاسامپازدىعىن قۋاتتاۋ, ادامزات بالاسىنا تەن سانا مەن سەزٸم ەلەمٸن قاستەرلەۋ ماقساتىندا كٶركەمدٸك قىزمەت اتقارعان. رۋحتىڭ مەڭگٸلٸكتٸگٸ, ونىڭ ٶلمەيتٸندٸگ, ەر تٷرلٸ قالىپتا ٶمٸر سٷرەتٸندٸگٸ تۋرالى سەنٸم ميفتٸك سانادان باستاۋ الىپ, دٸني قاعيدالارعا نەگٸز بولدى.

«... ەسٸن ەرەڭ جيىپ, شاتىرىنا ورالعاندا حارلين مۇنى كٷتٸپ وتىر ەكەن.

– ٷرەيلەنبە, باۋىر, – دەگەن ول مۇنىڭ يىعىنا قولىن سالىپ. – بۇل — ەلەس. ٶتكەن كٷندەر ەلەسٸ. جيٸ-جيٸ قايتالانادى. ۋاقىتتىڭ قۇپيياسى شىعار...» – بۇل جەردەگٸ «ۋاقىت قۇپيياسى» – مەڭگٸلٸك ٶمٸر يدەياسىمەن تامىرلاس. ال «مەڭگٸلٸك ٶمٸر» قازاق ميفتەرٸندە قورقىتتىڭ كٶردەن قاشۋ وقيعاسى ارقىلى كٶرٸنەدٸ. بۇل روماندا باس كەيٸپكەر اشۋدى كٶكسەگەن «ۋاقىت قۇپيياسى» «بۇلتتارى پىشىراپ قاشقان كٶكتەڭبٸل اسپانعا», «ٷكٸلٸ باسىن تەربەگەن نار قامىستارعا» دەگەن ٸڭكەرلٸكپەن تۇتاسقان. «جالعان دٷنيە» تٷسٸنٸگٸنە جازۋشىنىڭ ويى قارسى.

«قىركٷيەك ايى تۋىسىمەن ىستىقتىڭ بەتٸ قايتىپ, كٷن كٶزٸن جۇقاشاپ بۇلتتار كٶلەگەيلەگەن. تىنىق مۇحيتتان ەرتەڭدٸ – كەش ەسكەن سامال قۋناتىپ سالا بەردٸ. جانعا جەلپۋ. باسقا سايا. بٸرەر اپتا تىنىعىپ, ەل جيناعان نوەل جانىنا پەتروۆتى الىپ تاعى دا قورعان جاعالاعان. تاقيياداي تٶڭكەرٸلگەن, بٸر بۇرىشىنان مامونتتىڭ باسىن سۋىرىپ بەرگەن ۇشى-قيىرسىز قورعاننىڭ قاي تۇسىن شۇقىرىن بٸلمەي داعداردى. وسى بٸر وي بۋعان سەتتە ەسٸنە كٶرگەن تٷسٸ ورالعان. نە دەپ ەدٸ اپاچي? الا اتتىڭ ٷستٸندە وتىر ەكەن دەيد. قولىندا شيتٸ مىلتىعى بار, قاتۋلى, قاراسۇر جٷزٸن قاداپ تۇرىپ:

– ەي, بالا, ٸزدەگەنٸڭدٸ تاپتىڭ با? – دەگەن جوق پا?! بۇل كٷبٸرلەيدٸ. ٶز داۋسىن ٶزٸ ەستٸمەيدٸ. – باعىتىڭ دۇرىس. مويىن بۇرما. ولجاڭ الدىڭدا!» – ٶلٸپ قايتا تٸرٸلۋ, ونىڭ ٸشٸندە تىلسىم كٷشتەردٸڭ ىقپالىمەن ەلەس بوپ ورالۋ جەلٸلەرٸ ەرتەگٸلەردەگٸ تۇراقتى وقيعالاردىڭ بٸرٸ. ميفتٸك سانادان تۋىنداعان بۇل تٷسٸنٸكتٸڭ سۋرەتكەر قييالىندا ٶڭدەلٸپ, بەينەلٸ تەسٸل قىزمەتٸنە اۋىسۋىنىڭ ەلەمدٸك ەدەبيەتتە بٸرسىپىرا تاماشا ٷلگٸلەرٸ بار. جازۋشى سول ميفتٸك تانىمدى ٶز كٶرٸگٸندە ٶزگەرتە ٶرنەكتەپ, كٶركەمدٸك دٷنيەسٸمەن ٷيلەستٸرەدٸ.

 ميفتٸك ساناعا جٷگٸنەر بولساق, ٶمٸرگە اينالىپ كەلۋ–رۋحتىڭ اجالسىزدىعىنىڭ ايعاعى. ال سول مەڭگٸ رۋح تەك بٸر عانا دەنەدە تۇراقتاپ قالماي, بٸرنەشە قالىپتا عۇمىر كەشە الادى. ول «بۇرىنعى», «بٷگٸنگٸ», «ەرتەڭگٸ» عۇمىر تٷرٸندە جٷيەلەنەدٸ. وسى تانىم بەينەلٸ جولدارعا اينالىپ, اقىندىق وي-ارمان مەن ماقسات-تٸلەكتٸ, ۇستانىمدى تانىتۋ باعىتىندا كٶركەمدٸك قىزمەت اتقارعان:

«... تٷستٸ عانا دەمە عىپ, كٶزٸنٸڭ وتى جاسىعان شاقتا جانىنا حارلين كەلگەن. كٶپتەن كٶرٸنبەي كەتكەن-دٸ. ۆاشينگتوننان ورالىپتى.

– اقش پرەزيدەنتٸن تاعى دا سوتقا بەرٸپ كەلدٸم,– دەدٸ  مۇڭايىپ. – بۇلار اتامنىڭ باس سٷيەگٸن ەلٸ قايتارماي جٷر.

 نوەل وسى قۇرلىققا ٶكشە كٶتەرەردە دجەرونيمونىڭ تاريحىن ەجٸكتەي وقىعان. بار–جوعى وتىز سەگٸز جٸگٸتٸمەن قوسا ۇرىس سالعان ەر عوي. سوڭىنا قيقۋلاپ تٷسكەن بەس مىڭ ەسكەر وتىز جىل بويى قۇرىقتاي الماعان. كەيٸننەن گەنەرال نەلسون مايلزعا ٶزٸ كەپ بەرٸلەدٸ. وندا دا قارا باسىنىڭ قامى ەمەس. بٸر ۋىس حالقىن تٷگەلدەي قىرىپ الۋدان ساقتانىپ. باسقىنشىنىڭ ۋەدەسٸ — سىناپ ٷستٸندە سىرعيدى. اقىرى سيەتل ايماعىندا جانتەسٸلٸم ەتكەن. اراعا ون جىل سالىپ پرەسكوتت بۋش اپاچيدٸڭ قۋ باسىن كٶردەن كەرٸ قازدىرىپ العان.

– نە ٷشٸن?

– اقش-تىڭ ەسكەرگە جاڭادان الىنعان ەر جاۋىنگەرٸ اتامنىڭ باس سٷيەگٸن سٷيٸپانت بەرەدٸ.

– انت?

– يە. جاۋىما قاتال دا مەيٸرٸمسٸز, تٸپتٸ شەكتەن شىققان قانٸشەر بولام دەپ. سول ٷشٸن دە قايتارار ەمەس.

 تۇلا بويى تٷگەل شىمىرلاپ نوەل سەڭ سوققانداي كٷيگە تٷستٸ. الماتىداعى شاعىن پەتەرٸ....وي مەڭدەپ, جٷيكە توزعان شاق... ماحامبەتتٸڭ باس سٷيەگٸ... ماڭدايىندا عايىپتان پايدا بولا كەتكەن جازۋ... نە دەپ ەدٸ? «يسٸ مۇسىلماننىڭ جاقسىسى مەن جايساڭى – تاعدىرىڭ وسى. تاڭدا دا جۇبان». تاڭ الدى ەدٸ. كٶزٸ كٸلەگەيلەنٸپ قايتا-قايتا ٷڭٸلگەن. اپىر-اۋ, نە دەيد? عازيز باسىمىزعا قىلىشتان باسقا نەرسە بۇيىرماعان با?

– زامانىندا ريم پاپاسىن قۇرداي جورعالاتىپ, قولىنان سٷيگٸزگەن ەدٸل پاتشا قايداسىڭ? – دەدٸ نوەل ٶزٸنە-ٶزٸ سىيماي. – بەيبارىس بابا دٸنٸ بٶلەك دەۋٸت پايعامباردىڭ زيراتىنا اتپەن كٸرگەن جوق پا ەڭ? ٶزگە جۇرت ەكٸ بٷكتەتٸلٸپ ەنەر ەسٸكتٸڭ تٶبەسٸن بۇزدىرىپ. ەڭكەيمەيمٸن, ەر باسىمدى يمەيمٸن دەپ. قايدا سول ٶرشٸل رۋح! قايدا سول باستار?! ەلدە باسپەن ويناۋ ويىنىن الدىمەن باستاعان ٶزدەرٸڭ بە? ەندەشە نەگە اياقتاپ كەتپەگەنسٸڭدەر?! قازى مەن قارتا شايناپ, قىمىز ٸشٸپ, قىز قۇشىپ جٷرگەندە دٷنيە-كەزەك ەكەنٸن ەستەرٸڭنەن شىعارىپ العانسىڭدار-اۋ, شاماسى!»

دٷنيەنٸڭ ەكٸنشٸ بٸر بۇرىشىندا, امەريكادا جٷرٸپ, ٷندٸستەر رەزەرۆاتسيياسىندا مۇڭدى وي قۇرساۋىندا قالعان انتروپولوگتىڭ جٷرەگٸندەگٸ بۇلقىنعان جانارتاۋداي جارىلىس اسقاق رۋحتىڭ قايتا ورالماس, بٷگٸنگٸدەي ەلەم-جەلەم تٸرلٸككە كٶز قىرىن سالماس حالٸمەن تانىتىلادى. انيميستٸك سەنٸمگە تەن تاۋ-تاستىڭ, ٶزەن-سۋدىڭ, ٶسٸمدٸك اتاۋلىنىڭ بەرٸندە دە رۋح بار, ولار دا ادام سيياقتى ساناعا يە دەگەن تٷسٸنٸك كەيٸپكەردٸڭ جان دٷنيەسٸن تانىتۋ مٸندەتٸنە اۋىسقان. ەل اۋزىنداعى ميفتٸك ەڭگٸمەلەردە جەر-سۋ اتتارىنىڭ دا جايدان-جاي قويىلا سالماعانىن دەلەلدەيدٸ. ارمانىنا جەتە الماعان ادامدار قاسٸرەت شەگٸپ, و دٷنيەگە اتتانعاننان كەيٸن, ولاردىڭ رۋحى ساحاراعا, ٶزەن-كٶلگە اۋىسقان دەلٸنەدٸ. بۇل بەينەلەۋ استارىنان دا وسىنداي ميفتٸك تانىم ەلەسٸن كٶرۋگە بولادى. جازۋشى ونى دٷنيەتانىمىنىڭ كەڭدٸگٸنٸڭ ارقاسىندا تاريحي شىندىقپەن بايلانىستىرىپ جٸبەرگەن. تاريحتا ٶمٸر سٷرگەن باتىر بابالار رۋحىنىڭ مەڭگٸلٸگٸ تۋرالى ويدى وسىلاي ناقىشتاعان. اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ بٸر تٷردەن ەكٸنشٸ تٷرگە اۋىسۋ جٶنٸندەگٸ ميفتەردٸڭ پسيحولوگييالىق يٸرٸمدەرٸ دە بار. قاسٸرەتتەن ەكٸنشٸ تٷرگە اۋىسۋ – ميفتٸك قۇبىلۋشىلىققا تەن تۇراقتى بەلگٸلەردٸڭ بٸرٸ. رۋحتىڭ مەڭگٸلٸكتٸگٸن, ۇلىلىعىن پاش ەتكەن ميفوپوەتيكالىق سانا ونىڭ قۋانىشتى, قاسٸرەتتٸ قالىپتارىن دا ەستەن شىعارماي, ەر تٷرلٸ قۇبىلۋشىلىق وقيعالارمەن بەلگٸلەپ وتىرادى. جازۋشىنىڭ اتالمىش رومانىندا بۇل سارىن ميفتٸك تانىمنان تامىرىن مٷلدە ٷزٸپ كەتپەي, جاڭا كٶركەمدٸك جەلٸ تٷزگەن. كٶشپەندٸلەرگە تەن ەركٸندٸك پەن ازاتتىققا عاشىقتىق سەزٸمٸن باستان كەشكەن كەيٸپكەردٸڭ جان ەلەمٸنە ەلەس–تٷس ارقىلى ساعىنىشتى ٷستەيدٸ,بۇل جولدا جازۋشى ۇقساستىق پەن ٷندەستٸكتەردٸ دە ەستەن شىعارمايدى. ٶز حالقىن شەكسٸز سٷيگەن اپاچيگە تەن رۋحاني بيٸكتٸك, اسقاقتىق, ٶر نامىس سيياقتى اسىل قاسيەتتەر ماحامبەتكە دە تەن. سەزٸمتال كەيٸپكەردٸڭ ەلەستەردٸ سالىستىرا وتىرىپ, بەلگٸلٸ بٸر بايلام جاساۋى دا دۇرىس. ٶز حالقىن شەكسٸز سٷيەتٸن, بار ٶمٸرٸن حالىققا ارناسام دەگەن عالىمنىڭ ەسەيۋ بارىسىندا ۇلتقا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەر جايلى تولعانۋى زاڭدى. بيٸكتٸكتٸڭ ٶلشەمٸ بولعان اسقار شىڭداي بيٸك تۇلعاعا ۇقساۋدى ارمانداۋى, ونداي بولا الماۋىن تٷسٸنۋٸ سەبەپتٸ جۇرتىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن باسىن ٶلٸمگە دە تٸگۋگە ەزٸر بولۋى — قىزىق شەشٸم. بۇل جەردە ەڭگٸمە كەيٸپكەردٸڭ  قازٸرگٸ قوعامداعى «ويلى باستارعا, مۇسىلمان بالاسىنان شىققان ەرەكشە تۇلعالارعا» دەگەن كٶزقاراستى بايقاعاننان كەيٸنگٸ تٷڭٸلۋگە ەزٸرلٸگٸ ەمەس ەكەنٸن اڭداعان دۇرىس. ول — شارتتى تٷردە عانا الىنىپ وتىر. نەگٸزگٸ ەڭگٸمە — ادام رۋحىنىڭ ادامگەرشٸلٸك قالپى, سانا بيٸكتٸگٸ. ايتار ويدى مٷلدە باسقا اڭعارىممەن اڭداتۋعا بەيٸم رومان تابيعاتى سانالى تٷردە ميفوپوەتيكاعا بەت بۇرادى. ميفتەردە تاۋلاردىڭ, تٶبەلەردٸڭ بۇرىن ادام بولعانى, كەيٸن ەلدەبٸر سەبەپتەرمەن وسى قالىپقا تٷسكەنٸ تۋرالى دا سارىندار كٶپ كەزدەسەدٸ. ماييا قورعانىن دجەرونيمو رۋحىنىڭ قورعاۋى دا وسى ٸسپەتتەس. مەسەلەن, التاي تاۋى مەن ەرتٸس ٶزەنٸنە قاتىستى ەڭگٸمەنٸ الايىق. بۇل ميفتٸك ەڭگٸمەدە التاي – ەكەسٸ, ەرتٸس – ەركە ۇلى. كەلٸنشەكتاۋ, جەكەباتىر تۋرالى ميفتەر دە وسىنىڭ كۋەسٸ. مٷمكٸن, ولار دا بٸر كەزدەردەگٸ تاريحتى باۋىرىنا باسىپ جاتقان شىعار? جازۋشى بۇل ايتىلعان ميفتەردٸڭ مازمۇنىن ەمەس, پٸشٸندٸك مەنٸن عانا نەگٸزگە الىپ, جاڭاشا بەينە جاسايدى. سٶيتٸپ, امەريكا قۇرلىعىنداعى ماييا قورعانى مەن قازاق ساحاراسىنىڭ بايلانىستى ەكەنٸن وقىرمان ساناسىنا سٸڭٸرەدٸ.

«قورعاننىڭ تٶبەسٸنەن باستاپ قازعان. جاس جٸگٸتتەر جانىن سالدى. اۋماعى تاي قۋالاپ ۇستارداي, تەرەڭدٸگٸ كٸسٸ بويى قول سوزىمعا جەتكەندە سىنعان جەبە, تٷسٸ ٶڭگەن قاۋىرسىن, تٸزبەلٸ مونشاق, كٸسٸنٸڭ توقپان جٸلٸگٸ شىققان. ارتىنشا تٶڭكەرٸلگەن قارا قازاننىڭ تٷبٸ كٶرٸندٸ. ەپپەن كٶتەرگەن, ەر جەرٸندە سىڭار تيىنداي تەسٸگٸ بار. ٶزٸ اۋقىمدى دا تٶرت قۇلاقتى. تايپا كٶسەمٸ تاعات تابار ەمەس. ايقاي ساپ اپاچيلارىن جينادى. قىزىل يەگٸن كٶرسەتٸپ كٷلدٸ. سۋالىپ قالعان كٶزدەن بٸرەر تامشى جاس تاۋىپ كەمسەڭدەيدٸ. اقىرى ەسٸن جيىپ:

– بۇل — ەستە جوق ەسكٸ دەۋٸردەگٸ مۇرا. اتا-بابامىز اس پٸسٸرگەن. دەم تاتقان. ەندٸ ىرىسىمىز ورتايمايدى. جوعالعانىمىز تابىلادى! ٷزٸلگەنٸمٸز جالعانادى. سور قاشادى. باق قونادى, – دەگەن. سٶيتتٸ دە بٷكٸل تايپانىڭ الدىندا مۇنىڭ موينىنا الۋان تٷستٸ سىلدىرماقتى وراي دا وراي سالعان.

–  سەن ەندٸ اپاچيسٸڭ. تايپانىڭ قۇرمەتتٸ مٷشەسٸسٸڭ!»,–   ٷندٸستەر رەزەرۆاتسيياسىنداعى ەجەلگٸ قورعاننان قارا قازاننىڭ تابىلۋى – جازۋشى جازىپ وتىرعان رۋحاني ٷندەستٸكتٸڭ دەلەلٸ. قازاق اتامىز كيەلٸ دەپ, «جەتٸ قازىنانىڭ» ساپىنا قوسقان قارا قازان — اپاچيلاردا دا قاسيەتتٸ جەدٸگەر. بۇل دا جايدان-جاي ۇقساستىق ەمەسٸ ايقىن. رۋح ازاتتىعىن, اسقاقتىعىن سيپاتتاعان جازۋشىنىڭ بۇلايشا قالام سٸلتەۋٸنٸڭ مەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. ادام جانىنىڭ قات-قابات سىرلارى, بۇلتارىس-قالتارىستارى قانشالىق كٶپ بولسا, سول جان ەلەمٸ روماندا پسيحولوگييالىق يٸرٸمدەرمەن, بەدەرلٸ سٶزدەرمەن ٶرنەكتەلەدٸ. ادامي بولمىس پەن مٸنەز تٷرلٸ ۇقساتۋلار, اۋىستىرۋلار ارقىلى كٶرسەتٸلەدٸ. مۇنداي تەسٸل تۋىندىدا ٷنەمٸ ٷيلەسٸم تابۋى جازۋشىلىق تانىم مەن شەبەرلٸكتٸڭ ۇشتاسۋىن تالاپ ەتەدٸ. كٶڭٸل-كٷي قۇبىلىستارىن, جان دٷنيەسٸ سەزٸنگەن جاعداياتتاردى شىنايى بەينەلەۋ ەستەتيكالىق قۋاتى كٷشتٸ شىعارمانى تۋعىزادى. راحىمجان وتارباەۆ قالامىنا تەن جوعارى تالعام مەن تانىم قالىپتى وي مەن سەزٸمدٸ ٶزگەشە بەينەلٸ تەسٸلمەن جەتكٸزۋٸنەن كٶرٸنەدٸ. ۇلت تاعدىرىن ادامزات تاعدىرىمەن قابىستىرا وتىرىپ, وسى بٸر ٶمٸر تۋرالى ماعىنالى ويدى قۇبىلتۋ تەسٸلٸمەن سۋرەتتەپ, اۆتور  ديداكتيكا مەن رومانتيكاعا دا ورىن بەرەدٸ.

«...قارا قازان جايدان-جاي تٶڭكەرٸلگەن بە? استىندا قادىم دەۋٸردٸڭ بٸر قۇپيياسى جاتپاسىن. ەيتپەسە نەگە سونشا جەتٸ قات جەرگە جاسىردى. كٸمنەن? باۋىرىنان ٶرگەن ۇرپاعىنان با? جٶنٸ جوق. تاعى بٸر كٷرەك بويى تەرەڭدەگەن. سىرتقا شىققان توپىراقتان بٷيٸرٸ بٷلك ەتٸپ... سىنىق سەۋلەدەي جىلت ەتٸپ... ۇمتىلا بەرٸپ سۋىرىپ العان... كٷمٸس توستاقان! بٷيٸرٸندە سىنا جازۋدىڭ ٸزٸ تۇر.

– تاپتىم! – دەدٸ نوەل سوندا ايقايىن ساپ. ٶز داۋسىنان ٶزٸ شوشىعان.

– تاپتىڭ! – دەگەن اپاچيدٸڭ قارلىعىڭقى داۋسى تاۋ جاڭعىرتتى. – جارادىڭ, ۇلىم!

بۇل جولى دا سي–ەن–ەن اقپارات اگەنتتٸگٸ ٸلٸپ ەكەتٸپ: – شاياحمەتوۆ سولتٷستٸك امەريكاداعى اريزونا رەزەرۆاتسيياسى قورعانىنان تاعى دا كٷمٸس توستاقان تاپتى. ول – قازاقستانداعى ساق قورعانىنان تابىلعان توستاقاننىڭ سىڭارى. بٷيٸرٸندە «سەن دە مەندەي بولارسىڭ» – دەگەن سىنا جازۋ بار, – دەپ دٷنيە جاڭالىعىنا قۇلاق توسقان جۇرتتى جەلدٸ كٷندەي جەلپٸلدەتٸپ جاتتى...», –  اريزوناداعى قورعاننان تابىلعان كٷمٸس توستاقان اپاچي, ماييا, پەرۋ, ينك تايپالارىنىڭ ساق تايپالارىمەن تۋىستىعىن ەلەمگە پاش ەتەدٸ. ەۋروپا جۇرتىن «كەنتاۆر» بولىپ كٶرٸنٸپ شوشىتقان كٶشپەندٸلەر مەن امەريكا قۇرلىعىندا ەركٸندٸك سيمۆولى سانالعان ٷندٸس تايپالارىنىڭ رۋحى بٸر ەكەن. و باستا شىققان تەگٸ دە بٸر بولىپ شىقتى. بۇل —  عىلىمدا ايتىلىپ, دەلەلدەنگەن تۇجىرىم. سونى كٶركەم شىعارماعا جەلٸ ەتٸپ تارتىپ, روماننىڭ ٶن بويىندا ونى ٷزٸپ الماي, وقيعالاردى شيراتا شيەلەنٸستٸرۋ — جازۋشىنىڭ شەبەرلٸگٸ. كەمەل اقىل مەن بيٸك ساناعا قارسى قويىلاتىن ناداندىق, ساناسىزدىق ۇعىمى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ بٸردەن بٸر سەبەپكەرٸ ەكەنٸ كٷللٸ كٶركەم, پەلساپالىق مۇرالاردا ايتىلىپ كەلە جاتقان اقيقات. جازۋشى وسى مەڭگٸلٸك مەسەلەنٸ دە روماندا دۇرىس كٶتەرە بٸلەدٸ.

 جازۋشى شىعارماشىلىعىنداعى قۇبىلۋشىلىقتىڭ كٶركەمدٸك تەسٸل رەتٸندە كٷردەلەنە كٶرٸنۋٸ «باس» رومانىنىڭ   فيلوسوفييالىق  يٸرٸمٸن ودان ەرٸ تەرەڭدەتە تٷسەدٸ. روماننىڭ كٶركەمدٸك مەنٸ, فيلوسوفييالىق استارى جايلى ايتىلار سٶز ٶز الدىنا بٸر تٶبە. بٸزدٸڭ باستى نازار اۋداراتىنىمىز — ميفتٸك-اڭىزدىق سارىن, سونىڭ ٸشٸندە ميفتٸك قۇبىلۋشىلىقتىڭ جەلٸسٸ. ٶتكەن دەۋٸرگە شەگٸنٸس جاساي وتىرىپ, جازۋشى ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸڭ بۇزىلۋىنان تۋىنداعان ادامزاتتىق قاسٸرەتتٸ ايتۋعا ۇمتىلادى. اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ باتىرلار جىرى, قيسسالاردىڭ ٷلگٸسٸن ۇستانا وتىرىپ, فيلوسوفييالىق تولعانىس,  كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل اۋانىن تابيعاتپەن ەگٸزدەۋ ٷردٸسٸنەن باستالعان روماندا ٷلكەن ەلەۋمەتتٸك–فيلوسوفييالىق مەسەلەلەر كٶتەرٸلگەن. بٸر كەزدە سايىن ساحارادا قۇيىنمەن جارىسقان باۋىرلاس تايپالاردىڭ مۇحيت اسىپ, امەريكا قۇرلىعىنا قالاي جەتكەنٸ بەيمەلٸم. وسى ارادا ادامدار مەن ەلەس دٷنيەسٸن, تىلسىم قۇپيياعا تولى كەڭٸستٸكتٸ قاتارلاستىرا العان جازۋشى ماحامبەتتٸڭ باسى مەن دجەرونيمونىڭ باسى, حان كەنەسارىنىڭ باسى تۋرالى وقيعانى مٷلدە جاڭاشا قالىپتا بەرگەن. كٶركەمدٸك ماقسات, ەستەتيكالىق مۇرات تۇرعىسىنان ميفتٸك سانادان تۋىنداعان انيميستٸك سەنٸمگە جٷگٸنە كەلە, ميفتٸك قۇبىلۋشىلىق جەلٸسٸن ۇتىمدى پايدالانادى.

 روماندا قۇبىلۋشىلىق جەلٸسٸ بٸرنەشە مەرتە كٶرٸنگەن. بٸرٸنشٸسٸ — نوەلدٸڭ تٷسٸندە يساتايدىڭ ٶلٸمٸن سول كٷيٸندە كٶرۋٸ. ماحامبەتتٸڭ قايىپقاليدىڭ ساتقىندىعىن بەتٸنە باسۋى. قانشاما جىلدان بەرٸ تاريحشىلار دەلەلدەگەن يساتاي ٶلٸمٸنە قاتىستى دەرەكتٸ ەل اۋزىنان العان دەرەكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, شىندىققا قول جەتكٸزۋ سەتٸن جازۋشى پسيحولوگييالىق احۋالمەن بەرەدٸ. ماحامبەت پەن نوەلدٸڭ اراسىنداعى ديالوگتا دا ماحامبەتتٸڭ تراگەدييالىق ٶلٸمٸنٸڭ شىندىعى اشىلادى. بۇنىڭ بەرٸ قۇر بايانداۋ ەمەس, ەلەس-تٷس بولىپ نوەلگە كٶرٸنٸپ وتىرادى.

 ەكٸنشٸ قۇبىلۋشىلىق جەلٸسٸ — اريزونا شتاتىنداعى ٷندٸستەردٸڭ قورعانىنا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىسىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن بارعان گەراسيموۆ ەكسپەديتسيياسىنىڭ مٷشەسٸ نوەلگە سول جەردەگٸ جەرگٸلٸكتٸ اپاچي تايپاسى كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ دجەرونيمونىڭ رۋحىنىڭ كٶرٸنٸپ, جٶن سٸلتەپ وتىرۋى. روماندا بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ وقيعاسى باياندالعانىمەن, رومان ميفتٸك-اڭىزدىق سارىندا جازىلعان دەپ ايتۋىمىزعا ەبدەن نەگٸز بار. سوندىقتان, ەلەستٸڭ كٶرٸنۋٸنە نەمەسە تٷس بولىپ ايان بەرٸلۋٸنە كەيٸپكەرلەر تاڭدانبايدى. بولاتىن كەدٸمگٸ قالىپتى وقيعاداي قابىلدايدى. تايپا كٶسەمٸ رۋحىنىڭ ٶز تايپاسىنىڭ جەبەۋشٸسٸنە-ەلەسكە اينالۋى – ونىڭ ەكٸنشٸ دٷنيەگە, ياعني, «و دٷنيەگە» ٶتۋٸن اڭعارتادى.

دجەرونيمونىڭ رۋحى نوەل كەلٸپ, قورعان قازۋعا دايىندالعان سەتتە كٶرٸنەدٸ. ٶزٸ ەلەسكە اينالعانىمەن ساناسى  ٶز حالقىن سٷيگەن قالپىندا قالعان اپاچيدٸڭ «و دٷنيەدە دە» حالقى ٷشٸن الاڭ بولۋى — اۆتور سەتتٸ ويلاپ تاپقان تەسٸل.

قۇبىلۋشىلىقتى كٶركەمدٸك تەسٸل رەتٸندە ۇستانا وتىرىپ, جازۋشى ٶتە كٷردەلٸ سۋرەتتەۋلەرگە قادام باسادى. تابيعات پەن ادام اراسىنداعى جاقىندىق پەن الشاقتىق رۋح–ەلەس پەن ادامدار ەلەمٸنٸڭ قارىم-قاتىناسى ارقىلى بەينەلەنگەن. ەۋەلدە تۋعان جەر تٶرٸندە ەمٸن-ەركٸن, اققان سۋداي, تاسقان سەلدەي, سوققان جەلدەي ازات عۇمىر كەشكەن كٶشپەندٸ تايپالار مەن اق نەسٸلدەر اراسىنداعى ٷلكەن سىزات – ەلٸ كٷنگە بٸتپەگەن جۇمىر جەردٸڭ سىزداعان بٸتەۋجاراسى. ونىڭ سەبەبٸ,  ەۋروپادان جەر ٸزدەپ  كەلگەن اق نەسٸلدٸلەردٸڭ ٷندٸستەردٸ كەمسٸتٸپ, قورلاپ, ولار  مەكەندەگەن جەر قوينىنىڭ قازىناسى ٷشٸن قىرعىنعا ۇشىراتۋى. و باستاعى تابيعات گارمونيياسىنا سىزات تٷسٸرگەن بۇل ٶشپەندٸلٸك ٷشٸن تالاي ادام قۇربان بولعانى انىق. سونىڭ ٸشٸندە سۇراۋسىز قالعان, قايران باسىنىڭ كٸمنٸڭ قولىندا كەتكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيتٸن دجەرونيمو سيياقتى قانشاما ەر جوق دەيسٸز?! اۆتوردىڭ ايتپاعى – وسى.

«كەرٸ اتتاناتىن كٷن دە جەتكەن. حارلين نوەلدٸ قاپەلٸمدە قۇشاعىنان بوساتار بولمادى.

– سەن بٸزگە بۇل ٶمٸردٸڭ ۇلى جۇمباعىن شەشٸپ بەرٸپ باراسىڭ, – دەگەن. – كٸندٸك جۇرتىمىزدىڭ تىم-تىم الىستا ەكەنٸن سەزەتٸنبٸز. بٸراق تاپ باسا الماي قويعانبىز. سەن تۋعان ٶلكەدەن بابالارىمىز نە ٷشٸن اۋا كٶكەن? سىڭاراياقتاپ تەڭٸز كەشٸپ, قۇرلىق اسقاندا نە ٸزدەگەن? اڭساپ جەتكەن جۇماعى وسى ما?

– ەلٸ تالاي كەزدەسەرمٸز, – دەگەن نوەل. – جەر شارى دٶڭگەلەك قوي.

– ول راس, دٶڭگەلەك. بٸراق ٷندٸستەر ٷشٸن تٶرتبۇرىشتى, – دەگەن حارلين رەزەرۆاتسييانى نۇسقاپ. – دٶڭگەلەۋٸ قيىن!»– بۇل جولداردان  پسيحولوگييالىق ەگٸزدەۋ جەلٸسٸنٸڭ كٶركەمدٸك تەسٸل رەتٸندەگٸ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بارىنشا كەڭ ەكەنٸن كٶرەمٸز. تاريحتان دا بەلگٸلٸ بولعانداي, ٷندٸستەردٸ قىرىپ-جويۋ, رەزەرۆاتسييالاردى ٶرتەۋ — ادامداردىڭ قاراۋ پيعىلىنان ٶرٸس العانىن كٶرەمٸز. قاراۋ پيعىلدىڭ ادامنىڭ ٸشٸنە تٷسۋٸ, وي-پيعىلىنا قونىستانۋى, سوندىقتان سىرتى جىلتىراعانىمەن, ٷندٸستەر ٷشٸن نەۋبەت, زوبالاڭدى ٶز قولدارىمەن جاساعان ەۋروپالىقتاردىڭ جىرتقىشتىعى روماندا بٸر-اق اۋىز سٶزبەن بەينەلەنگەن. ادامدار تابيعاتقا عانا قاتالدىقپەن قارامايدى, ٶزدەرٸ سيياقتى ادامداردى دا قىرعىنعا ۇشىراتتى. ادامزات بالاسىنا كەلەر قاسٸرەتٸڭ باس سەبەپكەرٸ سول ادامداردىڭ ٶزدەرٸ, ولاردىڭ قارا نيەت, جامان پيعىلى ەكەنٸن حارلين مەن نوەل تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان الىس جاتقان باۋىرلاس ەلدٸڭ ەكٸ ۇلى جاماندىق اتاۋلىعا جول بەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. بٸراق ولارعا قۇلاق اساتىن ەشكٸم جوق.

«مەحيكوعا جەتە بەرە حارلين قالتاسىنان تٶرت بٷكتەۋلٸ گازەت كٶشٸرمەسٸن العان.

– وقى, دوسىم. بٸزدٸڭ حالىقتىڭ ار سورى وسىنىڭ بەتٸندە تۇر. بۇل گەنەرال نەلسون مايلزدىڭ امەريكا پرەزيدەنتٸنە جازعان قىزمەتتٸك حاتى.

«...ٷندٸستەردٸڭ باس اساۋ ٷش بۇتاعى ينك, ماييا جەنە اپاچي تايپاسىن ٶزارا الاۋىز ەتتٸك. قارۋ-جاراق بەردٸك. ٸشٸمدٸككە قۇمارلاندى. بەسەكەلەستٸكتٸ قىزدىردىق. بيلٸككە تالاستىردىق. اقىرى بۇلار بٸرٸن-بٸرٸ مالشا باۋىزدادى. ۇلتتىق نامىسى ٶشتٸ... وپ-وڭاي قولعا تٷستٸ. بۇل تەجٸريبەنٸ بولاشاقتا ٶزگە دە حالىقتارعا قولدانسا كەرەمەتتەي نەتيجە بەرەدٸ دەپ بٸلەمٸن. تاپسىرماڭىز تولىقتاي ورىندالدى.

بٸر قىزىق جايت, اتتان قۇلاپ جان تاپسىرعان دجەرونيمونىڭ ٷش كٷننەن سوڭ باسىن كەستٸك. بٶلەك كٶمۋ ٷشٸن. سول كەزدە قانى بەتٸمە شاپشىپ كەتتٸ. ىپ–ىستىق. ٶلسە دە قايناپ جاتقان بۇل نە دەگەن قۇدٸرەت? تاڭ–تاماشا قالدىق. بەرٸ دە ەشتەڭە ەمەس, سودان بەرٸ ەكٸ كٶزٸم قىپ–قىزىل. جۋسام دا كەتپەيدٸ»

–تٷسٸنٸكتٸ,–دەەن بۇل ٶزگە سٶز تاپپاي.

–سول پرەزيدەنت كەيٸننەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداعانى ٷشٸن نوبەل سىيلىعىن يەمدەندٸ, – دەدٸ حارلين. – گازەت كٶشٸرمەسٸن ساعان بەرەيٸن دەپ الىپ شىققام. بٸر قاجەتتەرٸڭە جارار. سالىپ ال.

 مەحيكو –مەسكەۋ رەيسٸنە وتىرعىزۋ باستالدى. نوەل جەدەل باسىپ ٶتە بەردٸ. ەلگە دەگەن بەيشارا بٸر ساعىنىش بويىن ەبدەن مەڭدەگەن-دٸ», –  اۆتور بۇل جەردە اقش-تىڭ ٷندٸستەردٸ ايۋاندىقپەن قىرۋ ساياساتىن جەرٸنە جەتكٸزە ايتقان. وتارشىلاردىڭ ٶز ساياساتتارىن ۇقىپتى جٷرگٸزگەنٸ سونداي, ٷندٸستەردٸڭ رەزەرۆاتسييالارى قورشالىپ, ولارعا جۇقپالى اۋرۋ تاراتىلىپ, قىرىپ-جويىللعانى بارشاعا ايان. ميسسيونەرلەر دە قالىسپادى. سٶيتٸپ, ٶز جەرلەرٸندە تۇرىپ ٶگەيلٸك كٶرگەن ولار قۇرىپ, جوعالىپ تا كەتتٸ. ال, قازاق حالقى شە? وتارلاۋ ساياساتىن باسىمىزدان بٸز دە ٶتكٸزدٸك, تٸلٸمٸز بەن سالت-سانانى جويىپ الا جازدادىق. جازۋشى اششى دا بولسا اقيقاتتى ايتادى. سٶيتٸپ, جەر شارىنىڭ ەكٸ جاعىندا تاعدىردىڭ جازۋىمەن تٸرلٸك كەشكەن باۋىرلاس حالىقتار بٸر مەزگٸلدە دەرلٸك وتارلاۋ ساياساتىن, زوبالاڭ جىلداردى باستارىنان ٶتكٸزٸپتٸ. جازۋشى بۇنىڭ دا استارىنداعى سەيكەستٸكتٸڭ  سىرىن فيلوسوفييالىق تۇجىرىمعا قۇرعان. «ٶلسە دە قايناپ جاتقان قان» – كٶشپەندٸنٸڭ قانى, ەر تٷرٸكتٸڭ قانى!

 ميفتٸك ساناداعى ادام رۋحى بٸر تٷردەن ەكٸنشٸ تٷرگە كٶشٸپ وتىرادى دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ كٶركەمدٸك-فيلوسوفييالىق مەندەگٸ بٸر جەلٸسٸ ماحامبەتتٸڭ باس سٷيەگٸ تۇرعان جەرگە ونىڭ تراگەدييالىق ٶلٸمٸنە كٸنەلٸ جانداردىڭ, تٸرلٸكتە ارالاسقان ادامداردىڭ رۋح-ەلەستەرٸنٸڭ كٶرٸنٸپ, اقىنمەن جاۋاپتاسۋىنان  بايقالادى: «دەۋرەن مەن ايىم جەرتٶلەگە تٷسكەنٸندە بوزعىلت مۇنار قويۋلانىپ, ارۋاقتاردىڭ ايتىسى قىزىپ جاتتى.

جەڭگٸر: – ەي, ماحامبەت, تالاي جىل تەڭ ٶسٸپ, دەمدەس بولىپ ەڭ. سىرتىمنان قويماي دٶڭايبات عىپ, تەكەمەتٸمدٸ تٸلگەندەي مەنەن نە جاماندىق كٶردٸڭ?

ماحامبەت:  –  اتاڭ ەبٸلقايىر — قاراۋىنداعى ەلدٸ الاكٶز دۇشپانىنان قىزعىشتاي قورعاعان ەل ٷشٸن تۋعان ەر ەدٸ. ناردان ايىر تۋدى, ايىردان قايىرسىز تۋدى. از قازاقتى الالادى, حالقىن قالتىراتتى. سەن جىلاتقان ەلدٸ مەن جۇباتسام نەسٸ ايىپ?

  حاننىڭ ەلەسٸ ٷنسٸز قالىپ, قۋ باستان جٷزٸن اۋداردى. تابالدىرىقتا ٷكٸكٶزدەنٸپ تۇرعان بۇلارعا قاراعان سىندى. ايىم دەۋرەننٸڭ قولىنان شاپ بەرٸپ ۇستاي العان.

جەڭگٸر: – باسىما قونعان قۇدايى كٷلشەدەي باقتى كٶرە الماي, قوتاندا تۇرىپ ورتاسىنان جارىلىپ ٷرٸككەن قويداي بوپ ەڭ. ەي, قازاق, سەنٸ بيلەگەن ەكٸمنٸڭ سوڭىندا جاقسى اتى قالماس. تاقىرعا گٷل ٶسەر دەپ سۋ قۇيىپ ەم, ونىم ٶزٸمنٸڭ ٷستٸمدٸ بىلعار شالشىققا اينالدى. ماحامبەت, بۇ قازاقتان جاقسى بولساڭ دا ەستيتٸنٸڭ بٸر اتاڭا نەلەت, جامان بولساڭ دا ەستيتٸنٸڭ بٸر اتاڭا نەلەت. «قارا الباستى باسقىرسىڭ» دەگەنٸڭ ماعان ەمەس, ٷيدەگٸ قاتىنىڭا ايتاتىن قارعىسىڭ ەدٸ عوي.

جەڭگٸر ۋەجٸن اياقتاي بەرە جانىنا بايماعامبەت پەن ىقىلاستىڭ ەلەسٸ توپتانا كەتتٸ.

ماحامبەت: – سەندەر وسى مەنٸڭ سوڭىمنان نەگە قالمايسىڭدار?

بايماعامبەت: – قالمايمىز, ماحامبەت!

ىقىلاس: – بولاشاققا سەنٸمەن بٸرگە بارامىز.

ماحامبەت: – تيپان, ەي, تيپان, قايداسىڭ? نۇرسۇلتانعا ايت, اتتى ەرتتەسٸن. دۇشپاندار كٶبەيٸپ كەتٸپتٸ», – بۇل ايتىستا جازۋشى رۋحتىڭ مەڭگٸلٸكتٸگٸن ايتادى. فولكلورتانۋشى عالىم ۆ. ي. ەرەمينا ميفتٸك سەنٸم بويىنشا رۋدىڭ تٶتەمدٸك قاعيدالارىن بۇزعان ادامدى جان شوشىرلىق جازا كٷتەتٸنٸن, سونداي جازالاردىڭ بٸرٸ — ونىڭ رۋحىنىڭ و دٷنيەدە بايىز تابا الماي, ەلەسكە, اڭعا نەمەسە جانسىز نەرسەگە اينالۋى بولاتىنىن جازادى. رومانداعى ادامداردىڭ ەلەسكە اينالۋ جەلٸسٸنٸڭ بٸردەن بٸر سەبەبٸ — تٸرلٸكتەگٸ ەدٸلەتسٸزدٸككە بايلانىستى. دۇشپاندارىنىڭ وپاسىزدىعىنان جاپا شەككەن, ساتقىندىقتان قازا تاپقان اقىننىڭ تراگەديياسى بار. حالىقتىق ميفولوگييادا ەلەسكە اينالۋ كۋلتٸ, ونى كيە ساناۋ سەنٸمٸ بار. بۇل ميفتٸك سەنٸم ەلەستەردٸڭ ارباسۋ ەرەكەتٸنەن, و دٷنيە پاتشالىعى تۋرالى اڭىزداردان كٶرٸنٸس تاپقان. بۇل روماندا سول سەنٸمنٸڭ ۇشقىنى بار.

ادام رۋحىنىڭ كٶشپەلٸلٸگٸ تۋرالى سەنٸمنەن تۋىنداعان قۇبىلۋشىلىق جەلٸسٸنٸڭ پوەتيكالىق قولدانىسى سان تاراۋ ويلاردى تۋىنداتادى. ميفتٸك تانىمنىڭ تٷپ باستاۋلارىن تەرەڭ پايىمداعان اقىن ونداعى ەر تٷرلٸ تانىمدىق جەلٸلەردٸ كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق تۇرعىدا كەڭەيتە, تٷرلەنتە جىرلايدى.

ميفتٸك قازٸرگٸ كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ قولدانىسىنىڭ فورماسى — ميفتٸك ستيليزاتسييا. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنا تەن باستى سيپاتتىڭ بٸرٸ وسى ميفتٸك ستيليزاتسييا تەسٸلٸ دەپ باتىل ايتۋعا نەگٸز بار. قازٸرگٸ كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ ميفتٸك ستيليزاتسييا تۋرالى يا. ە. گولوسوۆكەر: «تۋىندىنى ميفتەندٸرگەندە قالامگەر ميفتەن باستاۋ الاىن بەينەلەۋ قۇرالدارىن نىسانعا المايدى, بٸراق ولاردى بەلسەندٸ تٷردە پايدالانادى, بۇلار مەتٸننٸڭ نەگٸزگٸ تٷسٸندٸرۋشٸ كومپونەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالادى» دەگەن بولاتىن. بۇعان جوعارىداعى مىسالدار دەلەل. بٸز رومان مازمۇنىنداعى ميفتٸك قۇبىلۋشىلىق سارىندارىن عانا باستى نازاردا ۇستاپ, سول باعىتتا عانا تەرەڭدەي تالداۋ جاسادىق. ال جازۋشى پايدالانعان ميفتٸك سيۋجەتتەر مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. جازۋشى شىعارمالارىندا كەزدەسەتٸن, كٶركەمدٸك بەينەلەۋ رەتٸندە پايدالانىلعان ميفتٸك قۇبىلۋشىلىق تەسٸلٸ تۋرالى ويىمىزدى م. ن. ەپشتەيننٸڭ: «قازٸرگٸ ەدەبيەتتەگٸ ميفولوگيزم تٷپ نەگٸزٸ فيلوسوفييامەن ساباقتاساتىن رەفلەكتٸلٸ سيپاتىمەن, سونداي–اق سۋرەتكەردٸڭ ميفكە ينتەللەكتۋالدى قارىم-قاتىناسىمەن ەرەكشەلەنەدٸ» دەگەن پٸكٸرٸمەن تۇجىرىمدايمىز.

ادام جانىنىڭ قۇپيياسى جەنە پسيحولوگيزم

 ەگٸزدەۋ تابيعاتىن زەرتتەۋ, ونىڭ كٶركەمدٸك – بەينەلٸلٸك بولمىسىنا نازار اۋدارۋ كٶپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردٸڭ نىسانىنا اينالدى. دونالد دەۆيدسوننىڭ: «ەگٸزدەۋ — مۇڭ, تٸلدٸڭ تٷس كٶرۋٸ. تٷس جورۋ تٷس كٶرۋشٸ مەن تٷس جورۋشىنىڭ بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋٸن قاجەت ەتەدٸ. دەل وسى سيياقتى  ەگٸزدەۋدٸڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸ دە ٶزٸنە شىعارۋشى مەن تٷسٸندٸرۋشٸنٸڭ بەلگٸلەرٸن جيناقتايدى»,– دەگەن پٸكٸرٸ ەرٸ توسىن, ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ.  ەگٸزدەۋ ۇعىمىندا شىعارماشىلىق كٷش نەتيجەسٸ بار, ول ەشقانداي ەرەجەگە باعىنبايدى. مەسەلەن, بٸزدٸڭ زەرتتەۋ نىسانىمىز بولىپ وتىرعان راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانى بىلاي باستالادى: «اينالاعا كٷمٸس توزاڭىن تٶگە-تٶگە اي دا ٶرٸسٸنەن الىستاپ كەتكەن شاق. پٸلتەسٸ تاۋسىلعان جۇلدىزدار دا سولعىن تارتىپ, سٶنە باستاپتى. ەكٸندٸدەن بەرٸ وتىرعان ورنىنان قوزعالماعان نوەلدٸڭ قۇيرىعى توزىپ, كٶزٸ كٸلەگەيلەنٸپ, كٸرپٸگٸ جەلٸمدەنٸپ شىداتار بولمادى. بوزالا بوياق جٷگٸرگەن تەرەزەدەن جٷزٸن اۋدارىپ, بالكونعاشىققىسى كەلگەن. زاۋقى سوقپادى.

– تٸرشٸلٸكتٸڭ تاعى بٸر تاڭى اتتى. بٸزگە كٷلٸمدەپ قارار ما ەكەن? نە ايتاسىڭ, ماحامبەتاعا? – دەدٸ الدىندا تۇرعان اقسٷڭكە باسقا قاراپ. – سەنٸ جەتٸقات جەر استىنان قازىپ الدىم. ٷرلەپ جان سالا المادىم. بٸراق يسٸ قازاق زەرۋ بولعان مەليكە جٷزٸڭدٸ سومدادىم. ماعان ريزا بول. سٶكپە. ەلٸم قۇرىدى. تيتىقتاپ بٸتتٸم. قايتامىن مەسكەۋگە...

  اقسٷڭكە باستىڭ سەبيدٸڭ الاقانىنداي كٶز اڭعالاعى جىلتىل قاعىپ, جاق سٷيەكتەرٸ ساق–ساق قوزعالىسقا ەنگەن ەكەن دەيدٸ.

– ەي, نوەل, مەنٸ الماتىعا قالدىرىپ كەتۋ ٷشٸن كٶرٸمنەن قازىپ الدىڭ با? بۇل نە سۇمدىعىڭ?

ساق-ساق قوزعالىسقا ەنگەن جاق سٷيەكتەردەن وسى سٶز انىق ەستٸلدٸ. ٶڭ بە, تٷس پە, ايىرتار ەمەس».

ەگٸزدەۋ تابيعاتىن سٶز ەتكەندە ونداعى ٷندەستٸكتەرگە – جەكەلەي العاندا جاڭا جەنە كەزدەيسوق – ەكٸ نەمەسە ودان دا كٶپ نەرسەلەرگە نازار تٷسۋٸ تالاپ ەتٸلەدٸ. تابيعاتتاعى زاتتار مەن قۇبىلىستاردى ساناعا يە ادامزاتپەن ۇقساستىرۋ ارقىلى ەگٸزدەۋ نەتيجەسٸندە مەتافورالار تۋىندادى. ەگٸزدەۋ كونتسەپتسيياسى مەن مەتافورا تابيعاتىن عىلىمي نەگٸزدەگەن ا. ۆەسەلوۆسكيي وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن. ەگٸزدەۋدەن باستاۋ العان جەنە تەپە-تەڭدٸكتٸڭ جاڭعىرۋىنان تۋىنداعان بەينەلەۋ تەسٸلٸن ەشقانداي شٷبەسٸز مەتافورالار دەي الامىز. ەرينە, انيميستٸك پايىمداۋدىڭ ەلەسٸ عانا ساقتالىپ قالعان مەتافورالاردىڭ كٶركەم تۋىندىداعى قىزمەتٸ مٷلدە بٶلەك. مەتافورا  — بٸر زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ ەكٸنشٸ زاتپەن نەمەسە قۇبىلىسپەن اۋىستىرىلا سۋرەتتەلۋٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كٶركەمدٸك ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس ويدى بەينەلەپ, تۇسپالداپ, استارلاپ جەتكٸزۋ تەسٸلدەرٸنە سٷيەنگەندە سۋرەتكەر سانالى تٷردە مەتافوراعا بەت بۇرادى. ال بٸز جوعارىدا كەلتٸرگەن ٷزٸندٸدەگٸ «اينالاعا كٷمٸس توزاڭىن تٶگە ٶرٸسٸنەن ۇزاپ كەتكەن اي», «پٸلتەسٸ تاۋسىلىپ, سولعىن تارتىپ, سٶنە باستاعان جۇلدىزدار» باس كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸلٸندەگٸ سٶنە باستاعان ٷمٸت پەن تاۋسىلا باستاعان تٶزٸممەن پاراللەل كەلٸپ, پسيحولوگيزمگە قۇلاش ۇرادى. قازٸرگٸ عىلىمدا بەينەلەۋ تەسٸلدەرٸندەگٸ ارحايكالىق «قابات» تۋرالى كونتسەپتسييا بار. و. فرايدەنبەرگ قازٸرگٸ سالىستىرۋلارعا نەگٸزدەلگەن جەنە كٶنە, ياعني جالپى تابيعاتتىڭ سىرتقى تٷرلٸ قۇبىلىستارىن تانىتاتىن كٶرٸكتەۋ قۇرالدارىنىڭ بٸر-بٸرٸنەن تٷبەگەيلٸ ايىرماشىلىقتارىن كٶرسەتٸپ بەرەدٸ.

 پروزاداعى پسيحولوگييالىق ەگٸزدەۋسٸز «كٶرٸنبەيتٸن ەلەم», ياعني, ادامنىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ تۋرالى ايتۋ, ابستراكتىلى ۇعىمداردى سيپاتتاۋ مٷمكٸن ەمەس. ەگٸزدەۋدٸڭ نەگٸزٸنە بەينە جاتادى. قىسقا دا ناقتى بولىپ كەلەتٸن كٶرٸكتەۋ قۇرالى پروزادا ەر قىرىنان كٶرٸنگەن. ول قۇبىلىستى نە ەكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ جاتپايدى, بەينەلەي تانىتادى. جوعارىداعى ٷزٸندٸدە نوەلدٸڭ شاراسىز قالپى «ٶرٸسٸنەن ۇزاعان ايمەن», «پٸلتەسٸ تاۋسىلعان جۇلدىزبەن» ەگٸزدەلٸپ, پسيحولوگيزممەن استاسىپ تۇر. ميفتٸك سانا دەۋٸرٸندە رۋح تٷرٸندە قابىلدانىپ, قاستەرلەنگەن تابيعاتتاعى ەربٸر زات پەن قۇبىلىس ادامزاتتىق سانا-سەزٸمگە يە دەپ سانالعانى بەلگٸلٸ. پسيحولوگييالىق ەگٸزدەۋدٸڭ وسى تانىمنان باستاۋ الاتىنىن تەورەتيك عالىمدار قۋاتتاي تٷسەدٸ.  ا. ا. پوتەبنيانىڭ «كٶركەم سٶز تەوريياسى تۋرالى جازبالارىنان» اتتى ەڭبەگٸندە ميف پەن پسيحولوگييالىق ەگٸزدەۋدٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسى تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلگەن. مۇندا پوتەبنيا كٶرٸكتەۋ قۇرالىنىڭ ميفولوگيياداعى ورنى مەن تٸلدەگٸ قىزمەتٸن تالداپ كٶرسەتەدٸ. ادامزاتتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸن ميفتٸك جەنە پوەتيكالىق دەپ ەكٸگە جٸكتەي قارايتىن تۇجىرىمدارعا نازار اۋدارساق, ميفتٸك ويلاۋ كەزەڭٸندە پسيحولوگيزم تۋرا ماعىناسىن قابىلداسا, پوەتيكالىق ويلاۋ جٷيەسٸندە اۋىسپالى, بەينە تٷرٸندە قولدانىلادى. ميفتٸك ويلاۋ جٷيەسٸنەن باستاۋ العان تانىم كٶركەمدٸك–بەينەلٸلٸك سيپاتقا قازىق بولىپ, ەستەتيكالىق مەنگە يە پروزالىق شىعارمالاردا پسيحولوگييالىق پارالەلليزمگە اينالادى. تەك سىرتتاي سيپاتتاۋ عانا ەمەس, ٸشكٸ دٷنيەگە ٷڭٸلۋ, ونى ناقتىلاي كٶز الدىڭا ەكەلۋ ارقىلى تٷيسٸككە ەسەر ەتۋ — كٶركەم شىعارماداعى پسيحولوگيزم تۋدىرعان تەسٸلدەردٸڭ بٸرٸ.

ۇلتتىق پروزاداعى پسيحولوگييالىق پاراللەليزمنٸڭ بٸرەگەي ٷلگٸسٸنە مىسالدى ٶزٸمٸز زەرتتەپ وتىرعان نىساننان تابارىمىز انىق. «ەمەن ەسٸگٸ ەرٸنٸپ اشىلاتىن مەكەمەلەردٸڭ تالايىنان كٶڭٸلٸ سۋىپ, اقىرى تالعار بەتتەگٸ بٸر قورعانعا كەلگەن. شٶككەن بۋراداي بوپ, بٸر قىرىنداپ جاتقان قورعان بۇرىن قازىلىپ, تونالماي, ٸشٸنە نەبٸر قۇپييانى بٷككەن سىندى»,– بۇنداعى باس كەيٸپكەردٸڭ شەنەۋنٸكتەردٸڭ الدىنان ساعى سىنعانمەن, جٸگەرٸ جاسىماعانىن, كٶڭٸلٸندە نەبٸر ارمانى مەن ماقساتى بار كەيپٸن «شٶككەن بۋراداي بوپ, بٸر قىرىنداپ» جاتقان قورعان ارقىلى بەرەدٸ. بۇندا تەڭەۋ دە, كەيٸپتەۋ دە بار. تابيعاتتى جانداندىرا سۋرەتتەۋ دە – بۇل جازۋشىنىڭ بٸر قىرى. بۇل ەگٸزدەۋ ارقىلى باس قاھارمانىمىزدىڭ بولمىسى مەن جان دٷنيەسٸ اشىلعان.

«ەرتەڭٸنە تاڭعى سالقىنمەن كٸرٸسكەن. شاي قايناتىم ۋاقىتتا قولدارىندا بٸر-بٸر ٷشكٸر كٷرەگٸ بار اۋىلدىڭ ونشاقتى جٸگٸتٸ دە جەتتٸ. ەلگٸلەردٸ ازاندا ايقايمەن وياتىپ, كٶمەككە ەرتٸپ كەلگەن توقتى باسىن ۇستاتقان تۋىس شال ەكەن. مۇنىڭ ەكەسٸنەن كٶرگەن جاقسىلىقتىڭ ٶتەۋٸ دە...

قايراتتى جٸگٸتتەر قويا ما, جان-جاعىنان بٸردەي ٷڭگي قازىپ, قورعاندى قورس ەتٸپ سالدى. قازعان شۇڭقىر تەرەڭدەپ لاقاتقا تايانعاندا-اق نوەلدٸڭ جٷرەگٸ زىرق ەتە تٷسكەن.

– ەلٸ دە دەندەي تٷسەيٸك. بٸراق بۇل بٸز ويلاعانداي ەمەس, ەرتەرەكتە تونالعان قورعان بولدى, – دەگەن. ۇستازى گەراسيموۆ ەكەۋٸ ەنە بٸر جىلى زاپوروجەدە دەل وسىنداي قورعاندى قازعانى بار-دى. وندا دا دەل وسىنداي ادام مەن اتتىڭ سٷيەگٸ ارالاس بەي–بەرەكەت كٶمٸلگەن ەكەن.

اۋىل جٸگٸتتەرٸ ەبدەن سارتاپ بولعان اتتىڭ باس سٷيەگٸن الىپ شىعىپ قابىرعاعا سٷيەدٸ. ساعاعىنا بالانىڭ باسى سيىپ كەتكەندەي. سەيگٷلٸكتٸڭ ٶزٸ ەكەن. قابا جالى شٸرٸمەپتٸ. تۇتاس شىقتى. بٸر كٷرەك تەرەڭنەن بٸر قۇشاق قۇيرىعى دا تابىلدى. ال, ادام سٷيەگٸ ۇنتاق بوپ ۋاتىلىپ, شاشىلىپ جاتىر. قارۋ-جاراقتان ادا. تٸنتٸپ ٸزدەگەندە تابىلعانى – جالعىز كٷمٸس توستاقان. بٷيٸرٸندە ٸركەس-تٸركەس بوپ سىنا جازۋ تۇر. بار–جوعى سول. ٷشەۋٸ قولدارىنا جالعىز كٷمٸس توستاقاندى ۇستاپ الماتىعا جٷرەردە اۋىل ازاماتتارىن العىستاعان. التىن تابامىز, كٷمٸسكە قارق بولامىز دەپ قانجىعاسىنا ەكٸ قانار قاپ بايلاپ كەلگەن تار ماڭداي, تارعىل بەت قۇباقان شال الاياق توناۋشىلاردى ما, جولى بولماعان اعايىنىن با, ەلدە ۇلىن دەنٸ دۇرىس وقۋعا بەرمەگەن كٶكەسٸن بە ەيتەۋٸر كٷبٸرلەپ بوقتاپ قىر اسىپ كەتكەن....»  بۇل جەردە اۆتور قورعاننان تابىلعان جالعىز كٷمٸس توستاقاندى — ۇلتىمىزدىڭ  ٶتكەنٸنەن بٷگٸنگە تٷسكەن جارىق سەۋلە رەتٸندە بەرٸپ وتىر. تونالعان قورعان بولسا,  شەكەسٸنەن قاراپ شٸكٸرەيٸپ, ۇلت مٷددەسٸن ەمەس, قارا باسىنىڭ قامىن ويلاعان شەنەۋنٸكتەردٸڭ  قىساستىعىنا تاپ بولعان نوەلدٸڭ ەلەمتاپىرىق جان دٷنيەسٸمەن ەگٸزدەلٸپ بەرٸلٸپ وتىر.

«قوبدا جەرٸندەگٸ قاقتىعىس ەكەن دەيدٸ. قالىڭ ەسكەردٸ ەلەك ٶزەنٸ بويىنا تٶگٸپ, ٶزدەرٸ وتىز-قىرىق شولعىنشىسىمەن جان-جاعىن بارلاۋعا شىعىپتى. اڭدىعان دۇشپان الماي قويا ما? استراحان كازاچەستۆو پولكٸنٸڭ اتامانى پەتروۆتىڭ دا كٷتكەنٸ وسى سەت ەكەن. كەرەگە قاناتىن جايىپ قورشادى دا الدى. حيۋا حاندىعىنان ورىسپەن سوعىسام دەپ قايىپقالي سۇلتان ٷش مىڭ لەشكەردٸ باستاپ جەتكەن. مۇعالجار تاۋىنىڭ ەتەگٸن باسىپ قاننەن قاپەرسٸز ول جاتىر. «جاۋ شاپتىلاپ!» حابار سالار جاي قايدا? كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا قاقتىعىس باستالدى دا كەتتٸ.

 مۇزداي قارۋلانعان پاتشا ەسكەرٸنە وتىز-قىرىق شولعىنشى نە قايران قىلار? كازاكتاردىڭ نەگٸزگٸ نىساناسى — يساتاي مەن ماحامبەت. كٶتەرٸلٸستٸڭ ەكٸ باسشىسىن قۇرتسا, ٶڭگەسٸ شيدٸڭ تەزەگٸندەي پىشىراپ كەتپەي مە? تٶبە باسىنا سٷيرەتكەن كٶكتەمٸرٸن قۇرىپ, وتتى قارۋ ٷش دٷركٸن اتىلعان. ويقاستاپ جٷرگەن يساتاي:

– شاڭىن شىعارىپ ەمەس, قانىن شىعارىپ سوعىڭدار!–دەپ اقىرادى. وق ٶزٸنە دارىمادى. اۋىزدىق بەرمەي الا قاشقان اقتابان ات سٷرٸنە قۇلاعان. باتىر جەرگە دومالانىپ تٷستٸ. ماحامبەت وڭدى-سولدى قىلىش سەرمەپ باتىرعا ۇمتىلىپ باققان. جەتتٸ دە استىنداعى اقبوزىن الدىنا توسا بەردٸ.

– مٸن اتىڭا! جاۋدان قاشتى دەگەن جامان اتاققا قالدىرايىن دەپ پە ەڭ?!

ەي, ارىستان ەدٸ-اۋ, يساتاي! اقىرعى سٶزٸ ەكەن. دۇشپاننىڭ كٶزدەپ اتقان وعى قاق جٷرەكتەن كەپ قادالدى.

جانى شىقپاي جاتىرعان باتىردىڭ بٸر كازاك كەپ كەۋدەسٸنە ٸستٸك سۇققان.

ەكٸنشٸسٸ سەلەبە پىشاقپەن تاماقتان ورىپ جٸبەردٸ. ىستىق قان كٶككە شاپشىعان. ات ٷستٸندە تۇرعان اتاماننىڭ بەتٸن جۋىپ كەتتٸ»,– دەل وسىعان ۇقساس وقيعا امەريكا قۇرلىعىنداعى اريزونا رەزەرۆاتسيياسىندا قونىستانعان اپاچي تايپاسىنىڭ باسىنان ٶتٸپ جاتتى. وتىز جىل بويى وتارشىلارعا قارسى كٷرەسكەن دجەرونيمونى الداپ قولعا تٷسٸرٸپ, اقىرى اتتان قۇلادى دەگەن جەلەۋمەن قازا تاپتى. ونىڭ دا باسىن كەسكەن گەنەرال نەلسوننىڭ بەتٸنە ىستىق قان شاپشىعان. بۇل — ٷندٸستەردٸڭ و باستاعى باستاۋى — تۇران جەرٸ دەگەن تۇجىرىم. قازاق پەن ٷندٸستەردٸڭ تۋىستىعىن دەل سولاي دەپ ايتپاسا دا اۆتور ۇقساس وقيعالاردى ەگٸزدەپ سۋرەتتەي وتىرىپ, شىندىقتى, و باستاعى نەگٸزدٸ ۇرپاققا ۇعىندىرعىسى كەلەدٸ. ازاتتىقتى كٶكسەگەن كٶشپەندٸ بابالاردىڭ ىستىق قانىمەن جۋىلعان ساحارانىڭ ەر تۇتامىنىڭ قىمباتتىعىن ەسكە سالادى. ول قان قازٸرگٸ ۇرپاق بويىندا دا تۋلاپ اعىپ جاتقانى حاق. ەيتپەسە, نوەلدٸڭ ٸزٸن باسقان دەۋرەن, ايىمدار قايدان كەلدٸ? بۇل جەردە تابيعات پەن ادام, ادام مەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پسيحولوگييالىق ەگٸزدەۋ ارقىلى ناقىشتالعان. كەيٸپتەۋگە, پسيحولوگييالىق ەگٸزدەۋگە ۇلاساتىن  بەينەلەۋ قۇرالدارىنىڭ كٶركەمدٸك مٷمكٸندٸگٸ, بەينەلەۋ اياسى ەر كەزەڭ شىعارماسىندا تىڭ ٸزدەنٸس, ٷلكەن جاڭالىقتارمەن مولايىپ وتىراتىنىنىڭ تاعى بٸر كۋەسٸ. ەگٸزدەۋ ارقىلى شىعارماشىلىق پسيحولوگيياعا سەۋلە ٷستەيتٸن اۆتوردىڭ تانىمىنىڭ كەڭدٸگٸ دە وسىندا!

«ايتپاقشى, وسىندا پۋگاچەۆ كٶتەرٸلٸسٸن كٶركەم شىعارماعا اينالدىرام دەپ پۋشكين دە ات باسىن تٸرەگەن. دال قاسىندا جٷرٸپتٸ. سول ساپاردا عوي ۇلىق اقىننىڭ «يز گۋرەۆا گورودكا, پروتەكلا كروۆيۋ رەكا» دەيتٸنٸ. قاۋىرسىن قالامنىڭ ۇشىنا يمانىڭدى ۇشىراتىن وسىنداي قوس تارماق قالاي ٸلٸندٸ ەكەن?» – نوەلدٸڭ ٸشكٸ مونولوگى. سۋرەتكەر ٸشكٸ مونولوگ ارقىلى دا پسيحولوگيزمگە جول سالىپ, ۇلت ٶكٸنٸشٸ مەن ارمانىن بەدەرلەيدٸ.

«كٶپ ۇزاماي ەلٸمجان اعاسى ەكەۋٸ اتىراۋعا بەت تٷزەگەن. وبلىس باسشىسى ايتۋوۆ مىرزا مەدەنيەتتٸ دە بٸلٸمدەر جان ەكەن. ٸلتيپاتپەن قابىلداپ, سەت ساپار تٸلەگەن. الدارىندا – اتاقتى قاروي. بۇلار مٸنگەن جەڭٸل كٶلٸك جايىقتىڭ بۇحار بەتٸندەگٸ سوقپا جولعا تٷسكەن. الدىندا جاڭبىر سٸركٸرەپ ٶتٸپتٸ. ٸزدٸك عانا ۇلپا شاڭ كٶتەرٸلەدٸ. مامىردىڭ مايدا سامالى كٶكٸرەك اشىپ, اڭقىلداپ ەسەدٸ. جايىق جاعاسىنداعى نار قامىس پەن بالاپان قۇراق جارىسىپ ىرعالادى. ٶزەن ورتاسىندا ٷيدەي كەمە سۋ بەتٸن سىزىپ قالاعا بەت العان سىندى. جان-جاعىن تولقىنمەن كٶمٸپ بارادى. قارسى كەزٸككەن موتورلى ۇساق قايىقتار جول بەرٸپ بەزٸلدەپ قاشادى»,– نوەل مەن ەلٸمجان ساقتاەۆتىڭ ماحامبەتتٸڭ قابٸرٸن تاۋىپ, باسىن الماتىعا الىپ كەتەتٸن سەتٸ سۋرەتتەلگەن. اقىننىڭ بەت-پٸشٸنٸن سومداۋدى ارمان ەتكەن نوەلدٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸ دەل مىنا تابيعاتپەن ٷندەستٸك تاپقان. ۇلتتىڭ مۇراسى بوپ سانالاتىن ماحامبەتتەي ادامنىڭ بەت-ەلپەتٸن تانىتۋ – ۇلتتىڭ ٶزٸ-ٶزٸ تانۋى. «نار قامىس», «بالاپان قۇراقتار», «مامىردىڭ مايدا سامالى», «جايىق تولقىنى» – باس كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل–كٷيٸمەن ٶزٸندٸك ٷيلەسٸم تاپقان.

قازٸرگٸ ەلەم ەدەبيەتٸندە ەتەك العان ٷردٸس – ادامنىڭ ەكٸگە جارىلىپ, بٸر–بٸرٸمەن ايتىسا, تالاسا جٷرٸپ, ٶمٸردەگٸ ەرتٷرلٸ وقيعالار مەن قوعامداعى جاعدايلار تۋرالى قاراما-قايشىلىقتى پٸكٸر ايتۋى. سٶيتٸپ, بٸر كەيٸپكەر ەكٸ ادام بولىپ, ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ بولمىسىن, كٶڭٸل تٷكپٸرٸندە جاتقان وي-سىرىن اشىپ, كٷردەلٸ وبرازعا اينالادى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنداعى نوەلدٸ الايىق. ول كەيدە, ٶزٸمەن-ٶزٸ سٶيلەسٸپ قانا قويماي, ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتكەن ادامداردىڭ ەلەسٸمەن دە بايلانىسقا تٷسەدٸ.

ادامنىڭ مۇنداي حالگە تٷسۋٸنٸڭ سەبەبٸ نەدە? اۆتور دا, كەيٸپكەر دە وسىعان جاۋاپ ٸزدەيدٸ. بۇل تەك قانا پسيحولوگييالىق كٷيزەلٸس پە? سولاي بولسا, ونى تۋدىرعان نە نەرسە? قانداي كٷش? بٸر جاعىنان قاراعاندا, ادامداردى  رۋحپەن, ەلەسپەن بايلانىسقا تٷسۋگە ەكەلٸپ تۇرعان نەرسە – ساناسىزدىق, ەسسٸزدٸك بولۋى مٷمكٸن, ياعني ادام ٶزٸنٸڭ جابايى, ەلٸ سانالى Homo Sapiensبولماي تۇرعان كەزدەگٸ ەدەتٸنە باسىپ, بەلگٸلٸ بٸر (اففەكت, ەكسترەمالدى, ەسەڭگٸرەگەن, ت.ب.) جاعدايدا سول  سەزٸمدەرٸنە ەرٸك بەرەدٸ دە,  ٶزٸ دە تٷسٸنبەيتٸن ەرەكەتتەرگە بارادى. بۇل يۋنگ, فرەيد اشقان «بەيسانالىق ارحەتيپتەر» دەۋگە دە تولىق نەگٸز بار جەنە ولاردى جازۋشى ادامنىڭ ٸشكٸ بولمىسىن اشۋعا شەبەر پايدالانعان.

 «...شايىن ۇرتتاپ وتىرىپ, تەرەزەگە كٶز تٸككەن. تٷنگٸ الماتىنىڭ ۇيقىعا باس قويار تٷرٸ جوق. قايشىلاسا شاپقان جەڭٸل كٶلٸكتەر مەن دۋىلداعان جاستار قۇس بازارىنداي قيقۋ سالادى. كٶزٸن تايدىرىپ ەكەتتٸ.

– يە, ساۋاپتىڭ ٸسٸ, – دەدٸ تاعى دا. ماحامبەت تە مۇنىڭ ٶزٸ سيياقتى زامانىندا باسبۇزارلاۋ بولعان. حان مەن بايلاردىڭ ىشقىرىنداعى بيتتٸ ساناتىپ, باسى ارتىعىن تارتىپ السام دەپ ايبات شەگٸپتٸ. بٸراق ول, الدىمەن, حالقىم, قارىنداسىم دەگەن. بۇل شە? اۋزىن اشسا اقشا دەپتٸ, كٶمەيٸن اشسا كٶر كٶرٸنٸپتٸ. جوعالعان باستى اقىنىن ارداق تۇتقان ەلگە تاۋىپبەرٸپ, سٷيٸنشٸسٸن قالتاعا باسسا, ەبٸن تاۋىپ كٶز كٶرمەس, قول جەتپەسكە جوعالار ەدٸ. از دا بولسا ار الدىندا تازارار ەدٸ. قاشاعان جىلقى قۇساماي ادال تٸرلٸگٸن باستار ەدٸ. بٸراق قالاي? قايتٸپ تابادى ول باستى?

  ستۋدەنت كەزٸندە بٸر مۇراجايعا باس سۇققان. انا باتىردىڭ شاشاقتى نايزاسى, كيگەن ساۋىتى, مىنا بيدٸڭ ۇستاعان قامشىسى دەگەن كٶنە دٷنيە كٶزدٸڭ جاۋىن الادى. قىزىقتاپ ۇزاق جٷردٸ. تابانىنان توزىپ بارىپ مۇراجايدىڭ بٸر قىزمەتكەرٸنەن سۇراعان:

– وسىنىڭ بەرٸ راس پا? – دەپ.

جاس قىز يىعىن قيقاڭ قاقتىرىپ بٸراز تۇردى دا: – ەلدەن جيناپ العان زات قوي. ناق سول ادامداردٸكٸ ەكەنٸنە ٶزٸمٸز دە سەنبەيمٸز. جوقتان جاقسى, – دەپ قۇتىلعان. وسىنى ەستٸگەندە مۇنىڭ الاقىزبا كٶڭٸلٸ سۋىپ سالا بەرگەن. ەي, بەسە! سٷرٸنٸپ كەتكەنٸنە قاراماي, توڭقاڭداپ العا ۇمتىلاتىن بۇ قازاق قايدان عانا مۇقييات, مٷتتەيٸم بولا قالدى دەسە... كٶبٸ كٶز الداعان مٷلٸك ەكەن»,– بۇل باسكەسەر, قاراقشىلىقپەن اينالىسقان ەلٸمنٸڭ ٸشكٸ ارپالىسى. سٶيتٸپ, ماحامبەتتٸڭ باسىن تاپقان ادامعا بەرٸلەتٸن ميلليون دوللاردى قالتاعا باسۋ قامىنا كٸرٸسكەن ول سىبايلاسى جوريكتٸ ەسكٸ زيراتقا جٸبەرەدٸ. قۇلاپ جاتقان كٶردٸڭ ٸشٸنە تٷسٸپ, اقسٷڭكە باستى  الىپ كەلسە, «ماحامبەتتٸڭ باسى» دەپ, سىياقى الماق. بۇل جالعىز ەمەس. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنٸمٸزدەي, حالىقارالىق «بەيتەرەك» قورىنىڭ اقىن باسىن تاپقان ادامعا ميلليون دوللار بەرەتٸنٸ جارىق كٶرگەن كەزدەن باساپ سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگتاعى ابراامنان دا مازا كەتكەن. سىبايلاسى سلاۆانى شاقىرىپ الىپ ول دا قۇپييا تاپسىرما بەرەدٸ: « – قازاقتاردىڭ ەرتەدە ٶلگەن بٸر اقىنىنىڭ باسى جوعالىپ كەتٸپتٸ.

– جوعالسىن.

– ٶي, سەن دە بٸر! سونى تاپقان جانعا بٸر ميلليون دوللار اقشا ۇسىنىپتى.

– ونى قايدان تابامىز?

– قاجەتٸ جوق. ەندٸ اقىلداساتىن شارۋا بار. سەنٸڭ قولىڭنان كەلەدٸ.

– ايتا بەر.

– مۇسىلماندار ٶز باستارىنا يە بولا الماي جٷرٸپ...ٶلگەندەردٸڭ باسىن ٸزدەۋگە شىعىپتى. قاپى قالمايىق.

– تاپسىرما قانداي?

– ەرميتاجدىڭ قويمالارىنىڭ بٸرٸندە كەنەسارىنىڭ باسى ساقتاۋلى. مەن جولاي المايمىن. قۇيرىعىمدا قوڭىراۋىم بار. سەنٸڭ جٶنٸڭ بٶلەك. ەزٸرگە ٶمٸربايانىڭ تازا. قىراعى كٶزگە ٸلٸنبەگەنسٸڭ.

– سوندا...

– سول باستى الۋىمىز كەرەك. ساقتاپ قويامىز. قازاقتار تٷبٸ ونى دا ٸزدەيدٸ. سول كەزدە ساۋدا قىزادى. قىمباتقا ٶتكٸزەمٸز», –  ۋاقىت جەلٸ قۇيىنداپ سوققاندا ادامنىڭ التىننان دا قىمبات باسىنىڭ قاي تەنتەكتٸڭ قولىندا كەتەتٸنٸن تەك جاراتقان اللا عانا بٸلەدٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ نەبٸر اسىلدارىمىزدى باعالاماي جٷرٸپ, ٶزگەنٸڭ جىلتىراعىنا قۇمارمىز. ەلٸكتەگٸشپٸز. ٶز جۇرتىمىزدىڭ مۇراسىن ساقتاۋعا كەلگەندە سالاقپىز. جازۋشى وسىنى كٷيٸنە وتىرىپ جەتكٸزەدٸ. ساركازم دە جوق ەمەس. ۋىتتى مىسقىلعا دا ورىن بەرٸلگەن. جازۋشى ۋلى كەكەسٸندٸ, سىن نايزاسىن تٷيرەي وتىرىپ, ٸشتەي ەگٸلەدٸ, جىلايدى. وسىنى سەزٸنۋگە بولادى. ارقامىزدان مىڭ قۇمىرسقا ٶتكەندەي, شىمىرلاپ كەتەدٸ. ول – جازۋشى شەبەرلٸگٸ.

«...ەرميتاجداعى كەنەسارىنىڭ باسىنا جۇمسالعان سلاۆا كەلەسٸ جولى ەرٸپتەسٸن كٷلٸپ قارسىلاعان. ابراام دا رازى كەيٸپتە: – اقشا ۇستايتىن الاقانىم قىشىپ ەدٸ. جارايسىڭ. دجوھار دۋداەۆتى بٸلەسٸڭ عوي. ەندٸ سونىڭ دا...– دەپ جاتتى.

 ...بەرٸ سي-ەن-ەن تەلەكومپانيياسىنىڭ كٷندٸزگٸ حابارىنان باستالعان.

–بۇل بۇرىن ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸندە بولماعان وقيعا. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق «بەيتەرەك» قورى ماحامبەت اقىننىڭ باسىن تاۋىپ ەكەلٸپ بەرگەن ادامعا بٸر ميلليون دوللار سىياقى ۇسىنادى...

مۇنان سوڭ گەنەرال حيۋس نيۋ — يوركتەگٸ پەتەرٸنە قالاي سييار?ٶزٸمەن بٸرگە سوعىستا سىنالعانداردىڭ ەڭ سەنٸمدٸلەرٸن ٷش توپ قىپ بٶلەك–بٶلەك جيناعان...

...بٸرٸنشٸ توپ يراكقا اتتانعان. دار اعاشى الدىندا ٶز يمانىن ٶزٸ ٷيٸرٸپ ٶلەتٸن ساددام حۋسەيننٸڭ باسىن ۇرلاپ شىعۋعا.

ەكٸنشٸسٸ اقش-تى «قاباعان يت» دەپ نەلەتتەپ كەتكەن مۋاممار كاددافيدٸڭ كٶمٸلگەن جەرٸن تابۋعا.

سوڭعىسى بٸر ۋىس توپىراق بۇيىرماي, دەنەسٸ تەڭٸزگە تاستالعان بەن لادەننٸڭ سۋ استىنان قاڭقاسىن ٸزدەۋگە.

گەنەرال حيۋس سەت سايىن قول تەلەفونىنا ٷڭٸلٸپ, قۋانىشتى حاباردى كٷتۋمەن وتىر»,– جازۋشى مۇسىلمان ەلەمٸنە تٶنگەن قاۋٸپتٸ ەسكەرتكەندەي. مۇسىلماننىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىن كٷتٸپ تۇرعان زوبالاڭنان, نەۋبەتتەن ساقتاندىرعانداي. بۇندا دا جازۋشى ەگٸزدەۋدٸ سەتتٸ قولدانادى. پسيحولوگيزمگە يەك ارتا وتىرىپ, وقيعالاردى بٸر–بٸرٸنە سالىستىرمالى تٷردە ەگٸزدەپ سۋرەتتەيدٸ. بەرٸ دە مۇسىلماننىڭ باسىنا قۇمار ەكەن? ونىڭ سوڭى نەمەن بٸتەر? بەلگٸسٸز.

 بۇل ٷزٸندٸلەردە اقشاقۇمارلاردى  توعىشارلىق دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن نەرسە – ازعىندىق. كەدٸمگٸ اباي ايتقان «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىنىڭ» ٶزٸ. سودان بارىپ ول «ساناسىز, ويسىز, جارىم ەس» بولىپ شىعادى دا, ادامدىق ٸزگٸ قاسيەتتەن تولىق ايىرىلادى. ويلانىپ قاراساق,  وقىرماندى شوشىتقان جاڭا ەرەكەتتەردٸ ٸستەيتٸن ادامدار بٷگٸنگٸ زاماندا ٶركەنيەتكە جەتكەن, دەموكراتييالىق ەلدەردە ٶمٸر سٷرەدٸ. دەموكراتييا دەگەندٸ «بەرٸن ٶزٸم بٸلەم, نە ٸستەيمٸن دەسەم – ٶز ەركٸم» دەپ تٷسٸنگەن ولار – اش ەمەس, جالاڭاش ەمەس, بٸراق گوموسەكسۋاليستەر, كٶشەدە تىر جالاڭاش جٷرەتٸندەر, ٸشٸپ, قالاي بولسا سولاي جىنىستىق قاتىناسقا اشىق تٷسەتٸندەر… ولار نەگە بۇلاي بولدى? سەبەبٸ – ٶزٸمشٸلدٸك, جاۋاپسىزدىق, قوعامدا تەجەگٸش كٷشتٸڭ جوقتىعى. دەل وسىعان ۇقساس جاعداي بٸزدە دە كٶرٸنٸس بەرۋدە. بٸراق بٸزدەگٸنٸڭ سەبەبٸ سەل باسقاشا. دامىعان ەلدەگٸلەر «تويىپ سەكٸرسە», بٸزدەگٸلەر «توڭىپ سەكٸرۋدە». نارىقتىق ەكونوميكاعا كٶشكەن سەتتەن باستاپ, بۇقارا حالىق وراسان قيىنشىلىققا تاپ بولدى: جۇمىسسىزدىق, باسپاناسىزدىق, اشتىق – بۇلاردىڭ بەرٸ قوسىلا كەلٸپ, ادامداردىڭ بٸراز بٶلٸگٸن ليۋمپەنگە اينالدىردى, رۋحاني ازعىندىققا ەكەلدٸ. سونىڭ سالدارىنان ولار ەسٸرتكٸگە, ٸشكٸلٸككە, ەيەلدەر جەزٶكشەلٸككە سالىندى, ەركەكتەر, ەسٸرەسە, جاستار رەكەتتٸك ەرەكەتتەر مەن زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا كٶشتٸ. رۋحاني ازعىنداۋ, تٷپتەپ كەلگەندە, ولاردى ادامگەرشٸلٸكتەن جۇرداي قىلدى, نە قۇدايدان, نە ادامنان قورىقپاعان ولار ٶز ەكەسٸن, شەشەسٸن, بالاسىن, ەيەلٸن ٶلتٸردٸ, قىزىن, قارىنداسىن زورلادى, جازىقسىز جانداردى جايراتتى… «اشىنعاننىڭ تٸلٸ شىعادى, اشىققاننىڭ قولى شىعادى» دەمەكشٸ, كەدەيشٸلٸك, جوقشىلىق ادامداردى ەسسٸزدٸككە, تاعىلىققا اپاردى. سونىمەن بٸرگە مۇنداي حايۋاندىققا تەك اشىققاندار عانا ەمەس, «تاماعى توق, كٶيلەگٸ كٶكتەر» دە بارىپ جاتقانى ەلگە ايان. بۇنىڭ سەبەبٸ – «اتتىلىعا ٸلەسٸپ, جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتىنىڭ» كەرٸ. «دەموكراتييالىق ەلمٸز» دەگەندٸ جەلەۋ ەتٸپ, باس-كٶز جوق باتىسقا ەلٸكتەۋدٸڭ سالدارى. ەبٸن تاۋىپ, ەكٸ اساپ, تەز ارادا بايىپ العانداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ دامىعان ەلدەردٸڭ «راحات ٶمٸرٸن» ٶزدەرٸنشە تٷسٸنٸپ, يگەرٸپ العان سىڭايلى. ٶزٸنٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ولار ەشقانداي زورلىق-زومبىلىقتان, كٸسٸنٸڭ قانىن تٶگۋدەن, بٸر ٷيلٸ جاندى سويىپ, توناپ كەتۋدەن قاشپايدى. بۇلاردىڭ ازعىنداۋى – اشتىقتان ەمەس, يمانسىزدىقتان, ٶزٸمشٸلدٸكتەن, تويىمسىزدىقتان, اشقاراقتىقتان. ەندەشە, بۇلاردىڭ ادامي بولمىسى-وۋ باستان شٸرٸك, ارام. رەتٸ كەلٸپ, ٶزدەرٸ قالاعان جاعداي تۋعاندا ولار تاعىلىققا كٶشٸپ, جابايى ەرەكەتتەرٸن ٸسكە اسىرادى. مٸنە, وسىنداي ادامداردىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸن اشىپ, ولاردى  پسيحولوگييالىق پارالەلليزم تەسٸلٸمەن ەشكەرەلەۋ – كٶركەم ەدەبيەتتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى ٶزەكتٸ مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەشكەرەلەپ قانا قويۋ ەمەس, سونداي بىلىقتى, زيياپاتتى ٸستەردٸڭ الدىن الىپ, ادامداردى ساقتاندىرۋ, سول ارقىلى قوعامدى تازارتۋ, جەتٸلدٸرۋ – ەدەبيەت پەن ٶنەر ٷشٸن زور ماقسات. جازۋشى  وسى مەسەلەلەردٸ كٶركەم تٸلمەن زەرتتەي دە, زەردەلەي دە بٸلگەن.

بٸر ادامنىڭ ەكٸگە بٶلٸنۋٸ (رازدۆوەنيە ليچنوستي) – فيلوسوفييالىق تۇرعىدان العاندا, ٶتە كٷردەلٸ قۇبىلىس, ال كٶركەم ٶنەردە, ەدەبيەتتە ٶمٸردەگٸ قايشىلىقتاردى, كەيدە اشىق ايتۋعا بولا بەرمەيتٸن ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, قوعامدىق, رۋحاني كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ تەرەڭٸنەن كٶرسەتۋ ٷشٸن كەيٸپكەردٸ ەكٸ جارىپ, ەكەۋٸن ايتىستىرىپ, تارتىستىرىپ سۋرەتتەيتٸن اللەگورييالىق تەسٸل. جازۋشى تٸرشٸلٸكتە بولىپ جاتقان ٸستەرگە, نەمەسە ساياسي شەشٸمدەرگە, ت.ب. جاعىمسىز قۇبىلىستار مەن وقيعالارعا دەگەن ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن بٸلدٸرۋ ٷشٸن وسى تەسٸلدٸ قولدانىپ, پسيحولوگييالىق شىعارما تۋدىرادى.

پسيحولوگيزم ۇعىمىنىڭ ەدەبيەتتە قاي دەۋٸردە قالىپتاسقانىن ناقتى ايتۋ قيىنعا سوعادى. ەجەلگٸ انتيك دەۋٸرٸ ەدەبيەتٸ دراماتۋرگييا نەگٸزٸندە دامىعانى بەلگٸلٸ. سوفوكل, ەۆريپيد, ت.ب سيياقتى دراماتۋرگتەر ٶمٸرگە كٶپتەگەن درامالىق شىعارمالاردى ەكەلدٸ. ەجەلگٸ گرەتسييادا تەاتر ٶنەرٸ پايدا بولا باستادى. تراگەدييا مەن كومەدييا دا سول كەزدٸڭ پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىندىعى داۋسىز اق. تراگەدييا – گرەك تٸلٸنەن اۋدارعاندا تراگۋس – ەشكٸ, ودە – ٶلەڭ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ ەكەن. گرەكتەر قۇدايلارى ديونيسكە ارناپ ەشكٸ مالىن قۇرباندىققا شالعان. مٸنە سول جيىندا ودا ايتاتىن بولعان. ياعني, ٶلەڭ ايتادى. كەيٸن بۇل ٶلەڭ مۇڭ, شەر ٶلەڭگە اينالادى. حالىق ٶز مۇڭىن ٶلەڭگە جىرلاپ قوسىپ, ايتادى. كومەدييا جانرى كٶڭٸلدٸ جانر بولىپ تابىلادى. مٸنە ەجەلگٸ انتيك دەۋٸرٸندە پسيحولوگييالىق اسپەكتٸنٸڭ ەكٸ تٷرٸ پايدا بولعانىن بايقاپ وتىرمىز. قايعىرۋ مەن قۋانۋ اسپەكتٸلەرٸ. پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەردٸڭ باستاۋىن وسى كەزەڭنەن بايقاۋىمىزعا بولادى.

  قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ باستاۋى بولىپ سانالاتىن ورحون ەنيسەي جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸندە پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەر كٶرٸنەدٸ. بٸراق بۇل ەسكەرتكٸشتەردەگٸ پسيحولوگييالىق كٷيلەر حالىق اۋىز ەدەبيەتٸندە كەزدەسەتٸن ەرتەگٸدەگٸ پسيحولوگييالىق كٷيلەر سيياقتى, تەرەڭنەن اشىلعان جوق. تەك, ادام قۋانسا قۋاندى, جىلاسا جىلادى دەپ قانا قويدى. ودان تەرەڭٸن اشىپ كٶرسەتە بٸلگەن جوق. پسيحولوگيزم ۇعىمى ەدەبيەتتٸڭ دامۋىنان پايدا بولعان ۇعىمداردىڭ بٸرٸ دەسەك قاتەلەسپەگەن بولار ەدٸك. بٸز ەدەبيەتتەگٸ پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەردٸڭ قالاي جەنە قاي دەۋٸردە پايدا بولعاندىعىن ايقىندايمىز. پسيحولوگييانىڭ پايدا بولۋىن قاراستىرمايمىز, بۇل پسيحولوگييا عىلىمىنىڭ ەنشٸسٸندە بولىپ تابىلادى. ياعني, مۇندا دا اسپەكتٸنٸڭ ەكٸ تٷرٸن بايقاي الامىز قايعىرۋ مەن قۋانۋ اسپەكتٸلەرٸ.

 ادام جانىنىڭ قۇپييالارىنا ەبۋ ناسىر ەل-فارابي, ح.ياسساۋي, ج.بالاساعۇني ت.ب. وقىمىستىلار دا كٶڭٸل بٶلگەندٸگٸن شىعارمالارىنان بايقاۋىمىزعا بولادى.

 التىن وردا دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەتكە نازار اۋدارساق, نەزيرا دەستٷرٸمەن جازىلعان قيسسا داستانداردى ايتا الامىز. بۇل كەزەڭدە قيسسا-داستاندار تٷرلٸ تاقىرىپتا جىرلاندى. ماحاببات تاقىرىبىنا جىرلانعان قيسسا-داستاندارعا كٶز جٷگٸرتەيٸك. بۇل داستانداردان پسيحولوگييالىق كٷيلەر مەن سەزٸمدەردٸ كٶپتەپ بايقاۋىمىزعا بولادى. بۇل داستاندارداعى پسيحولوگييالىق اسپكەتٸلەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن زەرتتەلمەي كەلە جاتقان دٷنيە. بۇل داستاندا جالعىزدىق, اڭساۋ, تولعاۋ, كٷيٸنٸش, سٷيٸنٸش, تٷس كٶرۋ, ايان بەرۋ سەزٸمدەرٸ مەن قۇبىلىستارى سۋرەتتەلگەن. بۇ داستانداردا پسيحولوگييالىق پاراللەليزم ەدٸسٸ دە كەڭٸنەن قولدانىلعان. وسى اتالعان اسپەكتٸلەر كٶركەم پروزادا حح عاسىردىڭ باسىندا كەڭٸنەن قولدانىلسا, قيسسا داستانداردا ەلدەقاشان پايدا بولعان اسپەكتٸلەر بولىپ تابىلاتىندىعىن اڭعارۋىمىزعا بولادى.

سونداي اق, ەپوستىق, ليرو-ەپوستىق جىرلاردا پورترەتتەۋ, سۋرەتتەۋ ۇعىمدارى كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. سۇلۋ قىزدىڭ, باتىر جٸگٸتتٸڭ, سەيگٷلٸك اتتاردىڭ پورترەتٸن بەرۋ جىر مەن داستانداردا پايدا بولعان ۇعىمدارداڭ بٸرٸ ەكەن. ەپوستىق, ليرو-ەپوستىق جىرلاردان ديناميكالىق پسيحولوگيزممەن قاتار, اناليتيكالىق پسيحولوگيزم ۇعىمدارىن بايقاي الامىز. كەز كەلگەن باتىرلار جىرىندا پورترەت بەرٸلەدٸ, تٷس كٶرۋدەگٸ ايان بەرۋ, ساعىنۋ, زارلاۋ, جوقتاۋ سيياقتى ۇعىمداردى كٶپتەپ كەزدەستٸرە الامىز. ليرو-ەپوستىق جىرلار دا ليريزمگە تولى بولعاندىقتان, پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەردٸ بايقاي الامىز. زەرتتەۋشٸ گٷلزييا پٸرەليەۆا ٶز ەڭبەگٸندە وسى مەسەلەگە توقتالىپ كەتكەن بولاتىن. «بٸرٸنشٸ, ول ليرو-ەپوستىق جىرلارداعى عاشىقتىق سەزٸمدەر, باتىرلار جىرلارىنداعى كەيٸپكەرلەردٸڭ كٷيٸنٸش-سٷيٸنٸشٸ, تولعانىسى, ەل-جۇرتتىق, اتا-اناسىنىڭ كٶڭٸل-كٷيلەرٸ ارقىلى كٶرٸندٸ. الايدا ولار قاراپايىم بەينەلەنٸپ, ٸشكٸ سٶز ويلارى تەك قانا بايانداۋشىنىڭ كٶزقاراسى, ەڭگٸمەسٸ ارقىلى بەرٸلدٸ. سوندىقتان دا بٸزدٸڭ ەپيكالىق جىرلارىمىزدا سىرتتان باقىلاۋ باسىم بولىپ كەتەدٸ دە, كەيٸپكەردٸڭ كٶڭٸل-كٷيلەرٸ, جەكە باستىڭ جان-سەزٸمدەرٸ سونىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويادى». بۇل پٸكٸرگە ەرينە, كەلٸسەمٸز. بۇل جىرلارداعى كەيٸپكەرلەردٸڭ پسيحولوگيزمٸنٸڭ بەرٸلۋٸ بايانداۋشىعا بايلانىستى بولىپ كەلەرٸ داۋسىز. 

 سونىمەن قاتار, بۇل جىرلاردا تەك قانا پورترەت قانا ەمەس, ۇلتتىق پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەردٸ دە كەزدەستٸرە الامىز. تولعاۋ, جوقتاۋ, ەستٸرتۋ, سىڭسۋ ت.ب جانرلاردى بٸز ۇلتتىق پسيحولوگيزمدەر قاتارىنا جاتقىزا الامىز. ەپوستىق, ليرو-ەپوستىق جىرلار ۇلتتىق پسيحولوگيزمدەرگە اسا باي بولعانىن ايعاقتاي الامىز.

جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ شىعارمالارىنان دا جان تۋرالى مەسەلە بويىنشا سٶز قوزعاعاندىعىن اڭعارا الامىز. اسان قايعى, شالكيٸز, اقتامبەردٸ, بۇحار ت.ب جىراۋلار شىعارماشىلىعىنان دا جان مەسەلەسٸنە سٶز قوزعاعانىن اڭعارا الامىز.

بۇل ۇعىم كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە بٸردەن قالىپتاسا قويعان جوق. قازاق ەدەبيەتٸنە بۇل ۇعىم داۋسىز-اق, حح عاسىردا كٶزگە ايقىن كٶرٸنە باستادى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, بۇل ۇعىمعا قازاق ەدەبيەتٸندە نازار اۋدارعاندار كٶپ ەمەس. سول ازدىڭ بٸرەگەيٸ – بٸز شىعارمالارىن زەرتتەپ وتىرعان راحىمجان وتارباەۆ.

گٷلزادا نيەتقاليەۆا, "جۇلدىز" جۋرنالى