Shyn darynnyń shyrqaý biigi

JAZÝShY RAHYMJAN OTARBAEVTYŃ «ShYŃǴYS HANNYŃ KÓZ JASY» HIKAIaTY

Jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hikaiaty – psihologiialyq iirimge qurylǵan filosofiialyq tujyrymy tereń týyndy. Ishki monologqa qurylǵan kórkem shyǵarmadaǵy oqiǵalar jelisi eles-estelikter arqyly damyp, shielenisip, sharyqtaý shegine jetip, sheshimin tabady. Buryn-sońdy qazaq prozasynda qoldanylmaǵan ádis. Hikaiat eki sóilemnen ǵana turatyn prologpen bastalypty: «Taǵy bir tań atty. Kimderdi qýantady eken?..» Anton Chehov  «Kratkost — sestra talanta» depti óz zamanynda. Kelisýge týra keledi. Osy bir eki aýyz sózdi oqyǵanda júrek uiyp, kózge jas tunady. Búkil aspan asty, jer betindegi tirshilik ataýlynyń úkilegen úmiti men alǵaýsyz armany, baýyryn kúidirgen ókinishi osyǵan syiyp ketip turǵanyn aitsańyzshy!

«Adam taǵdyry — jazýshy úshin shyǵarma arqaýy ǵana emes, ómirdi tanýdyń ózgeshe tásili de: ómirde kórgen tiri adamdar týraly, olardyń hal-kúii, keskin-keipi týraly tebirene, tolǵana oilanýdan kóbine sýretkerdiń sol adamdar ómir súrgen qoǵam týraly kózqarasy qalyptasady, nátijesinde sol qoǵamdyq shyndyqty kórkem jinaqtaý maqsatyndaǵy tvorchestvolyq áreketi bastalyp ketedi»,– degen bolatyn akademik Zeinolla Qabdolov óziniń «Sóz óneri» monografiiasynda. Máselen, ózimiz nazar aýdaryp otyrǵan týyndyda mynadai joldar bar: «Esik kózinde qalǵyp-múlgip otyrǵan kúzetshiler ornynan silkinip turysqan. Alshaia qonǵan aq ordanyń qaýsyrma esigi eki jaqqa keńinen ashylyp, ishten uly qahan shyqty. Jibek shapanyn jelbegei jamylypty. Aqquba júzine, kelisti mańdaiyna kún sáýlesi syrǵanai túsken. Kindik qaqqan jez saqalyn oinama salqyn samal sypaiy saýyp turdy.

Az qolmen shyǵyp ań qaǵýǵa yntasy aýǵan. Qus salyp, qumai tazy júgirtip sergip qaitpaq-ty. Aq ordasynan adym ozdyrmai quiryq taldyrypty. Esiginen syǵalap iilip-búgilgen elshiler men dárgeiine bas urǵan jurttan qajyp bitpedi me?»

Osy úzindidegi qahannyń oiy, qahannyń tirligi búgingi kúni de tanys sýretterdiń biri emes pe? Keide shynymen tirliktiń ózi jip siiaqty tizbektelip jatatyn ushy-qiyry joq nárse ekenin sezinip, janyń túrshigetini de ras. Bul – sonaý Shyńǵys hannyń zamanynan jalǵasyp kele jatqan, áli de jalǵasa beretin shyndyq. Kórip otyrǵanymyzdai, ádebiettegi eń bastysy — adam taǵdyry, sol keiipkerdi dúniege ákelýdegi jazýshynyń kúlli shyǵarmashylyq áreketiniń oi-qyry, qiia-qaltarysy.

Belgili bir dáýirlik shyndyqtan kórkem shyǵarma týǵyzý úshin, bárinen buryn «shikizat» kerek. Al, «shikizatty» tabýdyń sýretkerlik tásili – sol dáýirdegi adam taǵdyryn qazý, qoparý, «tiri qujattardy» zertteý. Bul ońai emes. Áldeqashan kóship ketken aýyldyń jurtyna kezdesken jolaýshydai, kóshken jurttyń ornynan ózi de bilmeitin nárselerdi izdeidi, oshaqta bolmashy jyltyraǵan shoqty úrleidi. Árine, izdengen jeter muratqa. Ómirmen, adamdarmen qoian-qoltyq jumys istegen jaǵdaida ǵana sýretkerdiń shyǵarmashylyq qiialy qimylǵa kóshedi, qozǵalysqa túsedi. Dál osy arada ádebiettiń qozǵaýshy kúshi — adam taǵdyrynyń mańyndaǵy avtorlyq airyqsha ásem áreketke, dálirek aitqanda, ádebiettegi adam beinesin jasaýdyń sheshýshi sharty-oidan shyǵarý máselesin de attap óte almaimyz.

 «Oidan shyǵarý-obrazǵa barar jol. Sýretkerdiń ómirde kórgen-bilgenin oisha óńdeýdiń, qorytýdyń, jinaqtaýdyń tásili»,– degen akademik Zeinolla Qabdolovqa taǵy da oralamyz. Óitkeni, oidan shyǵarý joq jerde ádebiettegi adam týraly múlde uǵym bolýy múmkin emes. Máselen, Balzak óziniń oiynda paida bolǵan óz geroilarymen kádimgi tiri kisilermen sóileskendei «qulshyna keńesip otyryp, tek solardyń aitqanyn ǵana qaǵazǵa túsiredi» eken.  Bul arada tarihqa belgili tulǵa Shyńǵys hannyń obrazyn jasaýda jazýshy Rahymjan Otarbaev ta sol kezeńdi,  sol dáýirdi ábden zerttep, sol kezeńdegi ádebi, tarihi eńbekterge shuqshiia úńilip, aqyr aiaǵynda ózi Shyńǵys hannyń obrazyna kirip, somdap shyqqany daýsyz.

«Ádebi shyǵarma týraly áńgimeni taqyryptan bastaǵan jón»,–degen uly ustaz, akademik Zeinolla Qabdolovtyń aitqanyn esimizge ala otyryp, «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hikaiatynyń taqyrybyna kelsek, sýretker shyǵarmaǵa tarihi taqyrypty, onyń ishinde Shyńǵys hannyń ómirin ózek etip alǵan. Ideiasy — adamgershilikti tý etip, jas urpaqty adaldyqqa, parasattylyqqa baýlý, máńgiliktiń taǵyndaǵy tulǵalardy tanyp, solardyń ómirin ǵibrat etý, sodan sabaq alýǵa shaqyrý.

Sózimizdiń basynda shyǵarmanyń prologynyń eki sóilemnen ǵana turatynyn aityp ketken bolatynbyz. Ári qarai kompozitsiialyq qurylysyn taldaityn bolsaq, siýjettiń bastalýy, ekspozitsiiasyn aitpai kete almaimyz. Ekspozitsiianyń bir ereksheligi — ol shyǵarmanyń siýjettik jelisindegi tartysqa tikelei yqpal jasamaidy, tek mezgil men mekenge megzeý, derek, dáiek retinde ǵana qalady. Osy turǵydan alǵanda, biz zertteý nysany etip alǵan «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hikaiatynda qahannyń ań aýlaýǵa shyǵýy-ekspozitsiia. Óitkeni, munda ádebi qaharmandardyń ózara qarym-qatynasqa kóshpes burynǵy hal-jaǵdai, tirshilik, qoǵamdyq orta sýrettelgen. Bolashaq qaqtyǵystar alańy, oqiǵalar orny  naqyshtalyp otyr.

Siýjettik bailanys, iaǵni, adamdar arasyndaǵy áreketterdiń basy, tartystyń bastalýy – ań aýlaýǵa shyqqan qahannyń tý syrtynan naizaǵaidyń urýy, sóitip álemdi titirentken Shyńǵys hannyń  tósekke tańylýy. Bailanys óte utymdy, sátti qiystyrylǵan. Avtor bul arada ekspozitsiiadaǵydai aýyzeki ańyzdamaidy, adamnyń jan dúniesin asha beineleidi: «Qara bult óktemdik alypty. Aq bult esin jinai almai shashyrady. Tómendep kóshken, jolyn kesti. Shyrqaý biikke umtylǵan, tóbesinen tóndi. Alǵash alty kez naiza ustap atqa qonǵannan jebep-jelegen Kók Táńiriniń syiyna bir náýbettiń tóngenin uly qahan anyq sezdi. Ala sap aspanǵa sadaǵyn kezegen. Qoramsaqtaǵy jolbarys jyǵar bir oqty tańdaǵan. Aýany tilip oqjylandai ysqyryp ushqan oq qara bultqa qarai zymyraǵan. Jetpei jyǵyldy. Alaý-dalaý bolǵan aqsha bult aýdarylyp-tóńkerildi. Betinde jazý turdy. «Álem ámirshisi Shyńǵys han». Muny kim órnektep júr? Sol-aq eken, qulaq kesken kúrkil estilip, naizaǵai oinady. Kúmis butaqtar shashyrai syndy. Jazýdy talqandap saldy. Aqsha bult túidek-túidek bop pyshyrai qashqan. Aqboz tulpar qalsh-qalsh etip qaltyrap, qan siip jiberdi. Bas berer emes. Qaraqorymǵa mańdai túzep iesin ala kep qashqan. Uzatpady. Qaita tirilgen naizaǵaidyń bir butaǵy uly qahandy tý syrttan kep urǵan. Kóz aldyna qyzyldy-jasyldy saqinalar qaptap ketkeni nesi?»

Siýjettik damý adamdardyń ózara qarym-qatynasynan, qimyl-qareketinen týǵan túrlishe jaǵdailarǵa, shielenisterge bailanysty. Shyǵarma fabýlasy da birinen-biri týatyn ár alýan sitýatsiiadan, intrigadan quralady. Biz taldap otyrǵan shyǵarmada shielenis: «Shyr ainalǵan aqboz tulpardan aýyp túsken. Tula boiyn jalyn sharpyp, kúiip janyp barady. Sekseýil órtep jatqan kimder? Sóndir. Otty sóndir.

Naizaǵai bop urǵan dert es jiǵyzar emes. Tilden dármen joq. Tilegi úzik-úzik. Tini úzilmegen soń ǵana tiri jatyr...» Osyndai shiryqqan, shiyrshyq atqan serippeli shielenister bir báseńdemesten baryp, sharyqtaý shegine jetedi. Qaharynan búkil álem qaimyqqan qahannyń eseńgirep jatqanda búkil ómiri kóz aldynan saǵym bop ótedi. Jetim qalǵan taýqymetti taǵdyry, anasynyń ózderin qalai jetildirgeni  jetedi eń aldymen. Odan keiingi estelikterde ret-retimen taǵdyrdan qaǵajý kórgeni, jeńilisi men jeńisi, bireýdiń ózine bergen zobalańy, óziniń basqalarǵa tarttyrǵan azaby men jasaǵan qiianaty, jaqsylyǵy men jamandyǵy tarazynyń eki basyna tartylǵandai...

Sharyqtaý shegi-siýjettik damýdyń eń joǵarǵy satysy deitin bolsaq, bul shyǵarmadaǵy adamdar arasyndaǵy qimyl-árekettiń meilinshe kúsheiip, órbip jetken jeri — sanadaǵy sarǵaiǵan kóp elestiń sońynda anasynyń Onon ózeniniń arǵy jaǵynda turyp shaqyrýy,  ámirshiniń soǵan asyǵýy. «Myń qumyrsqa myń taraptan ózine qarai qujynap kele jatqany nesi?! Aýlaq! Aýlaq menen!» – degen joldar sharyqtaý shegine jetýdi kórsetedi. Ári qarai Shyńǵys hannyń dúnieden ótkeni jaily habardyń taralýy-shyǵarmanyń sheshimi.

Shyǵarma eki aýyz epilogpen aiaqtalady: «Taǵy bir kún batty. Kimderdi muńaitady eken?..»

Shyndyǵynda jalǵan-dúnie kimdi kókke kóterip, ataq-dańq berip qýantpady, kimdi bir-aq sátte bárinen jurdai ǵyp, joq qylyp jibermedi?! Zyrlap jatqan ýaqyt tegershigin keri ainaldyrý esh pendeniń qolynan kelmesi anyq. Asyly, pende shirkin qanshama myqtymsynǵanymen, ýaqyt óz degenin jasaidy emes pe? Shyǵarma osyndai oilarǵa jeteleidi. Ishki monologqa qurylǵan hikaiatta Shyńǵys hannyń óz-ózimen jalǵyz qalýy, ózine ózi syr ashýy, ózine ózi esep berýi, óz ókinishimen, óz muńymen máńgilikke bet alýy filosofiialyq iirimder arqyly berilgen.

 Ádebi tildi qoldanýda ajarlaýdyń, qubyltý men aishyqtaýdyń orny orasan zor. Obrazdy sóileý, tildi ásemdeý úshin aishyqtaý tásilin, iaǵni, figýrany ornymen qoldana bilgen durys. Figýranyń túrleri kóp, sonyń biri – qaitalaý. „Ol – sóz áserin kúsheite otyryp, oqyrman nazaryn airyqsha aýdarǵysy kelgen nárseni ne qubylysty birneshe márte qaitalap, aitar oidy, uqtyrar syrdy uǵymǵa muqiiat sińire túsý»,– degen bolatyn akademik Zeinolla Qabdolov. «Shyńǵys hannyń kóz jasy» týyndysynda Rahymjan Otarbaev aishyqtaýdyń osy túrin sátti qoldanǵan. «Quiryq-jaly súzilgen myń sáigúlik myń tarapqa bas bermei aǵyzyp bara jatyr eken deidi» – qahannyń saǵymdai myń qubylyp óte shyqqan fáni-dúnie men baqidyń ortasynda jatqan shaǵynda kóz aldyna elestetken ótken jyldar elesteri osylai bastalady. Bul joldar – ádepki qaitalaý, iaki anafora. Úzik-úzik eles túrinde bere otyryp, ótken dáýrenge, jastyq shaqqa degen saǵynyshyn, opa bermes jalǵanǵa degen pendelik ókpesin, turlaýsyz dúniege degen muńyn tanytady.

«Quiryq-jaly súzilgen myń sáigúlik» – kóńildiń kók dóneni, onyń bas bermei «myń tarapqa aǵyzyp bara jatýy» – synaptai syrǵyǵan jyldar men qanat taǵyp alyp zýlaǵan kúnder. Tereńirek taldai túser bolsaq, qubyltý trop, onyń ishinde kúrdeli epitet.  Atalmysh týyndyda osy bir jaryq dúnieniń million boiaýyna, pyraqtan da júirik ýaqyttyń pendeni kóz ilestirmes shapshańdyqpen ala qashýyna, bir sózben aitqanda ómir-dúriia dúnie dúrmegine qarama-qarsy taǵy bir aishyq bar. Ol: «Myń qumyrsqa myń taraptan ózine qarai qujynap kele jatqany nesi?! Aýlaq! Aýlaq menen!» – degen ritorikalyq saýal. Onyń jaýaby da túsinikti. Myń taraptan qujynaǵan qumyrsqadai bop kele jatqan – ajal. Jazýshy ólim beinesin metonimiia túrinde keltire otyryp, oqyrmannyń jan dúniesin shimirkendire, túrshiktire túsedi.

«Jylnamashy túrik qaida júr? Áli de aitary kóp. Amanaty az emes»,– bul da qaitalaý, onyń ishinde ádepki qaitalaý, anafora.

Oqiǵanyń bastalýy da óte bir erekshe jaǵdaida óris alǵan: «Kún de uiasynan sharasyna syimai balqyp kóterilgen. Shashyrap júrgen sharby bulttar baýyry qan qyzyl túske boianyp kóshti. Taý qýalap esken jel de ishin tartyp tynshi qaldy. Alystan baiǵyz shaqyrdy. Kún men túndi almastyryp alǵan ba, atańa nálet!»  Sózben salynǵan sýret. Jazýshynyń has sheberligi, qalamynyń kiesi, sóziniń dýasy  aiqyn ańǵarylady. Alda bolaiyn dep turǵan tosyn oqiǵadan habar bergendei. Qan qyzyl túske boialǵan sharby bulttar, mezgilsiz shaqyrǵan baiǵyz –  kúrdeli epitet, al osy joldar túgelimen psihologiialyq parallelizm.  Figýranyń taǵy bir túri gradatsiia bolsa, jazýshynyń bul týyndysy túgelimen aishyqtaýdyń osy túrine jatady. Aldyńǵy sózden sońǵy sózdi, aldyńǵy oidan sońǵy oidy, aldyńǵy qubylystan sońǵy qubylysty asyra, asqaqtata túsedi jazýshy.

Sonymen qatar, sóz ornyn aýystyrý, inversiia da hikaiatta kórinis tapqan.

«Janynda sybyrlap ertegi aityp otyrǵan anasy qaida ketken? Báiterek pen shybyq, tal... Daýyl men quiyn... mynaý ertegi emes qoi! Sana túkpirinde taǵy da san sýret almasty. Keýdesi shoq qaryǵandai ýdai ashydy. Bir túiinshek lyqsyp kep jutqynshaǵyna qadaldy. Kemseń qaqty.

Betin jýyp ketken ne nárse? Túiinshegi túskir jas bop tarap jatyr eken ǵoi. Jasy nesi? Jarty dúnieni jaýlaǵan uly qahan jylaýshy ma edi? Ishki sheri aǵytylyp ketken-aý. Boi berer emes. Betin kúidirip barady. Kermek dám aýzyna keldi. Ýdai ashysyn! Tipti qulaǵyna da quiylyp jatyr ma? Ájim shatyrash sap oinaǵan málike júzine aq sortań iz salyp qatyp qalady-aý. Kún sáýlesi de óship bara ma? Jan-jaǵynan jarqyrap, altyn shýaǵymen aialap ne túspeidi osy? Ashyńdar jolymdy! Jarylyńdar ekige! Men ketip bara jatqan joqpyn ba?»  Ataǵy jer júzin silkindirgen, qahary jer basqan pendeni túrshiktirgen Shyńǵys han da barzaq dúniege bet túzedi!

  Ei, beiopa jalǵan! Kim bar máńgiliktiń taǵynda myzǵymai qalar?! Joq qoi, joq! Ajaldy pende qashan da bolsa ata–babalar salǵan baqi kóshine bet túzer... Jazýshy Shyńǵyshandy ózgeshe qyrynan tanytyp, ózgeshe bir mánerde naqyshtapty. 

ShYǴARMALARDAǴY RITORIKALYQ AIShYQ

 «Jazýshynyń, kóbine kóp aqynnyń ózine ne ózgege, keide tipti jalpy jurtqa arnaiy til qatýy, kópshilikke qaiyryla sóileýi, olarmen ishtei keńesýin arnaý deidi. Arnaýdy professor Qajym Jumaliev úsh túrge bóledi: jarlai arnaý, surai arnaý jáne zarlai arnaý. Aqyn nemese jazýshy jeke adamǵa emes, jalpy jurtqa qaiyryla sóilep, jeke adammen ońasha emes, jalpy jurtpen jariia keńesse — ol jarlai arnaý. Jazýshy nemese aqyn óz oiyn ózgege arnap san-sapa saýal arqyly aityp jetkizedi de, ózi sol saýaldarǵa jaýap kútedi. Bul — surai arnaý dep atalady. Keide arnaýda qoiylǵan suraqtarǵa avtor jaýap kútpeidi. Óitkeni olar eshqandai jaýapsyz-aq túsinikti. Arnaýdyń ón boiynda ózinen-ózi anyqtalyp jatyr. Surai arnaýdyń mundai túrlerin sheshendik, iaki ritorikalyq aishyq dep ataidy», – depti akademik Zeinolla Qabdolov «Sóz óneri» monografiiasynda.

Ritorikalyq aishyqty jazýshylar men aqyndar belgili bir zamana aǵymyna kóńili tolmaǵanda, bolashaqqa senim joǵalǵandai kúi keship, jany aýyrǵanda, qoǵamdaǵy dertterdi kóre tura oǵan esh amaly bolmaǵanda paidalanady. Máselen, Asanqaiǵynyń:

«Aiaǵy joq, qoly joq

Jylan qaitip kún kórer?!

Quiryǵy joq, jaly joq

Qulan qaitip kún kórer?!» – dep keletin belgili sheshendik suraqqa qurylǵan tolǵaýyn alaiyq. Osynda jyraý eldiń bárine belgili sýretterdi qoldana otyryp, ádeii saýal qoiady,  biraq ol saýalǵa  ózi jaýap kútip te otyrǵan joq. Onyń sheshimin ózi biledi. Alaida, osyny estigen jan tebirenbei, kózine jas almai  qalmaityny sózsiz! Jalpy buqaraǵa tolǵaýdyń emotsiialyq-ekspressivtik boiaýyn qalyńdatyp, sherli, muńdy kúi syilap otyrǵan kórikteý quraly – ritorikalyq suraq.

 Búgingi tańda rýhani ekspansiiany dáldúrish dúnielermen emes, klassikalyq týyndylarmen yǵystyrý kerek-aq. Qazir – ózin jazýshymyn, aqynmyn dep sanaityn dúmbilezder kóbeiip turǵan kezeń. Osyndai qoǵamda qazaq halqynyń rýhy biik, aristokratiialyq minezge bai, bekzat qalpyn saqtap qalatyn, árine, kórkem ádebiet.  Bul talaptarǵa jaýap beretin shyǵarmalardy ǵana ulttyń igiligi dep qaraýǵa tiistimiz.  Toǵysharlarmen toqyrap turǵan shaqta durystyqty dáleldeý, biiktikke umtylý, kemeldikti kórý, tereńge úńilý óte qiyn. Óitkeni, talǵamy tómen orta ózinen joǵaryny qabyldaǵysy kelmeidi. Osyndai kúrdeli kezde, óliara shaqta sóz saýyp, ony halyqtyń qajetine jaratam deýdiń ózi-jankeshtilik. Qalyptasyp qalǵan nemquraidylyqtyń betine shapalaqpen bir tartyp, ulttyń esin jiǵyzýǵa árekettenip júrgen jazýshylar da joq emes. Bei-jai, esinegen marǵaý ómirdi qylyshtyń júzindei ótkirligimen qiyp túsetin minezdi týyndylarymen halyq súiispenshiligine bólengen jazýshy — Rahymjan Otarbaev.

 Prozalyq shyǵarmalardy qara óleń siiaqty taý basynan sarqyrap aqqan bulaqtai, poetikalyq órnekpen týdyrý — qalamgerdiń qaitalanbas sheberliginiń aiqyn dáleli. Sýretker  Otarbaevtyń  qai  shyǵarmasyna úńilseńiz de qoǵamdy  iritip-shiritip, jegidei jep jatqan bylyq-shylyqty áshkerelegenin kórýge bolady. Jazýshy áńgimeleri men hikaiattarynda ritorikalyq suraýdy sheber qoldanady. Negizinen, aishyqtaýdyń bul túri kóbine aqyndardyń enshisine tigendei edi. Alaida, Rahymjan Otarbaev bul túsinikti joqqa shyǵardy. Prozalyq shyǵarmalardyń filosofiialyq astaryn tereńdetip, psihologiialyq iirimin molaitýda osynaý kórkemdik quraldyń róli zor ekenin dáleldedi. Keshegi Asan qaiǵy, Qaztýǵan, Dospambetterdiń jyrlaryndaǵy minez, bolashaq úshin alań kóńil jazýshy shyǵarmalarynan da ózindik kórinis tapqan. Sonyń ishinde, búgingidei qazaqy rýhty qaitadan tiriltetin kez kelgen shaqta sonaý jyraýlardan beri qarai ulttyń uly murasyna ainalǵan ritorikalyq aishyqtyń mańyzy orasan. Rahymjan Otarbaevtyń «Amerikanyń ulttyq bailyǵy» áńgimesine keleiik: «–Allam-aý, dedi amaly taýsylǵan ańshy úni tozyp, murjaǵa súiene ketip. –sháýildegen jaman shibóri Amerikanyń ulttyq bailyǵy bolsyn. Men sonda Qazaqstannyń kimimin? Ókpesine teber ógeiimin be? Bu dúniede jiǵanym, o dúniede imanym buiyrmai ketetindei suraýym joq pa? Oń qol qiianatqa júgirse, sol qol arashaǵa umtylmas pa?..Bul el el me álde ashyq-tesik jatqan malqora ma?.. Kózinen eki tamshy jas ezilip tústi»,– mine, naǵyz ritorikalyq suraq!

 Sonaý Qoshalaqta maldyń sońynda júrgen Qapar ańshy bul suraǵyna eshkimnen jaýap kútpeidi. Onyń jaýabyn jazýshy osy shyǵarmada aldyn-ala berip te qoiǵan. Árine, ár oqyrman áńgimeden ortalyqtan shalǵaidaǵy aýyldyń tynys-tirshiligin, búgingi tańdaǵy qazaqy tanym men turmystyń sýretin tap basyp tanidy.

Jazýshynyń «Jasyrynbaq» áńgimesi de figýranyń osy túrimen bastalǵan eken: «Osy jurtta es bar ma ózi? Tań torǵaiy shyryldaǵanda bastalǵan qańqý qara qarǵa qanatyn jaiyp, qonar uiasyna qaiyra ushqanda qiqýǵa ulasyp, ainalań arqasy bar baqsydai zikir salyp, arpalysady da jatady. Bermestiń pulyn, kórmestiń kózin suraǵan óńsheń qaiyrshy qaidan ǵana qaptap júr osy?» –  bul mekemesi bankrot bolǵan Bastyqtyń oiy. Osydan-aq onyń halyqqa jany ashymaityn kisápir ekenin kórýge bolady. Tek qulqynynyń qamyn ǵana kózdegen bas keiipkerdiń ózimen-ózi sóilesýi ritorikalyq saýal túrinde berilgeni shyǵarmanyń shoqtyǵyn biiktetip turǵany anyq. Osy arqyly jazýshynyń syny kekesinmen kórinis taýyp, ýly sarkazmyn sezinýge bolady. Jazýshy qol astyndaǵy jumysshylarǵa, eli men jerine jany ashymaityn bastyqtardy osylai áshkereleidi, astarly sózben masqaralaidy.

 Bastan aiaq psihologizmmen órilgen «Torshaqyz ben totyqus» áńgimesiniń sheshimi  sheshendik suraqpen bitedi: « – Tirliginde bólisipsińder. Endi arýaǵyna talasqandai ne kórindi? Ol áiel bar bolǵany ózine arnap simvoldyq belgi soqqan eken. Sony talqandaǵanda dúniedegi bar kem-ketigiń tola ma? Qarqaradai bop múiiz shyǵa ma? Betteriń jyltyrap júrip netken sheksiz jaýyzsyńdar! Ói, óńsheń ákeń aýzyn uraiyndar!..

Erkek ashýyn tizgindei almai tutyǵyp, kúrektei qolyn bir siltep júre berdi. «Qudai-ai, jer betinen jaqsylyq kóshpegen eken ǵoi. Júr eken ǵoi áli aramyzda». Murny qolaǵashtai traktorshydan tap osyndai azamattyq kútti me? Jer ortasyna kelgenshe mundai irilikti galstýgi qisaimaityn, báteńkesiniń basy maidan keppegen ziialy toptan izdep kelgeni nesi?!» Jazýshy qazirgi qoǵamnyń shyndyǵyn jazǵan. Eshbir qospasy joq boiamasyz shyndyq. Kúnde kórip, ózimiz kýá bolyp júrgen shyndyq. Keiipkerler de birtúrli tanys ispetti. Kúndestikke boi aldyrǵan báibishe, qyzǵanyshtyń qurbany bolǵan taǵdyrlar. Jazýshy ómirdiń qaq ortasyn oiyp alǵandai áserde qalady oqyrman. Júrek sazyp qoia beredi oqyǵannan keiin. Kóz aldyń dymdanyp, ainalany tuman basyp ketkendei, kókirek tusyń shym etkendei bir sezim... Osynyń bári jazýshy oryndy qoldanǵan dilmarlyq aishyqtyń áseri. Oqyǵan jandy tolǵanysqa túsirmese, oilandyrmasa ol kórkem ádebiet bola ma? Kórkem ádebi shyǵarmanyń myqtylyǵy da osydan baiqalady. Ritorikalyq saýal oqyrmandy oilanýǵa jeteleýimen qundy.

  Jazýshynyń «Aiaqtalmaǵan hikaia» áńgimesi tutasymen ritorikalyq saýalǵa qurylǵan. Siýjet jelisi soǵys kezinde Qoshalaqty mekendedi deitin qashqyn qalmaq týraly ańyzǵa negizdelgen. Jazýshy sol qashqyn qalmaq týraly hikaiat jazbaq bolyp jazý ústeline otyrady. Alaida, ony jaza almaidy. Oǵan jazýshy kináli emes, qazaqy mentalitet aiypty. Tań atqannan kún batqanǵa deiin endi qolyna qalamyn ala bergende kelip, esikti bosatpaityn qonaqtar men olardyń áńgimesin keltirgen jazýshy qazaqy otbasynyń bir ǵana kúnin oqyrmannyń kóz aldyna elestetedi. Kórshi kempirdiń qyzynyń kúieýge qashyp ketýinen bastalǵan tańerteńgi urys ózara kelisimmen aiaqtalady. Endi ǵana jazýǵa otyrady. Alaida, aýylda turatyn bir aǵasy kelip qalady. Aýyl jańalyǵy, oǵan qosa aýyldaǵy urlyq-qarlyqtyń jyryn tyńdap, ol kisiden ázer qutylady.

  Tús aýa tilshi qyz esik qaǵyp, ol da óz pálsapasyn  soǵady. Qaitadan «qashqyn qalmaqqa» otyra bergende qala shetinde turatyn tanys  apasy muń shaǵa kelipti. Onyń gói-góiin tyńdap, ólerdei sharshaǵan jazýshynyń esine qashqyn qalmaqtyń oidan shyǵarylǵan keiipker ekenin aitqan ertedegi qańqý sóz túsedi. «Eldegi aqsaq-toqsaqtardyń saýabyn ózine obal ǵyp arqalaǵan qashqyn qalmaq, sen bul ómirde bar ma ediń? Qum qursaýyndaǵy bizdiń aýylǵa attap basyp pa ediń? Qysyr tósekte qyńsylap jatqan kelinshekterdi úńgirińe alyp qashyp pa ediń? Ái, qaidam! Bizdiń el ertegige sengish. Sen sonyń kózge kórinbes ǵaiyp eren keiipkerine ainalyp ketkensiń-aý, shamasy?!...» – osylai ritorikalyq saýalmen aiaqtalady áńgime. Jazýshynyń sheshendik iirimderdi óz ornynda sheber paidalanatyny sonshalyqty, sol oqiǵalar óz basyńnan ótip jatyrǵan sekildi, birde súiinesiń, birese kúiinesiń. Búkil dúnieni umyttyryp, tereńine tartyp áketedi. Jyraýlar poeziiasyna tán biik rýh, jalaýlaǵan otty sezim shyǵarmanyń ón boiynda oqyrmanǵa móldir de tátti muń, pák sezim, jalyndy kóńil-kúi syilaidy. Taý basynan qoparyla kóshken sarqyramadai quiyla jónelgen shyǵarma «Óner aldy-qyzyl til» ekenin eriksiz moiyndatqandai. Tebirene, terbele otyryp, oqiǵalardan eshbir shet qala almaisyń, ómir shyndyǵy degen de mine, osy!

 «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hikaiaty – qazirgi qazaq ádebietindegi eń bir shoqtyǵy biik dúnie. «Taǵy bir tań atty. Kimderdi qýantady eken?!» – dep ritorikalyq suraqpen bastalǵan kirispeden bastap, Uly qahannyń ishki monologtarynyń bári sheshendik aishyqqa qurylǵan. Ózine-ózi syr ashyp, ózine-ózi ishki muńyn aǵytqan Shyńǵys han ózine-ózi suraq berip, oqyrmandy tym tereń iirimge tarta jóneledi. Aǵyndy ózenderdiń naq ortasynda adamdy ózine tartyp áketetin jylym bolýshy edi. Mańyna barǵan adamdy úiirip alyp, qushaǵynan bosatpai qoiatyn. Atalmysh týyndy týraly da dál sony aitýǵa bolady. «Ómiri túskirdiń alqulym shaqta ókinishi kóbeiip kete me, nemene?!» – bul joldar tý syrtynan kelip jai urǵan uly qahannyń ómir men ólim arasynda jatqanda sanasynda sansyz topyrlaǵan kóp oidyń biri. Shyndyǵynda da ómir kókjieginen aýnap bara jatqan sátte arman shirkinniń jalyna qol apartpas arǵymaqtai jalt beretini nelikten eken?! Ómir men ólim beldesken sáttegi kóńil-kúidi qalamynan sorǵalata saýlatqan jazýshyǵa tánti bolyp, tań qalatynyń ras.

«Aq kóbigin aspanǵa atqan myna tasqyn meni qaida alyp barady?» –  bul da Shyńǵys hannyń ishki daýsy, ózine ǵana qoiǵan suraǵy. Oǵan esh pendeden jaýap kútpeidi. Ómir tasqyny qaqpaqyldatyp, birinen-birine aýdaryp tastap, eń sońynda jaǵaǵa laqtyryp tastaidy. Ózekti pendeniń bári de alshańdap basqan, miyǵynan kúlgen, astamsi sóilegen. Biraq, kúnderdiń kúninde jalǵan dúnieden barzaq dúniesine attanady. Beine bir ondai adam bolmaǵandai mynaý dúnie jaibaraqat kúiinde óziniń toiyn toilap, myrǵamǵa batyp qala beredi.  Osy hikaiatty oqi otyryp, jazýshy seziminiń tumadai móldir, aq tańdai pák ekenine senesiń, qairan qalasyń! Mynaý jalǵan dep atalǵan jer betinde osynshama tazalyqty qalai saqtap qalǵanyna tańyrqaisyń.

Shyńǵys han týraly jazylǵan týyndylar jeterlik. Alaida, dál osyndai ózgeshe, dara stilde jazylǵan dúnie joq desek qatelespespiz. «Taǵy bir kún batty. Kimderdi muńaitady eken?!» – jazýshy bul suraǵyna da tiri pendeataýlydan jaýap kútpeidi. Jaýabyn shyǵarmanyń ón boiynda berip qoiǵan. Túsingen oqyrmanǵa. Kózge mólt–mólt etip jas keledi. Sai-súiegińdi syrqyratyp, jan dúnieńdi shyrqyratqan muńdy áýez qulaǵyńnan ketpei qoiady. Beý, jalǵan dúnie! Kimderdiń basynan ótpediń sen?! Kimderdi aspanǵa kóterip turyp, qas-qaqqansha, jerge tastap jibermediń?! Kótergeniń jaqsy-aý, al, tastap jibergende she?! Kóz jetkizgisiz biikke kóterilýdiń basty ainaldyrar tátti qýanyshy bolǵanymen, jerge qulaǵan shaqtaǵy tas-talqan bop kúiregen sezimniń ortasy da alshaq. Jer men kóktei. Mine, ritorikalyq aishyqtyń qudireti!

Jyraýlar poeziiasyna tán dilmarlyq suraýdy jazýshynyń sheber meńgergeni ǵana tánti etedi. Ata-babalar saryny jan-dúniemizdi jaýlap alardai... Ulylyq degen osy ma eken, álde?!

SÝRETKER KÓTERGEN MÁSELE

«Kórkem shyǵarma — naǵyz sýretkerlik árekettiń naqty nátijesi, ádebi eńbektiń kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolatyn zatty deregi. Sátti shyqqan kórkem shyǵarma — bir jazýshy kelesindegi ǵana emes, kúlli ádebiet kólemindegi kesek qubylys...»,– degen bolatyn akademik  Zeinolla Qabdolov.  Jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanyn oqyǵanda dál osy pikirdiń oiymyzǵa orala ketkeni. «Jekelegen obraz unai ma, joq pa, másele munda emes, jalpy kitap unai ma, joq pa, gáp osy arada jatyr»,– depti óz zamanynda Gete.

 Shyndyǵynda búgingi kúni kitap kóp. Biraq, onyń bárin birdei kórkem shyǵarma deýge negiz joq. Joǵaryda aty atalǵan uly tulǵalardyń aitqanyndai, halyqtyń kóńilinen shyǵyp,  buqarany sońynan ertetin, oqyrmanǵa bas shulǵytyp, kórkemdiktiń, kemeldiktiń bastaýynan nár beretin, ony oilanýǵa jetelep, kórkem damýynda tyń serpin bertin, jańa baspaldaqtardy nusqaityn kitapty ǵana shyn mánindegi kórkem shyǵarma dep ataýǵa bolar. Mihail Sholohovtyń dál osy talaptarǵa jaýap beretin «aqyldy, jaqsy shyǵarmalar saýsaqpen sanarlyq ta, súreńsiz, shala–jansar kitaptar shash etekten» ekeni de búgingi kúnniń shyndyǵy.

Talap-talǵamy biik mádenietti oqyrmannyń ónerdiń shyn mánindegi týyndysyn tanýyn, baǵalaýyn, «kóbikti emes, naǵyz shyn tolqyndy» durys ajyrata bilýi úshin osy túsinikter turǵysynan kelýin qalar edik. Sol sebepten de qolymyzǵa qalam alyp, ózimizdi tolǵandyrǵan «Bas» romany týraly ǵylymi turǵydan taldaý jasaýǵa talaptanyp kórgenimiz ras. Negizinen, akademik Zeinolla Qabdolov syndy uly ustazymyz ádebi shyǵarma týraly áńgimeni taqyryptan bastaǵan durys ekenin qulaǵymyzǵa quiyp ketken bolatyn. «Óitkeni taqyryp — óner týyndysynyń irge tasy. Úidiń qabyrǵasyn salyp, tóbesin jappas buryn irge tasy qalanatyny sekildi, kórkem shyǵarmanyń týý protsesi de taqyryptan bastalatyny daýsyz»,– degen edi ol kisi óziniń áigili «Sóz sarasy» monografiiasynda. Orys klassikteriniń biri Valentin Kataev ta: «Bárinen buryn taqyryp paida bolady, paida bolady da, jazýshyny azapqa sala bastaidy. Taqyryp sanaǵa sińip, oiǵa ornyqqan saiyn, adam, zat obrazdary, bolashaq peizaj jurnaqtary týyp, tutasa beredi», –degen eken «Voprosy literatýry» jýrnalynyń 1961 jylǵy №9 sanyna shyqqan eńbeginde.

 Sýretker búkil ǵumyryn sarp etip ómirdiń jumbaqtaryna jaýap izdeidi, sharq uryp sol jolda basyn taýǵa da soǵady, tasqa da soǵady. Adasady, súrinedi, keide qulaidy. Báribir, jarasynyń ornyn sipalap turyp, esi kirer kirmesten baiaǵy taqyrybyn izdeýdi jalǵastyrady. Shyn sýretker sol jolda óziniń búkil ómirin qurban etedi. Onyń aldynda tek bir ǵana maqsat. Ol – bolashaq týyndysynyń taqyryby.  Taqyryp oida joqta basyna saq etip qona da ketpeidi. Talai túnderdi uiqysyz, dóńbekshýmen ótkizip, talai kúnderde kúlkisin kúmirá qylmai ońailyqpen birnársege qol jetpeitini aqiqat. Ónerdiń óz uly, týma talant qana osyndai tozaqqa, arpalysqa shydaidy. Iá, qazirgi tańda «shóp te óleń, shóńge de óleń» dep júrgender az emes. Olar kóp basyn qatyra da qoimaidy. Shaldyr-shatpaǵymen biraz jerge barady. Biraq, shyn máninde kórkem týyndy bolyp, ǵasyrdan ǵasyrǵa jetetin  shyǵarma — shyn daryndynyń ǵana qolynan shyqqan dúnie.

 Jazýshy shyǵarmashylyq protsestiń bas kezinde ómirdiń ár alýan qubylystaryn zertteidi, tekserýden ótkizedi. Bulardyń ishinde usaǵy men irisi, mańyzdysy men mańyzsyzy, kúrdelisi men kezdeisoǵy da bolýy múmkin. Óitkeni onyń bári de bolashaq shyǵarmanyń ón boiyna quiylatyn qurylys materialy ispettes. Biraq, osynyń bári sýretker sanasynda aiqyn, taiǵa tańba basqandai saqtalmaidy. Eń negizgisi ǵana sanadan oryn alady. Sebebi, ár sýretker ómir qubylystaryn  tek óz tanymy turǵysynan tanidy, sony qabyldaidy. Osy oraida Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanynyń taqyrybynyń tarihyna nazar aýdaryp kóreiik. Tarihtan belgili Mahambet aqynnyń basyna bailanysty daý-damai jazýshynyń janyn aýyrtqan. Aýyrtyp qana qoimaǵan, jandúniesine, sanasyna  qylburaý salyp qinaǵan syńaily.  Olai deitinimiz, HIH ǵasyrdaǵy Kishi Ordadaǵy Isatai Taimanov pen Mahambet Ótemisuly bastaǵan kóteriliske qatysty tulǵalar da osy romanda  qamtylǵan. Tarihi shyndyqtyń da beti birshama ashylǵan. Kóp adamdar aityp júrgendei emes, biraq... Sonymen qatar, ultynyń bolashaǵy úshin  janyn shúberekke túigen aqynnyń ólimi týraly da tarihi derekter keltiriledi. Ólgenge deiin qýdalanyp, ólgennen keiin de tynyshtyq taba almaǵan aqyn rýhyna taǵzym ete otyryp jazýshy osy jerde ózimiz elei bermeitin jerlik tirlikke qatysty kóp nárseniń betin ashady.

Jaratýshynyń adamzatty o basta barlyq maqulyqtan, jandy-jansyz tabiǵat ielerinen bólek jaratyp, sana darytyp, oǵan sáikes minsiz kelbet bergenine qaramastan, qazirgi tańda tabiǵat-anaǵa qanjar silteitin, o bastaǵy jaratýshy bergen sertti aiaqqa taptaǵan naǵyz ishmerez topasqa, satqyn, qý dúnieniń qulyna ainalý protsesiniń júrip jatqanyn jan daýsymen búkil adamzatqa eskertkisi keledi. Eger, qý qulqynǵa qul bolýdy, qaryn qamyn oilaýdy doǵarmasa adamzat balasyna aqyrzamannyń kelip qalǵanyn, odan qutylýdyń joly joq ekenin aitady sýretker.

 Shyndyǵynda, áke amanatyna adal bolyp, aidaladaǵy Mahambettiń molasyn jyldar boiy kóziniń qarashyǵyndai saqtaǵan Quraq qart pen sol aýyldyń ákimi Qaraýyldyń bir-birine esh uqsamaityn, aspan men jerdei aiyrmashylyǵy bar minez-qulqyn sol kúiinde, asqan shynshyldyqpen oqyrmannyń kóz aldyna alyp keledi. Al, ózi Qazaqstandy basqarǵan Jumabai Shaiahmetov siiaqty tulǵanyń uly bola turyp, qazirgi qaryn quldarynyń tilimen aitqanda «mola qoparyp, qýrap qalǵan qańqalardan» syr izdep, shejire ańdaǵan antropolog-ǵalym Noel Shaiahmetov pen ulttyń jalǵan joqshysy bolyp júrgen professor Qaiyp, bastyq Yqas pen Baimahandardy qalai salystyrýǵa bolady?!

Esik qorǵanyna arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizip, adamzat balasynyń ár kezeńinde tonalǵan qorǵannan «men de sendei bolǵanmyn» degen jumbaq jazýy bar kúmis kese tapqan Noeldiń ǵylym jolyndaǵy jankeshtiligi men oǵan topyraq shashqan kóre almaityn kúnshil qazaq ziialylarynyń tyrbyńdaǵan tirligin áshkere etetin pasyq qylyqtaryn aiamai túiregen jazýshy ǵalamdyq taqyrypqa qalam tartýymen birge, onyń o bastaǵy tunyǵynan da oqyrmandy sýsyndatyp otyrady. Jer betindegi tirshiliktiń bir-birimen kózge kórinbes názik jiptermen, rýhani sáýlelermen bailanysyp turǵanyn túisine otyryp, dál osynaý toǵysharlyqtar, kúnshildik pen pasyqtyqtan arylmasa, adamzat balasynyń qurdymǵa ketetin bolashaǵyna kóz jetkizgendei bolasyń. Qazaqstandaǵy Esik túbindegi qorǵan men sonaý Amerika qurlyǵyndaǵy úndis taipalarynyń turǵyzǵan qorǵany arasynda da bailanys bar ekeni naqty túrde, dáleldermen keltirilgen.

 Jazýshy ózine bala kúninen etene tanys kóterilis tarihy, Mahambettiń ólimi, anropolog-ǵalym Noel Shaiahmetov Almatyǵa áketken aqynnyń basy men ony izdegen aýyldyń qarapaiym qara shaly Quraq qart týraly materialdardy tereńirek túsinip, osy oqiǵanyń qupiia syryn ashyp, usaǵynan irisin, mánsizinen mándisin ajyratyp, iriktep, eń bastylaryn tutastyra kele kórkem shyǵarmanyń taqyrybyna ainaldyrý maqsatynda óte kóp eńbektengen.  Taqyrypty jetildirý maqsatynda Rahymjan Otarbaev adamzat tarihyna qulash urady. Amerika qurlyǵy men Eýropany bailanystyryp jatqan buǵazdy muhit sýynyń basyp ketýi, sonaý sibirge sińip ketken sahalar siiaqty Amerikadaǵy maiia, perý taipalary, olardyń saq, ǵun taipalarymen týystyǵy, atlant muhitynyń túbinde qalǵan atlantida qurlyǵy  jaily tarihshylardyń eńbekterindegi tosyn jańalyqtar, sonyń bárin Jer sharynyń ár tusyna tarydai bolyp shashylǵan ata-babalarymyz  týraly málimetke ákep tireidi. Onyń bárin iriktep, suryptap, qorytyp, shyndyqty oisha jinaqtap, shyǵarma taqyrybyn júielegeni óte kúrdeli de qyzyq protsess. 

  Taqyryp osylai týady. Bul jóninde «Jazýshynyń shyndyq bolmystan tańdap, talǵap alyp, óziniń kórkem shyǵarmasyna negiz, arqaý etken ómir qubylystarynyń tobyn taqyryp der edik», – deidi uly ustaz, akademik Zeinolla Qabdolov.  Sýretker taqyrypty ómir qubylystarynan erekshe bólip alǵanda, oǵan óz baǵasyn beretini sózsiz. Ol degenimiz — jazýshynyń ómirlik idealy, dúniege kózqarasy, ustanymy, printsipi. Jazýshy óz shyǵarmashylyǵy  arqyly  ómirge   óziniń  maqsat-múddesi, talap-tilegi turǵysynan ún qosady. Iaǵni, kórkem ádebiet qoǵamdyq pikirdi qalyptastyryp, oqyrmanyn oilanýǵa jeteleidi. Sóitip shyǵarmanyń ideiasyn ómirge ákeledi. Ol úshin Rahymjan Otarbaev joǵaryda atalǵan romanǵa tapqan taqyrybyna ideia berý maqsatynda  Almatydaǵy ziialy orta qadirin bilmei, syidyrmai jibergen Noeldiń  ustazy Gerasimovke erip Amerikaǵa baraýyn, úndis taipalarynyń qorǵanyna arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizýin oqiǵaǵa detal retinde qosady.  Onda antropolog Esik qorǵanynan tabylǵan kúmis tostaqannyń syńaryn tabady. Onda da filosofiialyq tujyrymǵa bergisiz sóz oiyp jazylypty: «sen de mendei bolarsyń» degen. Eki kúmis tostaqandy qosqanda «men de sendei bolǵanmyn, sen de mendei bolarsyń» degen áigili ritorikalyq naqysh shyǵady eken.  Buny jazýshynyń búkil adamzat balasyna eskertýi dep qabyldaǵan jón.

 Sonymen qatar, belgisiz jertólede qalǵan Mahambettiń basy, Peterbýrgta qalǵan han Keneniń basy  men AQSh saqtaýly áigili úndis Apachidiń basy týraly tarihi shyndyqqa negizdelgen áńgime  qozǵai otyryp, «Ult bolashaǵyna, adamzat  keleshegine alańdaityn oily bastardyń» tipti ólgennen keiin de qundylyǵy joǵary ekenin el esine salady. Mine, ideia qalai týǵan deseńizshi! Akademik Zeinolla Qabdolovsha aitar bolsaq: «eger taqyryp — jazýshy sýrettep otyrǵan ómir qubylysy bolsa, ideia — jazýshynyń sol ózi sýrettep otyrǵan ómir qubylysy týraly aitqysy kelgen oiy, sol ómir qubylysyna bergen baǵasy der edik».

Roman qazirgi qoǵamdy ishinen iritip otyrǵan máselelerge qarsy kúres ashady. O basta tek izgilik úshin jaratylǵan adam balasynyń ibilistiń jetegine erip, jaratýshy júktegen mindetinen aýytqyp, tozaqty betke alyp bara jatqanyn jazýshy júreginen qan sorǵalap otyryp jetkizgen. Adam balasynyń boiyndaǵy bir kesek et-júrek áýel basta adamdyqtyń, adaldyqtyń mekeni edi. Oǵan qyzǵanysh pen dúnieqońyzdyq derti engennen keiin ol tasqa ainaldy. Ony qaitadan jaratýshy amanat qyp bergendei taza qalypqa endirmese, adamzattyń kúni qarań! Jer de bir kúni óz kindiginen ainalýdy toqtatady. Bári shań-tozańǵa ainalmaq. Mine, osy adamzattyq máselege bei-jai qarai almaǵan jazýshy qaryn qulyna ainalǵan keibir ǵalymsymaqtardyń qoqyr-soqyr tirligin, sheneýnikterdiń saýatsyzdyǵy men taiazdyǵyn, dúmbilezdigin betine basady. «Bas» romany — óte kúrdeli dúnie. Oǵan teńdes týyndy álem ádebietinde biren-saran. 

JAZÝShYNY TOLǴANDYRǴAN OI ÓZEGI

  Joǵaryda aityp ótkenimizdei, ideia men taqyrypsyz shyǵarma bolmaidy jáne bolýy da múmkin emes. Taqyryp pen ideia birligi týraly san ǵasyrlar boiy oishyldar aitqan keneýli pikirler az emes.  On toǵyzynshy ǵasyrda belgili orys synshysy Belinskii kórkem shyǵarmanyń ideiasyn «onyń ón boiynda jeli tartyp jatqan oi men sezimniń myǵym birligi»,– dep atap kórsetken bolatyn. Osy jerde aita ketetin nárse — sýretkerdiń týyndyny jazar aldyndaǵy shyǵarmashylyq tolǵanysynyń negizgi túiini, iaǵni, oi ózegi.  Onsyz eshbir shyǵarma jazylmaityny anyq. Óitkeni,  jazýshynyń eń basty ustanymy sonda jatady. Taqyryp pen ideiany da ózara jalǵastyryp turatyn  da sol. Ár shyǵarmanyń taqyryby men ideiasyn tutastyryp, dáneker bolyp turǵan oi ózegi ár jazýshyda árqalai kórinis tabady. Bul týraly A. Fadeev bylai degen bolatyn: «Ol o basta ózeksiz bolady. Sýretker sanasynda qalai bolsa solai shashylyp jatady. Bul shyndyqtyń ánsheiin derekteri ǵana. Osylardyń bári kele-kele árbir oilai biletin, kúrese biletin, súie biletin, qýana biletin, qaiǵyra biletin tiri kisi siiaqty sýretkerdiń de óz sanasynda áldeqashannan aialap kele jatqan maqsatty pikirleriniń túbegeili túiinderimen toǵysyp, tutasady da, oi ózegine, sol arqyly shyǵarmanyń negizgi ideiasyna ainalady».

 Qalamgerdiń qaisysynda bolmasyn, osynaý oi ózegi onyń ádebi eńbeginiń altyn arqaýy tárizdi. Sýretker shyǵarmashylyǵynyń kezeń-kezeńderinde ár túrli oi ózegi jetilip, ishtei pisip,  shiraityny sózsiz. Bul protsess ár jazýshyda ártúrli qalyptasady. Onore de Balzak óz basyndaǵy oi ózeginiń pisip-jetilgen kezeńin «qaptaǵan qalyń ideialar astynda qalatyn shaq» dep sýrettegen eken.  Al, Dostoevskii «túpsiz tuńǵiyq oilar tereńine batyp ketetin kez» dese, Lev Tolstoi «túk jaza almai, ózekti oilarmen óz-ózinen tolyqsi beretinin» aitqan. Qalai bolǵanda da jazý ústeline  «aq qaǵaz ben qalamnyń kiesinen qorqyp, jazbaýǵa múmkindigi qalmaǵanda ǵana» otyratyn Rahymjan Otarbaev shyǵarmalarynda da osynaý oi ózegi túrli tolǵanystyń túpki túiini bolyp tabylady. Eger jazýshyda shyǵarmany jazar aldynda jan júregin tilip ótken, kóńilin párshelegen tolǵanysqa toly sátter bolmasa, ol týyndyda oqyrmanǵa aitatyn ózekti, kókeikesti másele bolýy da múmkin emes.  Ondai shyǵarma jurtshylyqtyń jazýshy aldyna qoiatyn zańdy saýalyna da jaýap bere almaityny kámil. Al, máseleni búiirden qoimaǵan, kókeitesti suraqqa jaýap bere almaityn týyndyny synshy V. Belinskii «óli shyǵarma» degen.

Osy aitylǵandarǵa súiene otyryp, shyǵarmanyń taqyrybyn — saýal, ideiasyn– soǵan berilgen jaýap deýge de ábden bolady. Bir suraqtyń birneshe jaýaby bolatyny siiaqty, bir taqyryptan birneshe ideia týyndaýy da múmkin. Kez-kelgen kórkem dúniede sheshimin tapqan ideianyń  túp tamyry qalamgerdiń ustanymyna, ómirge degen kózqarasy men printsipterine bailanysty bolatyny aqiqat. Sondyqtan, bir taqyrypqa birneshe sýretker ár túrli ideia týǵyzatyny sózsiz. Sonymen qatar, kúrdeli epikalyq týyndylarda bir emes, birneshe taqyryp, birneshe ideia da bolady. Viktor Giýgo óziniń ataqty pesasy «Riýi Blaz» týraly bylai degen eken: «Riýi Blazdaǵy» filosofiialyq taqyryp – biikke umtylǵan halyq, adamdyq taqyryp — áieldi súigen erkek, dramalyq taqyryp — hanymǵa ǵashyq malai».  Osy sekildi  Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanyndaǵy tarihi taqyryp —  Bókei Ordasyndaǵy Isatai Taimanov pen Mahambet Ótemisuly bastaǵan kóterilis. Filosofiialyq taqyryp — ómirdiń ótkinshiligi, jalǵan dúnie. Dramalyq taqyryp — adamzat balasyna kelgen zaýal nemese qarynnyń quly bolǵan adamzattyń qurdymǵa betteýi.

 Shyǵarmany oqyp otyrǵan kezde de árbir epizodtyń óz taqyryby, ideiasy bar ekenine kózimiz jetedi. Máselen, Mahambettiń aqsúńke basymen syrlasyp otyrǵan antropolog Noeldiń oqý bitirip kelgen kezdegi biik muraty men Talǵar bettegi qorǵanǵa júrgizgen qazba jumystary týraly aitylǵan epizodty alaiyq. Taqyryby — tonalǵan tarih, ideiasy — saǵymǵa ainalǵan arman. Máskeýden ataqty Gerasimovtyń shákirti  degen ataqqa ie bolyp, óziniń bar bilimi men kúsh-jigerin, sanaly ǵumyryn halqynyń tarihyn qalpyna keltirýge, tarihta aty qalǵan tulǵalardyń músinin qalpyna keltirip, halqymen qaýyshtyrýǵa arnaimyn dep sert etken ǵalymnyń áp degennen-aq taýy shaǵylyp, saǵy synady. Óitkeni, belgili tulǵalardyń aitqanyn jattap, solardyń tolǵaýy, jyry, sheshendik sózderi arqyly ǵylymi dáreje ielengen aqbas akademikter men professorlardyń óz halqynyń shejiresin tiriltýge degen nemquraidylyǵy jas jigittiń jolynda alynbas bóget bolyp jatyp alady. Kerenaýlar qoǵamynyń bei-jai qalpyn serpiltýdiń múmkin emestigin sezingen Noeldiń Máskeýge keri attanýǵa sheshim qabyldaýynyń ózi de qara tastai aýyr muń. Onyń ber jaǵynda Talǵar bettegi tonalǵan qorǵan, odan tabylǵan jalǵyz jádiger-kúmis tostaqannyń ainalasyndaǵy daýdy týǵyzýshy da osy bereketi ketken, adaldyqqa, shyndyqqa jany qas ǵalymsymaqtar.

 Romanda saq qorǵanynan tarihi máni zor, qymbat buiym tapqan, onda jazylǵan syna jazýdyń filosofiialyq mánine dúniejúzi ǵalymdary tańdai qaqqan sátten bastap, antropologty qýdalaý bastalady. Ol da áliptiń artyn baǵyp, únsiz qalatynnyń soiynan emes. Ne de bolsa, shyndyqty betke aitady. Ásirese, úsh bi — Tóle, Qazybek, Áiteke bilerdiń sýretin somdaǵan kezde taǵy da aǵynǵa qarsy júzip, sýretshilerdi, músinshiler men tarihshy, ádebietshi ǵalymdardy ózine qarsy qoiyp alady.  Barar jer, basar taýy qalmaǵan Noeldiń ustazy Gerasimovqa muń shaǵyp, rýh alatyn epizod bar. Onyń taqyryby — qýdalaý, ideiasy-qyzǵanysh.

Ózin-ózi taba almai, ainaladaǵy boikúiezdikten ábden sandalǵan shaqta dáriger, áýesqoi tarihshy Álimjan Saqtaevpen kezdesedi. Mahambet óleńderiniń tunyǵynan qanyp iship, tarihynyń qatparyn oimen sholǵan Noel Shaiahmetovke túsinde aqyn baba aian beredi. Sóitip, álgi aǵasyna erip Gýrevke, odan Mahambettiń beiiti jatqan Qaroiǵa keledi. Mahambettiń ziratyna shyraqshy bolyp júrgen Quraq qartpen kezdesedi, aqyry, babanyń bas súiegin Almatyǵa alyp qaitady. Bul epizodtyń taqyryby —  Mahambet, ideiasy –  jalǵyzdyq.

 Al, Máskeý asyp, ustazy Gerasimovtyń tobymen Amerikaǵa kelip, apachi taipasynyń qorǵanyn qazýǵa qatysqan Noel úndis jigit Harlin Djeronimomen kezdesedi, ózderiniń kóshpeli taipalar ekenin, osynaý jerge este joq eski zamanda kep qonys tepkenderin aitqan úndis jigitiniń beimálim saǵynyshy janyna maza taptyrmaidy.  Antropologtyń túsinde apachi taipasynyń kósemi bolǵan Djeronimomen kezdesýi — mistikalyq sipat alǵanmen, bul da bizdiń halyqqa jat sezim emes. Óitkeni, islam dini engenge deiin qazaq jerinde táńiri dini ústemdik qurǵany, jalǵyz aǵashty, bórini totem qylyp, tabyný kezeńi ótkeni barshaǵa túsinikti. Tipten ol áýen halyq ánderinde de sipat tapqan, kúni búginge deiin aqyn-jazýshylar shyǵarmasynda jalǵasyp keledi. Qazaq halqy — tabiǵattyń tól perzenti, onymen bite qainasyp, keń saharadan, juldyzdy aspan men qum-shaǵyldardan, ózen–kólderden tirshilik tynysyn tapqan el. Bul epizodtyń taqyryby — týǵan tarihqa oralý, ideiasy – otanshyldyq,  saǵynysh.

Apachi taipasy kóseminiń, Harlinniń Noelge búirekteri buryp, ishtartýyna dálel bolǵandai, qorǵannan Talǵardaǵy qorǵannan tabylǵan tostaqannyń syńary tabylady. Jáne ony basqa eshkim emes, Noel tabady. Saq qorǵanynan tabylǵan tostaqannyń syńary bul jerde qaidan júr? Syrtyndaǵy jazýyn aitsańyzshy: «Cen de mendei bolarsyń...». Taǵy da — jalǵannyń ótpeliligi taqyryp bop kóterilip otyr, ideiasy — saǵymdai arbaǵan arman.  Sonda shynymen de anaý amerika qurlyǵynda jerin jaýlap alǵan aq násildilermen alysyp, quryp ketýdiń sheginde turǵan úndis taipalary saqtardyń bir butaǵy bolǵany ma? Jazýshy oiy — tym áride. Jershildigi, tabiǵatpen etene jaqyndyǵy, salt-dástúrindegi totemdik bastaýlar, shamandyq salt-joralǵylardyń ózi de olardyń saqtardan taraitynyna kýá bola almai ma?! Qalamger oiynyń aýqymdylyǵy, keńdigi, bilimdarlyǵy da seziledi.

Kórip otyrǵanymyzdai, týyndy neǵurlym kúrdeli bolǵan saiyn onyń taqyryby da kúrdelene túsedi, ideiasy da solai. Alaida osynaý romanda taqyryp pen ideia qanshama kóp bolǵanymen, olardyń basyn qosyp, biriktirip turǵan bárine ortaq jeli bar. Ol – shyǵarmaǵa arqaý bolyp otyrǵan shyndyq. Barlyq janama taqyryptar men ideialar bir-birin tolyqtyra kelip, aqyr aiaǵynda ózenderdiń teńizge, muhitqa kep quiatyny tárizdi ortaq bir arnada basyn biriktiredi. Biz zerttep otyrǵan «Bas» romanynyń ózekti oiy-rýhani qundylyqtardy joǵaltqan, bir sózben aitqanda «bassyz» qalǵan qoǵam, adamzat balasyna qulqynnan tónip turǵan náýbet.

ShYǴARMADAǴY ÓMIR ShYNDYǴY

 «Kez-kelgen taqyrypty búgingi kúndiki etýge bolady. Tek jazýshynyń ózi óz ǵasyrynyń biiginde bolsyn»,– degen eken Konstantin Paýstovskii. Rahymjan Otarbaevtyń atalmysh týyndysyndaǵy sonaý sóz bolatyn saq zamany, odan keiingi halyq basynan alaquiyn zamanalar jeli, Isatai men Mahambet ómir súrgen qoǵam, tipten sonaý Amerika asyp ketken úndis taipalarynyń tarihy bir ǵana jelimen bailanysyp, úlken filosofiialyq oi tastaidy. Shyndyǵynda, osynyń ózi biz sóz etip otyrǵan qalamgerdiń óz dáýiriniń biiginen qarap, ǵasyrmen úndeskendiginiń aiqyn kýási. Leonid Leonov aitqandai jazýshy usaqtamaidy, «dúniedegi eń basty nárseler týraly oilaýdy», eń mándi, mańyzdy taqyryptarǵa ǵana qalam terbeidi. «Bas» romany — osynyń dáleli. Aristotel zamanynan beri adam ómiri, belgili bir tulǵa bolmasa, óner týyndysynyń da dúniege kelmeitini dáleldengen. Uly synshy Vissarion Belinskii «aqynnyń obrazben oilaitynyn, onyń aqiqatty dáleldep jatpaitynyn, kózge elestete kórsetetinin» aitsa, Chernyshevskii shyǵarmanyń «shynaiy mazmuny — tek adam ómiri» ǵana ekenin jazǵan. «Adam taǵdyry — jazýshy úshin shyǵarma arqaýy ǵana emes, ómirdi tanýdyń ózgeshe tásili» degen Zeinolla Qabdolovtyń sóziniń shynaiylyǵyn jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanyndaǵy tómendegi dialogtan tanýǵa bolady:

«–Músinin qalyptastyrýǵa qansha ýaqyt sarp ettińiz,– dep Dáýren titimdei vino tamyzdy.

– Bas-aiaǵy bes-alty jyl.

Noel temeki tutatqan. Oi meńdep, temeki tútinin áýelete ushyrdy.

– Aqynnyń batyl da ańǵal kózqarasyn, syrtqa teýip turǵan yzaly kúsh–jigerin bárin-bárin júz márte qaita jasadym. Aqyry aiaqtap shyqtym. Bástesem, Mahambet tirliginde tap sol men qalyptaǵan músindei bolǵan. Allekem jan úrlese sóiler edi.

– Sizge keler urpaq qaryzdar.

– Qaidam. Senim az. Tipti uly aqynnyń bet álpeti osyndai eken-ai, dep tańyrqap, táý etken kisi kórsemshi. Bar sharýa plakat shyǵarýmen bitti. Tiisti oryndarǵa ótkizip em, eskertkish salmaq turmaq, este qalatyn alaqandai da maqala jazylmady.

– Jaqyn kúnderi Máskeýge ketpekshisiz.

– Bas súiekti kimge qaldyrasyz, aǵa?

– Bilmeimin,–dedi Noel ańtarylyp qalǵan ekeýine qarap. – Quraq qartqa hat jazyp edim, habar bolmady. Al, Álimjan aǵa bahi keship ketti. Aiaýly jan edi. Ózim aparyp Qaroidaǵy ziratyna kómeiin desem, alaiaq bireýler urlap kete me dep qorqam. Aiqaiǵa attan qosqysy kep ańdyp júrgender az ba? Oblystyń baiaǵy mádenietti de bilimdar basshysy qyzmetinen ketken. Ornyna kelgen bireýdiń túsinigi tómen. «Mola aqtar degen men emes. Aýlaq júr. Qý bassyz da sharýamyz shash–etekten»– dep mańyna jolatpaidy.

– Olary uiat eken.

– El emes pe edi?

– Úi-ishim Máskeýde. Jańa joba ázirlep Gerasimov bolsa kel de kel dep digirleidi. Endi aialdar jónim joq. Bizdiń hal osy, dostarym. Qarańǵy tústi. Salqyn dendedi. Qaitaiyq qalaǵa».

Osy úzindidegi Noeldiń aýzymen aitylǵan shyndyqty, Mahambettiń basyn ornyna qaita jerlemek bolǵan antropologty qabyldamai qoiǵan oblys basshysyn, hatyna jaýap bermegen Quraq qartty, jańa jobaǵa shaqyrǵan Gerasimovty, ne isterge bilmei dilgirgen Noeldiń jan qinalysyn jazýshy ózi sezingen, túp-túgel túisiginen ótkizgen. Sondyqtan da oqyrman bul dialogty qabyldaidy, senedi. Mahambettiń basyna qatysty shyndyqty kórkem shyǵarmaǵa arqaý ete otyryp, qoǵamdaǵy boikúiezdiktiń betin tiledi. Ózi de osyndai nemquraidy sheneýnikterdiń aldyn talai kórgen jazýshy ózi basynan ótkergen aqiqatty ózge bir sipatta, shyǵarmashylyq kózqaras arqyly tanidy. Ádebiettegi adam beinesin jasaýdyń alǵy sharty — oidan shyǵarý. Bul degenińiz, obrazǵa barar jol. Sýretkerdiń ómirde kórgen-bilgenin oisha óńdeýdiń, qorytýdyń, jinaqtaýdyń tásili.

Atalmysh romanda jazýshy qoǵamdar men dáýirler almasqanymen, adamdardyń kórsoqyrlyǵy, bailyq, dańq, mansap úshin tyrbańdaǵan tasbaqa tirligi ózgermeitinine oqyrman nazaryn aýdarady. Máselen 19-ǵasyrda Mahambettiń basyna tigilgen aqsha úshin aqyn qanyn tókken Yqylastar 21-ǵasyrda da alshań basyp júr eken. Týyndydaǵy Yqas — sonyń aiǵaǵy. Ǵulama ǵalym atanǵan professor Qaiyp– tonyn ainaldyryp kiip júrgen Qaiypqali sultan. Professor Qaiyptyń da qur ýádeshildigi, tabanynyń búri joqtyǵy, shyndyqtan taiǵaqtyǵy esimizge Mahambet pen Isataiǵa bergen ýádesinde tura almaǵan Qaiypqali sultandy túsiredi. Al, tońmoiyn, ur da jyq Baimahan she? Ol — qazirgi zamannyń Baimaǵambet sultany! «Zamanǵa jaman kúileidi,

Zamana ony ileidi» dep danyshpan Abai osylardy aitqan shyǵar! Aýyl ákimi — Qaraýyl da osy ǵasyrdyń  Qaraýylqojasy.

 Jazýshy qanshama jyldar ótkenimen, zaman jeli birde ońnan, birde soldan turǵanymen adamdardyń toǵysharlyǵy, dúmbilezdigi sol qalpynda qalatynyn qalam ushyna iliktirgen. Tiptik obraz jasaǵan. Bunyń ózi sýretkerdiń is júzinde ómir shyndyǵyn óz dúnie tanymy turǵysynan belgili bir ýaqyt pen keńistikke, áleýmettik orta men dáýirge sai talǵap-tanýy, tańdap irikteýi jáne jinaqtaýy, sol arqyly ózi jasap otyrǵan kórkem beineni somdaýy, tulǵalandyrýy, daralaýy bolyp tabylady. Ol kórkem beineniń quny men qasietin ómirdegi jandy deregine qarai beineleidi. Jazýshyǵa tiptik obraz jasaý áreketiniń ústinde keregi — prototip.

Tarihi jáne mádeni eskertkishterdi qorǵaý qoǵamynyń bastyǵy Yqastyń túp tórkini — Mahambettiń túbine jetken bólesi Yqylas. Satqyndyǵy, bastyqtardyń aldynda jaǵynyp, qurdai jorǵalaǵyshtyǵy, dúnieqońyzdyǵy jaǵynan aldyna jan salmaidy. Óziniń kúni túsetinderge jylpostanyp jaǵyp, ózinen álsizderdi júre tyńdaityn, dini qatty, tili tátti tip. «...Yqas ornynda eken. Noel óziniń jumys josparyn, alda atqarylar isterdi kózinen tizip shyqqan. Bastyq aldymen bas shaiqady, sosyn jaima-shýaq kúldi. Kúlgende kresloǵa áreń siyp otyrǵan qarny qosa selkildep, ózinen keiin de kúlip jatty.

– Noel, qalqam,– degen sosyn táttilep qana. – Siz talantty jas ǵalymsyz. Aldyńyzda úlken bolashaq kútip tur. Tipti qaramaǵyma jumysqa da alar em. Átteń, bizdiń mekeme tek jer betinde qulamai qalqiyp turǵan eskertkishterge ǵana ie. Onyń da memlekettik mańyzy bar ma, joq pa sony anyqtaidy. Tym kóne, osy qajet-aý degenderin esepke alyp, biýdjetten bólingen aqshaǵa jóndeý jumystaryn júrgizedi. Al, onyń astynda kórde kim jatyr, tirliginde ne búldirdi onda bizdiń sharýamyz joq. Bálkim, isi qazaqqa jaqsylyǵy ótken bireý shyǵar. Kim bilipti? Aittym ǵoi, kómekteser em, qolym qysqa dep.

Qaityp til qatpady. Kresloǵa birde siyp, birde batpai turǵan kúlegesh qarynǵa tistene qarap sál turdy da esikti sart japqan» –  osy úzindiden oqyp otyrǵanymyzdai, suiyq júristi jylmaqai Yqas ótken ǵasyrda Mahambettiń basyna tigilgen aqshaǵa bola aqynnyń túbine jetken Yqylas sumnyń zańdy jalǵasy. Mahambetter ólgenmen, Yqylastar áli tiri eken... Osyndaǵy «táttilep qana» sóz aitqan, múláiimsigen Yqastyń «kúlegesh qarny» sol obrazdy ashyp tur. Onyń eshnárseni sheshpeitin, adam balasyna jaqsylyq jasamaityn, tek qara basynyń qamyn kúitteitin sorlylyǵy sheberlikpen kestelengen.

Al, Halyqaralyq «Báiterek» qory aqynnyń basyn tapqan adamǵa million dollar beretini jaily habarlandyrýdy oqyǵannan keiingi kúiin kórseńiz! «Mahambettiń músinine konkýrs jáne joǵalǵan basyna tigilgen aqsha kólemi jariialanǵan gazetti oqysymen Yqas baiyz taýyp otyra almady. Aldymen kadr bastyǵy Ziiagúldi shaqyryp aldy.

– Taǵy da aitam, – dedi aldyndaǵy stoldy jýan judyryǵymen uryp. Stol ústinde turǵan qaǵaz, qalam eki-úsh sekirip basyldy. – Dáýren degen qaraýyl bolǵan balanyń deregin tap dep. Bar ma, birdeńe?

 Qaǵaz, qalam sekirdi dep shoshi qoiǵan qanshyrdai qatqan qara kelinshek joq. Qaita kózi shatynap, basyn oq jylandai kóterip alyp bastyqtyń ózine shańqyldasyn.

– Kezinde qý, kózin joǵalt! – degen ózińiz. Jumysqa buiryqpen alynǵan joq. Onyń ornyna eńbek stajy úzilmesin dep Qashqariia Qaiýmovnany tirkettińiz. Sizdiń aiqaiyńyzdan júregimiz jarylyp óletin boldyq qoi, oibai!

Yqastyń esine kezinde ózi jasaǵan qisynsyzdyǵy túsip, kresloǵa keptelip qalǵan qarnyn áreń bosatyp, qatqan qara kelinshekke grafinnen sý quiyp usyndy»,– mine, bul – aqsha úshin janushyrǵan alaiaq Yqastyń shyn beinesi.  «Qai jerden qandai paida tapsam eken dep» aryn tiynǵa satqannyń naq ózi ekenin jazýshy aiamai syn naizasymen túireidi. Onyń saýdager kelinshegi Qashqariia – naǵyz «apama jezdem saidyń» ózi. Frantsiiaǵa baryp, maýsymdyq sánnen qalǵan shúberekterdi arzan baǵaǵa kóterip ákelip, «dándegen qarsaq qulaǵymen in qazardyń» kebin keltirip júrgen ol aqynnyń basyn  tapqan adamǵa beriletin million dollardy estisimen  Almatyǵa dereý jetedi. Bul aqsha jolynda ardan bezgender jalǵyz qyzdary Aiymnyń taǵdyryn da saýdaǵa salýdan taiynatyn túrleri joq. Olar úshin dúnie, múlik pen bailyq, laýazym ǵana qundy. Adamnyń adamgershiligine qarap emes, kigen kiimine, qyzmeti men mansabyna, bailyǵyna qarap baǵalaityndar. Syrttary jyltyrap turǵanymen ishterinen irip–shirip jatqan tipter. Ishmerezdik pen baqai esep – olardyń ainymas serikteri. Máselen, Qashqariia eldiń kózinshe basqasha sóilegenimen, kúieýimen ońasha qalǵanda onyń olqylyqtary men aqymaqtyǵyn betine basady. Tipten, bul syrty jyltyraǵan ádemi kelinshek kúieýin mensinbeidi. Oǵan Yqastyń laýazymy men ataǵy ǵana kerek. Adam retinde kúieýiniń ol úshin bes tiyndyq quny joq. Jazýshy osy jerde satirany oryndy qoldanady. Meshandyq kózqarastaǵy ekijúzdi Yqas pen Qashqariiany jerine jetkize ýly synnyń nysanasyna alady. Olardyń ár adymyn mysqylmen baqylap otyrǵandai. Qoǵamdy iritip, áli baǵytyn aiqyndamaǵan jastarǵa toǵysharlyq indetin juqtyryp otyrǵan bundai ailaker ziialysymaqtardy jazýshy aiamastan áshkereleidi.

Budan ári Mahambettiń basyn ornyna qaita jerleýdi aityp Mádeniet ministrine barǵan Noeldi ol Akademiianyń tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory Baimahanǵa jumsaidy. Aqjemdelip qalǵan teri dorbasyna salǵan aqynnyń basyn arqalaǵan Noeldi kórgen Baimahan: «Ái, Noel,–dedi daýsyn kóterip, qalyń qasy dúrdiip.– Sen de bir jabysqan jerden jan shyǵaratyn neme ekensiń. Mana men de ministrge telefon shalǵam: «Biz taza tarihi máselelermen ainalysamyz. Shaiahmetov bul ótinishpen tarihi jáne mádeni eskertkishterdi qorǵaý qoǵamyna barǵany jón. Basshysy — Yqas. Óte parasatty, bastyń qadirine odan artyq jetetin kisi joq»,– degem. –Ministrimiz jańadan taǵaiyndalǵanmen jan-jaqty saiasatker adam ǵoi. Birden túsinip kelisimin berdi. Bara ǵoi, ainalaiyn! Aitpaqshy, kósh kólikti bolsyn!» – degen sózdermen qarsy alady.

Isatai men Mahambet bastaǵan ult-azattyq kóterilis tarihynan doktorlyq qorǵaǵan, aspiranttaryna da sol taqyryptan  ǵylymi dissertatsiia qorǵatyp júrgen Baimahan aqyn basyn alyp, saqtaýdan at-tonyn ala qashady. Óitkeni, aqynnyń qý basynan oǵan kelip-keter paida joq. Eń aldymen aldyna kelgen adamnan qandai paida kóretinin eseptep júretin Baimahan qý basty qaitedi?! «Er kórmeimin degen adamdy úsh ret kóredi» degendei, Noel aqynnyń ózine amanattalǵan basy úshin «Kúlegesh qarynnyń iesi –Yqastyń» aldyna qaita barady. Jylpyldap, qolda turmaityn balyqtai ol da máseleni túlkibulańǵa salady. Sol eki ortada kirip, óleńin oqyǵan aqyn Maqatai Mahambetterdiń sarqyty áli bar ekenin óz óleńimen dáleldegen ispetti. Maqatai ketisimen esikti eppen ashyp kirgen Qaiyp ta aqynnyń basynan qaralai úrkedi. «Jo-joq, – dedi professor degeninen qaitpai. – Bul sol turǵan, saqtalǵan jerin búldirip ketýi múmkin. Qiratqysh, buzaqy kúsh qoi»,– ádebiet jáne óner institýtynyń direktory, professor Qaiyptyń bul sózi qaptaǵan sheneýniktiń aqynnyń basynan nege qashyp júrgenin anyqtai túsedi. Olar Mahambetten, Mahambet syndy rýhty óner ielerinen ólerdei qorqady eken! Sóite tura ónerdi,  óleńdi paidalanyp ataq alýǵa, shen-shekpen ielenýge kelgende aldaryna jan salmaidy.

Qaiyptyń kelinshegi Dúriianyń da kúieýiniń laýazymy arqasynda úrip iship, shaiqap tógip júrgen, saiaz, toǵyshar jan ekeni Mahambettiń basyna million aqsha tigilgen sátten bastap jarqyrai kórinedi. Ásheiinde Mahambetti aitqanda tiksinip qalatyn ol rýdan qýyp Mahambettiń qaryndasymyn deýge deiin barady. Jazýshy bul jerde úsh júzdiń basyn biriktirýdiń ornyna úsh jaqqa tartyp júrgen rýshyldyq kózqarasqa qatty soqqy bergen. «Júzge bólingenniń júzi kúisin» degendei, qazaqty birlikke shaqyrýdyń ornyna, ózderiniń qulqyndarynyń qamy úshin rýǵa bólip, ydyratýǵa tyrysyp júrgender az emes. Sýretker Dúriia arqyly osyndai bylyq-shylyqtardyń betin ashady. Qaiyp pen Dúriianyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń da astaryndaǵy keleńsizdik ashy mysqyl, kekesin arqyly naqyshtalady. Olardy da biriktirip turǵan mahabbat emes, qara bastyń paidasy men baqai esep. Bul jaǵynan alǵanda Yqas pen Qashqariia, Qaiyp pen Dúriia – bir-birine qatty uqsaityn adamdar. Alaida, bir-birin eseppen syilaityn olar sátte ózgerip shyǵa keledi. Ózderiniń shynmánindegi  bet-beinesin kórsetip alady.

 Aqynnyń basyn qaida qaldyraryn bilmei, eldiń igi jaqsylarynan kóńili qalyp turǵan Noeldi osy jerde jas jigit Dáýren qutqarady. Ony jazýshy bylai sýrettegen: «Endi ne istedik degendei Yqas pen Noel bir-birine suraýly júzben qarasyp qalǵan. Esik qaǵylyp ishke uzyn boily, qońyrqai júzdi, mólttei qara kózderin muń keptegen Dáýren kirdi. Qysylyp az turdy da:  – Aǵa, – dedi Yqasqa nazar tiktep. – Keshirińiz. Jastaiymnan óleńine de, ózine de tabynyp ósip em... Aqynnyń basyn maǵan qiyńyzdar. Amanattap berińizder. Ǵumyr boiy shań qondyrmai óter em...

 Yqas ornynan atyp ketti. – Áne, – dedi ólerdei qýanyp. – Bizdiń bolashaǵymyz qandai kemel! Aǵalarynyń ókshesin basyp, egemen elimizdiń jas jetkinshekteri jelkildep ósip keledi.

 Muny kútpegen Noel Dáýrenge tańdana qarap biraz turdy. Sosyn basty aq mataǵa ádemilep oraǵan qalpy qolyna ustata berdi. – Endeshe saǵan amanat, baýyrym!

– Dáýren, qaraǵym, atańnyń basy jelep-jebep júrsin. Jyn-shaitannan aýlaq bolasyń, – desin qaralai jabysqaly turǵan páleden aiaq asty qutylǵanyna qýanǵan Yqas asyp-sasyp»,– aqynnyń basynyń joqtaýshysy tabyldy. Ol – jas urpaq ókili Dáýren. Mahambet aqyn máńgilikke damyldaǵan Qaroida ósken Dáýren arman qýyp, Almatyǵa kelgen eken. Alaida, oqýǵa túse almai, Yqas basqaryp otyrǵan mekemege kúzetshi bolyp qyzmetke ornalasypty. Noeldiń daǵdarǵan túrin kórgen soń táýekelge bel býady. Ózi orys qarty men kempiriniń jertólesin jaldap turatyn ol sol jerge aqynnyń basyn aparady. Jazýshy bul detal arqyly búkil shyǵarmanyń ón boiyna tartylǵan siýjet jelisine odan saiyn shiyrshyq attyratyn shielenis ústeidi. Qolynda biligi de, qarjysy da bar, sózi ótetin, ataǵy dardai laýazym ieleriniń jasai almaǵan erligi osy óndirdei jas jigittiń qolynan keledi. Aqyn basynyń kiesin túsinýge óreleri jetpei, ortasha deńgeide ǵana oilaýǵa daǵdylanyp alǵan sheneýnikter aqynnyń basyn dopqa ainaldyrǵan sátte sahnaǵa shyqqan Dáýren jas urpaqtyń, bolashaq ǵasyr jastarynyń aqyndy izdeitinin, aqyndy baǵalaitynyn uqtyrǵandai. Iá, adamdardyń báriniń júregi tasqa ainalyp ketpegen eken, oǵan da shúkir!

Dáýren jalǵyz emes. Yqastyń jalǵyz qyzy Aiym Mahambet poeziiasyn zerttep, kandidattyq dissertatsiiasyn qorǵamaq edi. Alaida, óziniń ǵylymi jetekshisi Qaiyptyń, óz áke-sheshsiniń, ózderi qudaidai kóretin laýazym ieleriniń, bildei ǵalymdardyń shynaiy bet-beinesin kórip, ǵylymi jumysynan bas tartady. Óitkeni, joǵarydaǵy aitqan jalǵan ǵalymsymaqtardyń ómiri ol úshin jiirkenishti. Sýretker bul jerde  asqan sheberlikpen Yqas pen Qashqariiaǵa týǵan qyzdary Aiymdy qarsy qoiady.  Iá, molshylyqqa malynyp, en dáýlettiń ortasynda óskenimen kózin shel baspaǵan, aqylyn dúnieqońyzdyqtyń shańy tumandatpaǵan úr qyzyndai názik te kórkem Aiym. Aqylyna kórki, bilimi, dúnietanymy sai ol ózi siiaqty ziialy qaýym ókiliniń ulyn izdemeidi. Kerisinshe, aýyldan kelgen, ón boiynan tazalyq pen erkindik lebi esip turǵan Dáýrenmen pikirles bolyp, sózderi jarasady. Alaida, ekeýi de óte iltipatty, kishipeiil, inabatty, mádenietti bolǵandyqtan, bir kórgennen ǵashyq bolý siiaqty essiz sezimge boi aldyrmaidy. Qaita, lyqsyp kelgen asaý sezimdi aqylǵa jeńdirip, bir-birin alǵashqyda Mahambet aqyn úshin, aqynnyń basy úshin izdeidi, sol ideia úshin birigedi.

Dáýren men Aiym – kórseqyzarlyqtan aýyly alys qonǵan, naǵyz imandy, qazaqy til men dildi teń ustaǵan parasatty jastar. Olardyń maqsaty — aqsha, bailyq emes, ulttyń murasy sanalǵan aqynnyń basyn joqtaýshysymen, elimen qaýyshtyrý. Bul da –jazýshy mynaý on segiz myń ǵalamda árdaiym tek jaqsylyqtyń ǵana saltanat quratynyn dáleldeý úshin qoldanǵan detal. Óte utymdy da sátti shyqqan.

 Jazýshy sheberlikpen somdaǵan taǵy bir beine-aýyl ákimi Qaraýyl. Bul da joǵaryda aityp ótkendei, tiptik obraz. Onyń da esil derti — bilik, mansap, aqsha. Kókeiin tesip bara jatqan qý qulqynnyń qamy úshin qandai da áreketke bara alatynyn kórsete otyryp, onyń minez-qulqyn is arqyly dáleldeidi. Tipten aýyldyń poshtashysyna aýyldan shyqqan hat-habarlardy súzgi-tsenzýradan ótkizýdi tapsyryp qoiǵan. Ústinen shaǵym jazǵan aýyldastarynyń aýdanǵa, oblysqa, respýblikaǵa jazǵan aryzdary ustalyp, órtelip otyrady. Sondai-aq aýylǵa kelgen hat-habarlardy da jolshybai oqyp, ózine zarary timeitin hat-habardy ǵana iesine tapsyrady. Basqasyn quiryǵynyń astyna basyp qalady. Jiyrma birinshi ǵasyrǵa aiaq basqan shaqta osynshama aiarlyq pen topastyq arqyly el tizginine jabysqan atqaminerler bar ekeni jasyryn emes. Jazýshy Qaraýyl arqyly osyndai sheneýnikterdi minep-sheneidi, áshkereleidi.

«Aýyl ákimi Qaraýyl tań atqaly úiirsiz aiǵyrdai azynap, eldiń zyqysyn alyp bitti:

– Tabyńdar, Quraq qartty! Jerdiń astyna túsip ketse de tabyńdar! – dep edendi solqyldata tepkende esik kózinde qaǵaz basyp otyrǵan túimedei qyz ushyp-ushyp kete jazdaidy.

… Kún ekindige taianǵanda Quraq pen jergilikti oppozitsioner Isa ákim keńsesine bettedi degen habar Qaraýylǵa da jetken. Shapalai basyp olardyń aldyn orap kep kabinetine jaiǵasa qaldy.

Artynsha Quraq pen iegine onshaqty tal qyl-qybyr bitken jergilikti oppozitsioner Isa kórindi.

– «Hatqa júirik sol qalqa musylmansha» degenniń keri keldi,– dep aýyl ákimi áńgimeni qiys bastady. – Bizdi basyp ozyp, biz emes-aý, aýdan, oblys ákimin káperińizge almai, Astanaǵa tótelei hat jazatyndy shyǵarypsyz» – bul – Quraq qart Mahambettiń basyn izdep Halyqaralyq qorǵa aryz jazǵannan keiin ákim Qaraýyldyń kabinetinde bolǵan áńgimeden úzindi. Osydan-aq ákimniń esh adamdy mensinbei, ózinshe shikireiip, shekeden qarap, tákappar qalyppen astam sóileitinin baiqaýǵa bolady. Quraq qart pen Qaraýyldyń dialogy túgelimen ýytty iýmorǵa qurylǵan. Sonymen qatar, jazýshy aýyl adamdarynyń ómirin bes saýsaǵyndai biletini de kórinip tur. Aýyl qarttarynyń sóileý máneri, jergilikti dialektika da sýretker nazarynan tys qalmaǵan. « –Shyraǵym, qolda ósken balasyń, muqatpai sóile,– dedi Quraq qart sabyr saqtap. – Meniń ala almai júrgen uzynda-óshim, qysqada-kegim joq. Atamnyń basy qaitadan qabirine jerlenýi kerek.

– Ony almatylyq ǵalymdar bizge bere me? Áldeqashan altynmen aptap, kúmispen qaptap bir jerge qoiǵan shyǵar?

–Altynmen aptaýyn...Qaraýsyz ár jerde qaldy dep estimin. Joǵalyp ketipti.

–It ólgen jerge sińir sozdyryp baratyn qarajat qaida aqsaqal-aý,–dep ákim alaqanyn jaidy. – Aqsha joq. Biýdjet tamyzyp qana beredi. Bas izdeńder dep aqsha bólmeidi. Ony ózińiz de jaqsy bilesiz.

 Bulardyń teketiresin telefon qońyraýy bóldi.

– Ále, Mámeke, ále, assalaýmaǵaleikóm. Siz ekenińizdi túsken qońyraýyńyzdan-aq tanimyn ǵoi,– dep azynap turǵan ákimniń kózi jypylyqtap, beti kúlmeńdep ketti»,– budan biz Qaraýyldyń atyna zaty sai naǵyz ekijúzdi, ailaker ekenin baiqaimyz. Ol aýyl ákimi bolyp, qol astyndaǵy aýyl turǵyndaryna esh jany ashymaidy, biýdjetten bólingen aqshany kómeiine, odan qalsa sybailastarymen bólisip, qaǵyp salyp otyrǵan jemqor. Ol qarapaiym aýyl adamdaryn mensinbeidi, kózine de ilmeidi. Olarǵa pańdanyp, kókiregin kóteredi. Al, ózinen myqtynyń aldynda túlki qusap quiryǵyn bulǵańdatady. Ony joǵaryda keltirilgen mysadan baiqaýǵa bolady. Dál osy jerde Quraq qart adamdar ár jerden kelip táý etip, ziiarat jasaityn Murat Móńkeuly, Malaisary, Dári men Qara, Itemgen zirattaryna belgi ornatyp, jańartý kerektigin aitady. Qaraýyldyń oǵan da syltaýy daiyn: «– Aqsaqal, musylman dástúrinde zirat jańartady degendi estigenińiz bar ma? «Quran kárimde» jazylyp pa eken? Shariǵat qospaidy»,– dep qutylady. Osy kezde esik aldynda aýyl oppozitsioneri Isa ákimge kirý úshin esik aldyndaǵy hatshy qyzben, ákimniń baldyzy bolyp keletin shopyrmen jaǵalasyp, aiǵai shyǵarady.

«Ói, sen oppozitsiiamyn dep óitip taltańdai berme. Ortaq tártip bar, zań, zákón bar. Elirýin munyń!

– Durys, – dedi Isa suq saýsaǵymen qaraýyldyń kózin shuqyp alardai bop. – Tártip ortaq. Talap birdei. Biýdjetten aqsha qaraldy, endeshe aýylymyzǵa nege gaz júrmeidi? Qudyqtyń qurttap ketken sýyn iship jurt bezer boldy. Ár úige sý qubyry nege tartylmaidy? Al, álgi ortaq tártip qaida, qane, kórset kózime?!

– Ói, aýzyńnan ainalaiyn! – dep qaldy Quraq qart taǵy da Alashtyń ala týynyń astyna turyp jatyp.

– Ói, siz de bir,–dep ákim kabinetinen shyǵyp kete qoimaǵan qartqa kijindi. – Óńsheń kejir.

– Tart tilińdi!– dep Isa ákimmen tipti keýdelesip qaldy. Alaqandai eldi alalaisyń. Shopyr ǵyp baldyzyńdy aldyń. Hatshyń — qudashań. Býhgalteriń — kóńildesiń. Kórshiń...»,– oppozitsioner Isa shyrqyraǵan shyndyqty aityp tur. Halyqtyń qamyn jegen Isany ótken ǵasyrdaǵy Isatai Taimanovtyń búgingi izbasary deýge ábden bolady. Joǵaryda atap ótken jaǵymsyz obrazdarmen qatar, eldiń túkpir-túkpirinde eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtaityn talai Isalardyń bar ekenin isharamen meńzep turǵany kámil. Iaǵni, Isa da — tiptik beine.

  «Bas» romanynyń kompozitsiialyq qurylysy óte kúrdeli ekenin aldyńǵy eńbekterimizde eskertken bolatynbyz. Keń tynysty, polifoniialy shyǵarma. Osyndaǵy eń bir aitýǵa turarlyq obraz — Halyqaralyq «Báiterek» qorynyń tóraǵasy  Nuri Ótenuly.

Alys aýyldan Mahambettiń basyn joqtap hat jazǵan Quraq qarttyń ótinishin aiaq asty etpei, qazaqtyń taýdai tulǵaly narkesken ulynyń basyn izdeýge bilek sybanyp kirisedi. Mine, osy kezden bastap, ádilettilik sóz alady. Mádeniet ministrin aldyna shaqyryp alyp, Mahambettiń joǵalǵan basyn tabýǵa tapsyrma beredi. Aqyrynda, óleńi túgil aqynnyń kim ekenin bilmeitin topas ministr ornynan ketedi. Onyń ornyna jas ta bolsa isker Muhas Abbasuly taǵaiyndalady.  Alystan oilaityn parasatty tóraǵa qala ákimi Imash pen jańa ministr Muhas Abbasulyna Quraq qarttyń oqýshy dápterine jazǵan hatyn oqytady. 

«Ekeýi hatty alma-kezek oqysty. Tóraǵa únsiz kóz astynan baiqatpai baqty da otyrdy. Muhas ashý kernep narttai qyzardy. Birdeńe aitqysy kep tamaǵy búlkildedi. Imashtyń óńi surlanyp, tisin qairap, qaita–qaita bas shaiqaýmen boldy.

– Jaǵdai osy, jigitter, – dedi tóraǵa ornynan kóterilip, tereze aldyna barǵasyn. – Áli kúnge arys deimiz, aqtańdaq deimiz. Bar tirlik kitap shyǵarýdan aspai jatyr. Shetel muraǵattarynda júzdegen, myńdaǵan qundy qujattar bar. Kim olardy elimizge qaitaryp, rýhani ainalysqa salmaq? Qashanǵy shyryldai berýge bolady? Ál-Farabiimiz aidalada qaldy. Beibarys Damaskide jatyr. Jalańtós bahadúrden aiyryldyq. Shákárimniń súiegin alpys jyldan soń qudyqtan jiliktep terip aldyq. Mustafa Shoqai bolsa jat topyraqta. Syrym men Qarataýdy umytýǵa ainaldyq. Endi qolymyzda turǵan Mahambettiń basyn joǵaltý. Men mundai sumdyqty estigen emespin...

 Tóraǵa qyzbalanyp, ábden kijindi.

– Ekeýińe ótinishim ortaq. Imash, sen — Almatynyń ákimisiń. Bilmeitin qýys-múiisiń joq. Bári kóz aldyńda. Muhas, sen de – sondai suńǵylanyń birisiń. Qaitken kúnde de joǵalǵan basty tabý kerek. Túsinikti me, qaitken kúnde de!.. Sosyn Almatynyń ásem kóshesiniń birine Mahambettiń eskertkishin qoiaiyq. Batyrlyǵy men aqyndyǵy kórer kózdi súisindiretindei etip quiylsyn. Eskizin ózim bekitemin. Aqshasyn da ózim kóterem. Joldaryń bolsyn!

 Ministr men ákim tóraǵanyń aldynan taý arqalap shyqqandai kóńil kúide edi...» – bul úzindiden oqyrman Tóraǵanyń naqty bir sheshimge kelgenin ańǵarady. Tóraǵa Nuri Ótenuly – qazaq dese júregin de sýyryp berýge ázir, ultjandy, bilimdi de bilikti, sózi men isi bir jerden shyǵatyn tulǵa. Avtor keiipkerdiń jaqsy qasietterin qur sózben emes, ispen dáleldeidi. Tún uiqysyn tórt bólip, Mahambettiń basyn tabý úshin qolyndaǵy qarjyny da aiamaǵan Tóraǵanyń obrazy da – tiptik obraz. Shyndyǵynda, elim dep eńireitin, qazaqtyń tili men dili úshin, keshesi men búgini, erteńi úshin alańdaityn azamattar az ba? Nuri Ótenovich, ministr Muhas Abbasuly, qala ákimi Imash — ulttyń ótkenindegi ókinishi men óksikti jailardy umytpaityn, eldiń keleshegine alańdaityn, bolashaq urpaqtyń erteńgi qamy úshin qaiǵy jamaityn naǵyz patriottar. Qudaiǵa táýbe, qazaq biryńǵai dúnieqońyz dúmshege ainalyp kete qoimapty. El ishinde rýhani murany materialdyq igilikten joǵary qoiatyn jandar da bar eken. Bar tirshilikti iship-jeý, men aqsha, dúnie jinaý dep túsinetinderge qarama–qaishy oilaityn adamdardyń bolǵany qandai jaqsy?! Jer betinde kemdi kúngi itshilep kún kórgen kúiki turmys pen dýmandy dyrdýdan biik turatyn máseleler de bar.  Ol – rýhani mura! Jazýshy oqyrmandy osyǵan jeteleidi. Atalmysh jaǵymdy obrazdardyń da prototipteri bar ekeni sózsiz. Rasynda prototip – realistik shyǵarmalardaǵy kórkem beinelerdi nanymdy etýdiń, shyndyqty shynaiylaýdyń quraly.

 Sondyqtan da qyl qalam sheberleri men sóz zergerleri ózderi ónerde somdamaq bolǵan tipterge ómirden ádeiilep prototip izdegeni tarihtan málim. Mysaly, Leonardo da Vinchi Iýdanyń prototipin izdep Frantsiianyń tórt buryshyn túgel kezgen. Al Ibsen prototip sýretshige qandai kerek bolsa, dramatýrgke de sondai kerek ekenin aitady. Leskov ta kórkem shyǵarma jazbas buryn óziniń árqashan «jan dúniesimen kóz tartyp, kóńil uiytar tiri kisiler» izdep júretinin aitypty. Alaida buǵan qarap, ár jazýshynyń shynshyl ónerinen týǵan ár tiptiń ómirde árqashan da naqty prototipi bolýy kerek desek, qateleskenimiz bolar edi. Sýretker bir ǵana modelmen qanaǵattanbaidy, bir tipti birneshe prototipten jinaqtaýy da múmkin. Ol úshin sýretkerge talǵampazdyq kerek.

 Ózimiz zerttep otyrǵan romanǵa kelsek, jazýshy keiipkerleriniń bir-birine uqsamaýy úshin ár qaharmannyń ózinshe ómir súrýine «jaǵdai jasap bergen». Sózi, minezi, pishini, oi-áreketi tek ózine ǵana tán dara-dara adamdar kóbeigendikten, kitaptyń mazmuny tereńdep, ondaǵy psiho – emotsiialyq tartys kúsheigen, filosofiialyq tujyrym iirimderi ózine tartyp, batyryp áketedi.    

MIFTIK — FOLKLORLYQ SARYN

Qazirgi ádebiettegi kórkemdik izdenister men jetistikterdi saralaǵanda mif dúniesine qaitalai nazar salýǵa týra keletini shyndyq. Ózimiz jii sóz etetin metaforalardyń kórkemdik qyzmetiniń astarynda da osy miftik sananyń elesi bar ekeni san márte aitylǵan.

Miftik qubylýshylyq oqiǵasyn tikelei arqaý etken shyǵarmanyń biri – Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romany. Bul romandaǵy keibir bólimderdiń oqiǵasyna arqaý bolǵan «adamnyń ózi ólgenimen, onyń jany ólmeitini» týraly miftik áńgime. El aýzyndaǵy bul áńgimede ólgen adamnyń jany birde qasqyrǵa, birde túlkige, endi birde báiterekkke, japan daladaǵy jalǵyz aǵashqa, úkige ainalady-mys. Keide el arasyndaǵy qarapaiym jigit nemese qyz bailyq izdep júrip, olardy siqyrshylar dýalap jandaryn kóshiredi-mys dep te aitylady. Olardyń janyn samuryq qus, ysta tas jáne basqa da totemdik nárseler arqyly qaitadan ózine oraltyp, baǵzy beinesin qalpyna keltiredi eken. Miftik sana úshin «qarǵystyń, dýanyń tietin ýaqyty», iaǵni magiiasy jaily da uǵym bar. Sondai-aq, miftik dáýirdegi tanym-túsinikke orai qubylýshylyq, iaǵni, bir túrden ekinshi túrge ainalý belgili bir sebepterge bailanysty oryn alatyny belgili. Adamnyń tabiǵattaǵy kez-kelgen tirshilik iesine nemese ósimdikke, aǵashqa, basqa da nysandardyń birine ainala alady degen túsiniktiń túp negizi adam men tabiǵat egiz degen túsinikten týǵan.

 Osyndai miftik sana jemisi shyǵarmashylyq oilaý júiesinen de mańyzdy oryn alyp, belgili maqsatta kórkemdik qyzmet atqaryp kele jatqany barshaǵa aian. Miftik qubylýshylyq oqiǵasy kei shyǵarmalarda sol qalpymen qalsa, kei týyndylarda bul uǵymnyń elesi ǵana kórinip, basqadai kórkemdik maqsattar, beineli oilar tuspaldanady. Máselen, romannyń bas keiipkeri antropolog Noel Shaiahmetov jol tappai júrgende ǵaiyptan paida bolǵan jebeýshidei kóringen dáriger, meditsina ǵylymdarynyń doktory, professor Álimjan Saqtaevpen ekeýiniń arasyndaǵy Mahambet týraly áńgimeden keiin kórgen túsin alaiyq.

 «Sol túni túnimen Mahambet túsine kirip, dóńbekshitip, uiqy bersinshi. Qobda jerindegi qaqtyǵys eken deidi.

… Mahambet aqbozyna qaita qonypty. Qazir ony da oqqa bailar. Qaptaǵan kazaktardyń ústinen aq boran jaýyp ketkeni nesi? Kózderin bitep, aýyzdaryna keptelip jatyr. E, Mahambet qoi, astyndaǵy kópshigin qanjarymen jaryp jibergen. Qoǵa basy burqyldaq eken aq boran degeni. At súringen jerde aqyl tapqan qairan aqyn-ai!

Jalańdaǵan úsh myń láshkerin bastap Qaiypqali sultan Aqbulaq boiyna qarai dúrkirei qashyp barady. Urysqa nege túspedi?

– Maǵan Buhar bettiń handyǵy azdyq etpes. Isatai imandy bolsyn! Men kettim. Elge sálem de! – dep daýystaidy.

– Qaiypqali, naǵyz it ekensiń! Seniń sálemińe zárý el qaldy ma? Tiri júrsem osy satqyndyǵyńdy aldyńa bir keltirermin! Mahambettiń qulandai ashy daýysy qulaqty jaryp barady...»

Rahymjan Otarbaevtyń romanynan alynǵan bul joldaryndaǵy miftik qubylýshylyqty ańǵartatyn — antropolog-ǵalymnyń tús kórýi. Qazaq uǵymynda tús kórý– jazýshy qiialynyń jemisi ǵana emes, tabiǵatqa degen sheksiz yntyzarlyq pen súiispenshiliktiń, tabiǵat pen adam qiialynyń jáne on segiz myń ǵalamnyń birtutastyǵy. Mifti zertteýshiler qazaqtyń tektik tanymynda tústiń orny airyqsha ekenin atap kórsete otyryp, mifologiiada túste kórgen oqiǵa  — úsh keńistikte, jerde, óńde jáne túste damitynyn aitady. Sondyqtan da tús – miftik mediator deýge  ábden bolady. Tús kórý arqyly joramal jasaý Rahymjan shyǵarmashylyǵynan erekshe oryn alatynyna onyń hikaiattary men áńgimeleri de dálel. Sondai-aq, shyn máninde bolǵan oqiǵany túsinde kórip, shyndyqqa kóz jetkizý – onyń prozasynda turaqty túrde oryn alady.

  Freid tústi beisanaǵa aparatyn “patsha joly” dep eseptegen. Alǵashqy úrdiske jatatyn tús kórý mehanizmderi (almastyrý, qoiýlandyrý, simvoldaý) beisananyń basqa da kórinisterinde (qate áreketter, qate sózder, qate jazýlar, qate oqýlar) tabylady, olardyń qyzmetteri men qurylymdary teń keledi. Tús  daý-damaidy, úreidi barynsha kórsetetin jannyń tabiǵi tili. Máselen, túngi saǵat 22-den tańǵa deiin ár qaisysy 20 minýttyq, jalpy uzaqtyǵy – 90-120 minýttyq 3 – 4 tús kórmeitin adam bolmaidy. Bizdiń menniń árbir bóligi óziniń túsin kóredi, bir bóligi kórip jatsa, basqa bóligi baqylap jatady. Tereń uiqy kezinde sirek, qysqa kórinister bola-dy. Túster qysqa jáne uzaq bolady, olar beker kórinbeidi, olar jorýdy kereksinip turady. Olar nege túsiniksiz? Bul úrei men problemany barynsha búrkemeleý. Tús – bul daý-damai men úreidiń, qorqynyshtyń aiǵaǵy. Tsenzýra men ujdan kúshi eligýlerdi jasyryp, tústiń mán-maǵynasyn shielenistiredi. Adamdardyń 15% «tús kórmeidi», kórgen túsin este saqtamaidy, 15% kúnde tús kóredi, 70% – ortasha. Aian beretin túster – 10%-psihologiialyq óńdeý materialy. Aýdiovizýaldy túster – 80%. Taza kinestetikalyq túster – 1%. Qazaqstandyq zertteýshilerdiń aldynda ótken ǵasyrda Zigmýnd Freidtiń ózi qoiǵan ulttyq, dini, tarihi jáne geografiialyq faktorlardy eskere tura tústi jorý problemasy turady. Simvoldar jalpy adamzattyq bolady ma? Neshe túrli mentalitetti adamdardyń beisanalyq simvoldarynyń arasynda shek bar ma? (Mysaly, Freid boiynsha jylan – jynystyq eligýdiń simvoly bolsa, orystarda – danalyq simvoly, al qazaqi tús jorýda – dushpan simvoly bolady). Bul aitqanymyzdyń bári — tústiń ǵylymi, biologiialyq  jaǵy.

  Al, biz tústiń mifpen bailanysyn zertteýimiz qajet. Osy arada taǵy da romannan úzindi alyp kóreiik: «Aq jeńilip, qyzyl ińir qushaǵyn erkin jaiǵan shaqta sharshap úiine jetken. Kele sheshinbesten kereýetine qulaǵan. Kirpigi qamasa bastaǵan eken deidi.

– Oi arqalap boldyń ba balam?

– Shydarmyn, – degen bul uiqyly-oiaý.

– Oqiǵanyń jalǵasyn ózgeden emes, ózimnen tyńda, – dedi jaq súiek saq-saq qozǵalysqa enip.

– Qulaǵym sizde, Maha.

– Erteletip jetken onshaqty attyly bólem Yqylas eken»,– dep bastap, Mahambettiń qalai qaza bolǵany óz aýzynan baiandalady.

«...Jelke tusymnan Yqylas qylysh sermegen. Tipannyń qarǵysy, ulym Nursultannyń shyrqyraǵan daýsy... Arǵy jaǵy buldyr-buldyr bir eles... Qyzyl qanǵa boialyp kún batyp bara jatyr eken deim...

Noel bezgek qysqandai qalshyl qaǵyp ketti. Temeki tutata alar emes. Bólmege jaryq jaǵýdy da umytty.

– Keshirińiz, Maha. Tyńdai alar emespin»,– bul –  Noeldiń óńi. Noel Mahambettiń bet-álpetin qalpyna keltirý maqsatynda Álimjan Saqtaevpen birge baryp, Quraq qarttyń aitýymen Mahambet beiitin qazyp, basyn amanat etip alyp ketetin edi ǵoi. Sol bas súiektiń Noelmen bailanysqa, transqa túsýi.

 Iá, bul romandaǵy negizgi oqiǵa – Mahambettiń basynyń joǵalyp ketýi. Jazýshy Mahambettiń atyn kóp ataidy. Ulttyń ustyny sanaǵan daryndy poetikalyq beinege ainaldyryp, tutastyra kele eldiń esinde máńgilik qalýyn aqyn basynyń tabylýy arqyly shartty túrde balamalaidy. Ómirden ótý – buljymas tirlik zańy bolsa, rýhtyń máńgiliktigi týraly túsinik múlde ǵaiyp bolýdy moiyndamaidy. Ózimiz sóz etip otyrǵan miftik qubylýshylyqtyń bir ushyǵy adam ólimimen bailanysty. Miftik sana sileminde ólimdi bir tabiǵi kúiden ekinshi túrge ótý dep qaraǵan senim bar. «O dúnie», «bu dúnie», «tiriler álemi», «óliler álemi» arasyndaǵy shekara týraly tanym-túsinikter qubylýshylyqpen de bailanysty. Ólim, iaǵni, óliler patshalyǵyna — o dúniege ótý mifologiiada qubylýshylyq túrinde qarastyrylady. Adam bu dúnieden o dúniege sapar shekkende ár túrli beinege ainalady degen uǵym birsypyra miftik áńgimelerge arqaý bolǵany belgili. Bul jerde miftik túsinikte ol beinelerdiń kóbinese adam rýhyn kelbetteýshi ekenin umytpaǵan durys. Sondai-aq tús dereksiz uǵym, ol túnmen, iaǵni qarańǵylyqpen, sheiitter patshalyǵy atanǵan o dúniemen bailanystylyǵy týraly tanym-túsinikti ańǵaramyz. Mahambet aqynnyń tulǵasyn ózgege uqsamaityn minezben tanyta otyryp, onyń baqilyq saparǵa attaný tragediiasyn mifopoetikalyq oilaý júiesine tán qubylýshylyq túrinde kórsetedi. Rýhtyń máńgiliktigi onyń múlde ǵaiyp bolmai, keńistikte ǵumyryn jalǵastyrýy túrinde túsindiriledi. Aqynnyń emotsiialyq boiaýǵa toly ómiri, tragediialyq óliminiń bir-birimen bailanystyryla sýrettelýiniń ózi halyqtyń miftik uǵymymen tyǵyz bailanysty.

«...Jertóle ishin bozǵylt munar keptedi. Esik ashylyp, áldekim kirgendei boldy. Sasqandarynan dir-dir etip otyra qalysqan. Kelgen Jáńgir han edi. Jáńgir han zerli shapandy, aiyr qalpaqty, qara sur, qyran qabaqty, seldir saqaldy eken. Mahambetke taiap bardy...» – sóitip ekeýi de eles beinege ainalady. Tirliginde bir-birine ketken ese, bir-birinen kórgen qysastyǵy aitys-tartys kúiinde qaitalanady. Bul – Dáýrenniń jertólesinde bolǵan oqiǵa.

 Sonaý Amerika qurlyǵyndaǵy úndister turatyn rezervatsiiadaǵy Maiia qorǵanyn qazýǵa barǵan Gerasimovtyń ekspeditsiiasynyń quramynda júrgen Noel taǵy da tús kóredi. Sózdikke júginer bolsaq, tús degenimiz – aqiqat álemine keń ashylǵan esikten buryn bolyp ketken, ia bolashaqta bolatyn oqiǵalardyń sol kúni birqatar nyshandar arqyly tamashalanýy, iaǵni jalpaq tilmen aitqanda, uiyqtap jatqanda kóringen tylsym belgiler. Eki aiaqty, jumyr basty pendelerdiń arasynda tús kórmegender qatary joq bolar, sirá? Shyrt uiqydan oiana sala, túni boiy kórgen tústerimizdi jori almai ábigerge túsip jatamyz. Erekshe tús kóre qalsaq, kúni boiy óz-ózimizge kele almai, ainalamyzdaǵylarǵa qaita-qaita aitýmen bolyp, «Tús – táńirdiń aiany» degenge senip, kórgen túsimizdiń neniń nyshany ekendigin bilýge asyǵamyz. Al endi bireýlerimiz «Tús – túlkiniń tezegi» – dep, qoldy bir siltep, mán bermesten júre de beremiz. Degenmen, aqiqatqa ainalyp jatqan tústerimiz qanshama?

Osy turǵydan alǵanda Noeldiń túsi mifologiiaǵa tym jaqyn. Álbette, ol jazýshy qiialynyń jemisi.

«Álgi tús shynymen aian ba, álde...

Ózi kúregin qolyna qysyp ustap, biik qorǵannyń tóbesinde tur. Qazsam ba deidi. Birtúrli júreksinetin siiaqty. Elegizip jan-jaǵyna qaraǵyshtaidy. Kenet aqsha bulttar úiirilip, búiirlesip keldi de, ortasynan qaraker atyna qazdiyp otyrǵan naǵyz Apachidiń ózi paida bola ketti. Qolynda — sadaǵy men aibalta. Qabaǵy qatý. Shashy jalbyrap, kózi tutanady. Ústińgi erinnen dám etken úlken oraq muryn qarasur júziniń aibatyn tipti asyryp tur.

– Ne izdep júrsiń, bala? – deidi iegin ántek kóterip. Munyń denesin ter qamap, úni qumyǵady.

– Qorǵandy qazǵaly, – dedi álden ýaqytta.

– Ol aq násildiki emes. Meniń qorǵanym,– dep oń qolyn bastan asyrdy.

– Ury–qary bolsań qazir jairatam!

– Bizdi Harlin alyp kelgen. Óz shóbereńiz.

– E, onda jón, – dep Apachi jumsardy. – Senderdi qyzyqtyratyn tańsyq dúnie kóp. Tabyńdar», – bul joldarda miftik qubylý oryn alǵan. Sonaý Amerika qurlyǵynda ómir súrgen maiia, perý, ink taipalarynyń o bastaǵy negizi — Eýraziia qurlyǵynda oryn tepken ejelgi Turan dalasy. Jazýshy óz qiialy men zertteýshilerdiń tanymdyq maqalalaryn, ǵylymi eńbekterin saralai otyryp, fantaziiasyna erik bergen. Úndisterdiń kósemi Apachidi Mahambet rýhtas jan retinde beineleidi.  Ekeýiniń de ańsaǵany — halqynyń erkindigi, azattyq. Mine, sol jolda kúresken Apachi obrazyn tús arqyly ǵaiyptyq beine túrinde somdaidy. Áldeqashan o dúnielik bolǵan Apachi rýhy da ǵalam keńistiginiń «esinde» qalyp qoiypty. Ara-tura  áýe tolqyndary arqyly qajetti adamdarǵa aqparattyq trans-bailanysqa shyǵady.  Qinalǵan adamnyń túsine enip jol silteý, ǵaiyp-eren qyryq shilten bolyp kómektesý – erte kezderden bastaý alǵan beineli sýret. Osy dástúr jazýshy shyǵarmashylyǵynda tamyryn tereńdete túsedi.

«...Jeńil kólikke otyrǵan soń Harlin Noelge ádetinshe aqsiia kúlip: – Qalai, Djeronimo áli tiri me eken? – degen. – Onyń máńgi rýhyn eshkim óltire almaidy. Qoryqtyń ba? Eshteńe etpeidi. Ózinen ruhsat alǵanbyz.

– Ony qaidan bildiń? – degen Noel tań-tamasha qalyp.

–  Atam maǵan da kelip ketti. Biz bul jerdiń túpkilikti turǵyny emespiz. Kóshpelimiz. Este joq eski zamanda alystan kelippiz. Atam seni týysqanymyz, dedi. Bas-kóz bop júr dep maǵan amanattady. Ol – bizdiń jebeýshimiz», – dep keletin joldarda Noeldiń kóńil-kúi aýanyn, Harlinniń oǵan degen erekshe yqylasynyń sebebin jetkizedi. Anyq qubylýshylyq bolmasa da, sonyń elesin, silemin ańǵartatyn bir sáttik sezim osy joldardyń estetikalyq ǵylymi-tanymdyq salmaǵyn arttyra túsken. Jazýshy osyndai erekshe tilek pen sezim halin berýde turaqty tásil retinde miftik qubylýshylyqty basty nysana etip ustaidy.

«...Bólmeniń ishine bozǵylt munar ene bastady. Alystan aspan aqyryp, kún kúrkiregendei daýys shyqty. Keshki aýamen shaǵyn baq ishinde tynystap otyrǵan Arkadii Vasilevich pen boiy men eni birdei kempiri alaqandai bulty joq aspanǵa qarap: «Oi,boje moi!» dep úilerine qashty. Kúrkirdiń kúshtiligi sondai temir kereýetke otyra qalǵan Aiym búk túsip, basyn qorǵap kólegeiledi. Bozǵylt munar qoiýlanǵan saiyn Mahambettiń jaq súiekteri tynymsyz saqyldap ketti.

–Bul jai kezdesý bolmady. Asa qaýipti kezeńniń kórinisine tap bolamyz, Aiym»,–bul jerde avtor osy beineleý tásilin jańa qyrynan paidalanady.  Sátsiz kóterilis, Isataidyń qaza tabýy, týǵan jerge degen qimastyq pen saǵynysh sezimi qat-qabat syr bolyp astasqan joldardyń bas keiipkeri–Mahambettiń halin tanytatyn tustarynyń eń bir áserlisi taǵy da miftik qubylýshylyqpen bite qainasyp, órilgen:

«Mahambet: – Keletinińdi bilgem, Baimaǵambet! Sóile! Arzýyńdy aityp qal.

Baimaǵambet: – Ái, Mahambet, mine, taǵy kezdestik. Yqylas sumdy jumsap basyńdy shaptyryp em. Aq patshaǵa kúnáhar júzińdi kórsetem dep otyrǵanda bajań Asaýbai at qoradan urlap ketti.

Mahambet: – Janyńda qaptap júrgen jaǵympaz tóleńgitterińniń biri sol Asaýbaidai bola aldy ma? Bolsa seniń kálláń Elek sýynyń túbinde shirip jatpas edi. Biz, Isatai ekeýimiz jalǵyz bala bolyp jar basynda oinadyq. Han, sultandar — kóldeýde júrgen kóp bala. Bosqa isinbe!»,–  dep sýrettei kelip jazýshy Baimaǵambettiń ajal qushatyn sátin de eles túrinde kórsetedi. Mahambettiń bajasy Asaýbaidyń qabylansha qarǵyp saldy ustap turǵan arqandy qiyp ketýi, sultandy qorǵaǵan soldattar men sultannyń sýǵa ketýi nanymdy sýrettelgen. Osyndaǵy tabiǵat kórinisi, halyq qaharyn tanytatyn «kúnniń kúrkirep, naizaǵai oinaýy», «daýyl», «Elek ózeniniń úidei tolqyndary» siiaqty beineli joldardyń mán–mańyzy aiqyn.  Keiipkerdiń jan álemindegi býyrqanysty tanytý maqsatyndaǵy «Úidei tolqyndar saldy qaqpaqyl oinatyp ózen boiymen alyp bara jatty» metamorfozasy — jazýshy tilindegi kóne tanymdardan bastaý alyp, jańasha túrlengen kórkemdik sipat.

Kóne mifterde adamnyń qaýipten ne basqa jaǵdailardan qashyp nemese tirlik hareketterinen sharshap, ańǵa, qusqa jáne basqa da tabiǵat nysandaryna ainalýy turaqty jeli bolyp keledi.

«–Ne isteimiz? – dedi kómeii kóringen ólimnen jany túrshikken Baimaǵambet. – Qutqaryńdar meni!

Oibai sap júgirip, saldy qolmen espek bolǵan qorǵaýshy soldattardy doly daýyl ózen sýyna birtindep laqtyrýmen boldy. Qos at ta qarǵyp ketti. Ár jerde bastary qyltyń qaǵyp jaǵaǵa umtylǵysy keledi. Salda páýeske men sultannan basqa eshkim qalmapty. Bárin daýyl jalmaǵan.

–Iá, Alla, qutqar! – deýi muń eken, tolqynnan–tolqynǵa sekirip kele jatqan sal ortasynan qaq jaryldy. Sultannyń qulaqty jarǵan daýsy ózen boiyn kezip ketti.

– O dúniege imansyz attandy, beishara! – dedi Asaýbai.–Tez atqa qonyńdar! Sytylyp shyǵyp úlgereiik», – kóńil-kúi qaltarystaryn, tabiǵat apatymen arpalysty sóz órimderimen beinelegen bul úzindiniń tutastai bitimi kóne tanymdyq bastaýlarǵa siltegendei. Jai ǵana tabiǵat minezi emes, sana-sezimi barynsha «adamdanǵan» ózen beinesi adam janynyń qat-qabat tolqynystary men áserli sezinýlerin boiyna sińirgen. Mahambet pen Baimaǵambettiń eleske ainalyp kelýinen bastalǵan bul dialogty tolyq mifopoetikalyq oilaýdy kórkemdik–estetikalyq maqsatpen sabaqtastyrǵan týyndy deýge bolady. Mif dúniesine oisha saiahat jasasaq, aǵashqa, japyraqqa, ózenge ainalý jelisiniń birneshe mysalyna kez bolarymyz sózsiz.

Sol siiaqty sý  miftik álemde tómengi dúnieni, iaǵni o dúnieni – arýaqtar álemin osy dúniemen bailanystyrýshy. Al, aǵash miftik álemde ǵalamdyq sipatta, iaǵni úsh álemdi bailanystyrýshy, ǵumyr syilaýshy, tirshilikti saqtaýshy. Úsh álemdi bailanystyrýshy aǵashtyń tamyrlary tómengi dúniege, dińgegi ortańǵy dúniege, butaqtary men japyraqtary joǵarǵy dúniege tán.

Joǵarǵy dúnie-rýhtar mekeni túrinde tanymǵa sińgenin eskersek, joǵarydaǵy úzindidegi jazýshy oiynyń kórkemdik mánin uǵynýǵa bolary anyq. Alǵashqy bastaýǵa umtylý tilegi adamzat balasyna tán áreketterdiń biregeii. Adam – tabiǵat birligi týraly tanym túrli árkelkilikke negizdelgenimen, mazmundyq, iaǵni, rýhtyq birlikke baǵyttalady. Kúlli qubylýshylyq oqiǵalarynyń týyndaý negizi de osyǵan saiady. Miftik sanaǵa tán «ainymalylyq» sarynynyń sheńberi tanym-túsinikterdiń júielenip, bir-birimen sabaqtasýyna bailanysty barynsha keńeiip, óz aldyna úlken bir mifopoetikalyq oilaý álemin qalyptastyrady. Aǵashqa, ań-qusqa siyný, tabiǵat qubylystarynan qupiia syr izdeý, periler álemi, rýhtyń máńgiliktigi – osynyń bári miftik qubylýshylyqqa negiz bolatyn uǵymdar.

 Joǵarǵy dúnie men ortańǵy dúnieni bailanystyratyn — tús desek, ony jazýshy óte sheber paidalana biledi. Z.Freid tús kórýdiń aiqyn mazmunymen qatar tylsym astary da bar, sondyqtan tús adamnyń beisanalyq deńgeiindegi oilarynyń simvoldyq beinesi dep bildi. K.Iýng boiynsha tús kórý adam sanasynan tys, onyń rýhani dúniesindegi sana men beisanalyqtyń arasyn bailanystyratyn, bolashaqty boljaityn trantsendentaldy qubylys dep sanady. Adamnyń psihikalyq ómiri beisanalyqtyń tereńinen tamyr alady, sanamyz bolsa jannyń orasan zor beisanalyq áleminiń az ǵana bóligin beineleidi. Túste sana ulǵaiyp, keńistiktik – ýaqyttyq shekter joiylady, adam ózin basqa ýaqytta, keńistikte, álemde, múldem basqa kúide sezine alady. Qazaq dástúrli qoǵamynda da tús kórýge bei-jai qaramaǵanyn, mán berip, maǵynasyn joryǵanyn aýyz ádebieti muralarynan, yrymdar men joralardan kórýge bolady. Tús kórý adamnyń yrqynan tys bolǵandyqtan ony kórýdiń maǵynasynan góri tústi jorýǵa kóbirek kóńil bólgen. Tústi árdaiym jaqsylyqqa joryp, “Tús – balqyǵan qorǵasyn” ony jaqsylyqqa jorysań – jaqsy niet qabyl bolyp jaqsylyqqa ainalady, jamandyqqa jorysań – jamandyqqa ainalýy múmkin degen uǵym bar. Tústi rýhani álemniń habarshysy retinde qabyldaý dini tanymǵa jat emes. Tús kórýde rýhani adamǵa aian beriletini, ǵaiyptan bolashaqtan habar beriletini jaily kóptegen ańyz áńgimeler bar. Quranda aty atalatyn Júsip paiǵambardyń (ǵ.s.) túsinde aian alýy men tús jorý ǵylymyn ielenýi Qudaidyń qudireti dep senedi. Tús kórý men ony jorý dini jáne rýhani tanymǵa jat emes, adamnyń rýhani ómirindegi, psihologikalyq halindegi mańyzdy qubylys. «Qala ákimi Imash aqynnyń daýsynan shoshyp oiandy. Tań saz berip qalypty. Almaty halqy áli qalyń uiqysynan oiana qoimaǵan syndy...

...Kórgen túsin ózinshe joryp biraz turyp qaldy.

– Inshalla, – dedi ishtei, – Mahambet atam aian bergen shyǵar.

...Ózi ejelgi Saraishyq qalasynyń qum jutqan, sý kemirgen tóbesinde japadan–jalǵyz tur eken. Ne izdegenin kim bilsin, kóz taldyryp alysqa qaraidy. Qarsy aldynda oinaǵan jibek saǵym ba, munar ma, arbasyp alysty kórseter emes. Bir jaǵy ien dala. Oń qolda kúmistei aýnap, shymyrlap Jaiyq aǵyp barady. Jaǵalai bitken balapan quraq baiaý esken samalmen yrǵalyp, tynyshtyqty uiytady. Jaiyqpen jarysqandai anadai jerden bir qora shań kórinedi. Túidegin jazbai kele jatyr. Bir mezette qoiý shańdy artqa tastap, sytylyp aqboz atty shyqty. Aqboz sáigúliktiń tórt aiaǵy jerge timei ushyp kele jatqan syndy. Kúmistelgen júgen men quiysqandy qalmaq bas erdiń ústinde Mahambet otyr. Bes qarýy–boiynda. Qarasa, ushyp kele jatqan aqboz sáigúliktiń tizgini joq, short kesilipti. Ústindegi aqynnyń basy joq. Eki qolyn Táńirden áldene tilegendei kókke sozǵan. Aqbozdyń saýyrynda aqynnyń moinynan aqqan qan tamshylary barmaqtai–barmaqtai bop qatyp qalǵan. Sol jaryq juldyzdai aqqan qalpy munyń janynan óte bere: – Oian, botam! – desin qaharly daýys. – Oian, botam!»,– qala ákimi Imashtyń kórgen túsi arqyly jazýshy onyń psihologiialyq jai-kúiin bergen. Sonaý aýyz ádebieti úlgilerinen bastap, Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aitmatov týyndylarynda da tús kórý arqyly keiipkerdiń psihologiialyq jaǵdaiyn sýretteý maqsatynda qoldanǵany málim.

Bul týraly ǵalym G. Piralievanyń tómendegi tujyrymy kóńilge qonymdy: «Baiqasaq, osy jerde folklordaǵy tús kórýden kórkem prozadaǵy tús kórý tásiliniń kórkemdik sapasy óskendiginiń, ekeýiniń arasyndaǵy ereksheliktiń jer men kóktei ózgesheligi barlyǵyn baiqaimyz. Folklordaǵy tús kórý bir tegis, bir baǵytta, iaǵni habar aldyn–ala boljaýdyń mindetin atqarsa, prozadaǵy tús kórý tásili – obraz ben oi aishyqtaýda, keiipkerdiń harakterin psihologiialyq ómirdiń zańdylyǵyna sáikes somdaýda, uiqy men oianý mezeti arasyndaǵy jan qozǵalystaryn bailanystyra beineleýde, tústen keiingi adam sanasy men is-áreketterindegi psihologiialyq túzilisterdi tereńdei taldaýda taptyrmas qural bola alady».

 Folklor men ádebiettegi tús kórý, árine, bir-birinen ózgeshe, alaida, bul jerde myna jáitterdi eskergen jón: folklordaǵy tús kórý degen – senim, iaǵni tús oryndalady dep sený jáne tús mindetti túrde júzege asady. Endeshe, tús kórýdiń ózi – folklorlyq sananyń jemisi, tipti, folklordyń bir túri. Kórkem folklorda ol birneshe mindet atqarady, sebebi ol kórkemdik qural retinde paidalanylady. Eposta da, ertegide de, dini nanymdarda da tús kórýdiń basty mindeti – keiipkerdiń bolashaq taǵdyryn boljaý men keiipkerdi eskertý, demek, osy arqyly tús kórý simvoldyq ról atqarady. Kórkem ádebiette olai emes onda tús ylǵi da shyndyqqa ainalmaidy, kerisinshe, ómir shyndyǵynyń adam sanasyndaǵy ainasy, ol eshqandai da simvoldyq júk arqalamaidy, keiipkerge eskertý jasamaidy. Keiipker óziniń kórgen túsine tolyq senbeidi, sol sebepti jaman tús kórse de, jaqsy tús kórse de, aldaǵyny boljaǵysy kelmeidi, qaita nege sondai tús kórgenine tań qalyp, ony únemi jaqsylyqqa jorýǵa tyrysady, nemese ómirde bolǵan bir jaǵdaimen bailanystyrǵysy keledi.

Jalpy, qazirgi kórkem prozada tús kórý – kóbinese kórkemdik tásil retinde qoldanylyp, keiipkerdiń psihologiiasyn ashýǵa qyzmet etedi. Al, jalpy folklorda tús kórý psihologiialyq fýnktsiia atqarmaidy, onyń mindeti – keiipkerdi eskertý, saqtandyrý, onyń keleshegin kórsetý. Sondyqtan da folklorlyq qaharman tústi satyp alady, sonyń oryndalýyn qalaidy, ia bolmasa tústen qorqady (dushpannyń hany, batyry, t.b.). Túske senbese, ony elemese, keiipker muratyna jetpeidi.

Ras, ádebiet keiipkeri de kórgen túsine mán beredi, oilanady, biraq oǵan sener–senbesin de bilmei, dal bolady. Biraq folklor keiipkeri qusap tústiń júzege asýyn mindetti dep sanamaidy. Óziniń túsin taldaýǵa, onyń sebebin túsinýge onsha mán bermeidi, tek oilanady. Osy jolda ádebi keiipker óziniń ishki syryn, kóńilin, jan qubylystaryn kórsetip otyrady, al bul jazýshynyń psihologiialyq taldaý tásilin qanshalyqty tereń meńgergenin aiǵaqtaidy.

 Miftik sanany kórkemdik turǵysynan boiyna sińirgen ertegilerde munar, tuman siiaqty tabiǵat qubylystarynyń da ózindik astary, qupiiasy bar. Máselen, «Er Tóstik» ertegisinde keiipkerdiń aldynan qalyń tuman túsedi. Munar, tuman — belgisizdik. Ol –  keiipkerdi qaida aparary belgisiz, sońy beikúmán jol. Tuman ashylǵan sátte ekinshi bir ómir bastalǵandai, oqiǵa tyńnan órbip júre beredi emes pe? Biz zerttep otyrǵan romanda Noel osyndai belgisizdik jaǵdaiyna birneshe ret dýshar bolady.

«...Taý basynan bozǵylt munar etekke jyljidy. Bult emes, tútinnen bólek, tútken jabaǵy júndei bul ne ózi? Noel ańtarylyp, boiyn qymtady. Janyna taiap kep qalǵan bozǵylt munardyń ishinde alýan sáýle oinap, kórinister oiandy. Munyń aiaǵynan ál ketip, táltirektep janyndaǵy jýan qaraǵaiǵa súiene bergen...

Bes-alty páýeskeli aǵylshyn álde meksikalyq tóreler qońyraý qaqtyryp aidaý jolmen kele jatty. Jan-jaǵyn júz qaraly ásker qorshap, qorǵaýda. Sándi, saltanatty top.

– Toqtańdar! Osy jerge túneimiz. Qalǵan aborigenderdi tań ata aýlaimyz.

 Jýan polkovniktiń sózin kútkendei, bári osharyla qalsyn. Páýeskeden appaq murty salbyraǵan shal, myqyny bylqyldaǵan bapty báibishe, bozbala men boijetkender órip túse bastady... Qorshaýdyń qaqpasy aldyna eki qaraǵaidy kómisti. Joǵary butaǵyna adamnyń eki basyn shanyshty.

– Keshe ǵana kesip alǵanbyz. Jabaiylar endi mańymyzǵa jolap kórsin, – deidi álgi polkovnik meimanasy tasyp. – Ýaiymsyz bolyńdar, hanymdar men myrzalar!

 Noel eseńgirep, óń men tústiń ortasynda turǵan. Esin bir jiǵanda aiqai-shý údep ketken eken.

– Apachi!

– Djeronimo jaýyz!

– Kelip qaldy!

– Atyńdar tez!

Qaidan shyqqanyn, ala attyly eki úndis aǵyzyp kele jatty. Baýyryn tósep shapqan attardyń tuiaǵynan ot órgendei. Jaidaq minipti. Uzyn qara shashtary jalbyrap jelmen oinaidy...

 Attyly eki úndis bularǵa jete bere at basyn sál irikti de, sadaqtaryn shirei tartysqan. Qos qaraǵaidyń butaǵyna ilingen eki bas dopsha domalap tústi. Eńkeie berdi de kóz ilespes shapshańdyqpen ildi de ketti...

...Biik shyńǵa at bilep kóterildi. Taltaqtap júgirgen júz qaraly soldat bul kezde bassyz denege ázer jetken.

– Ei, polkovnik, men – Apachimin!

Taý jańǵyrtqan daýystan bozǵylt munar kóship júre berdi», – jazýshy bul jerde «bozǵylt munar» tirkesin oqiǵanyń basynda jáne sońynda qaitalap keltirgen. Jalpy, belgisizdiktiń munar túrinde kórinýi — turaqty jeli. Bul — ertegilerge miften aýysqan siýjet deýge de bolady. Iaǵni, adam óń men tústiń ortasynda keńistik pen ýaqyttyń shegin ajyrata almaǵandai belgisizdik sezimin basynan keshkende onyń belgili bir qupiiany, tylsym syrdyń astaryna úńiletini aiqyn. Beineli oilaýǵa baǵyttalǵan joǵarydaǵy úzindi de osy belgi – erekshelikti birinshi nazarda ustaidy. Tuman, munar keipinde qubylyp júretin tabiǵattyń tylsym beinesi qazirgi ádebiette, sonyń ishinde prozada da túrlene qoldanylyp, sezimdik haldi, ishki álem qalpyn tanytýda mańyzdy kórkemdik qyzmet atqarýda. Ózimiz mysalǵa alyp otyrǵan joldardaǵy qubylýshylyq qalyptasqan jeliden sál ózgesherek. «Tuman», «bozǵylt munar» sózderi Rahymjan Otarbaev shyǵarmalarynda turaqty beineleý quraly nemese tylsym syrly personaj retinde jii kórinip turady. «Bas» romanynan basqa «Shyńǵys hannyń kóz jasy» hikaiatynda, «Jalǵyzdyq», «Toqtyshaq», «Amerikanyń ulttyq bailyǵy», «Aspandaǵy aq kóbelekter» jáne basqa da áńgimelerinde «aq nur», «bozǵylt muna», «tuman», «qaraýytqan aspan» beinelerin jalǵyz syrlasy retinde tanyǵan keiipkerdiń jan álemindegi kóńil-kúi qubylystaryn beineleýde «elesti», «tústi» nazarǵa alady.

Tabiǵatty adam beinesinde keiipteý jazýshynyń «bozǵylt munarǵa oranyp» ǵaiypqa ushyp ketý sarynyna ulasady. Jazýshy qiialy men sýretker sheberliginiń ushtasqan tusy poeziia tilinde astarynan ár alýan syr ańǵartar beineli oilardy tutastyra týyndatýdan kórinedi. Jáne de jazýshy tanymynyń keńdigi de az ról atqarmaitynyn moiyndaǵan lázim.

 Jazýshy dúnietanymy týraly sóz qozǵaǵanda romandary men povesterindegi, áńgimelerindegi pálsapalyq tolǵamdar jaiyn mindetti túrde baǵdarlaǵan durys. Miftik qubylýshylyq jelisi Rahymjan Otarbaev tanymynda adam atty jaratylystyń syry men qupiiasyn bilýge umtylý, rýh máńgiliktigi men jasampazdyǵyn qýattaý, adamzat balasyna tán sana men sezim álemin qasterleý maqsatynda kórkemdik qyzmet atqarǵan. Rýhtyń máńgiliktigi, onyń ólmeitindig, ár túrli qalypta ómir súretindigi týraly senim miftik sanadan bastaý alyp, dini qaǵidalarǵa negiz boldy.

«... Esin áreń jiyp, shatyryna oralǵanda Harlin muny kútip otyr eken.

– Úreilenbe, baýyr, – degen ol munyń iyǵyna qolyn salyp. – Bul — eles. Ótken kúnder elesi. Jii-jii qaitalanady. Ýaqyttyń qupiiasy shyǵar...» – bul jerdegi «ýaqyt qupiiasy» – máńgilik ómir ideiasymen tamyrlas. Al «Máńgilik ómir» qazaq mifterinde Qorqyttyń kórden qashý oqiǵasy arqyly kórinedi. Bul romanda bas keiipker ashýdy kóksegen «ýaqyt qupiiasy» «bulttary pyshyrap qashqan kókteńbil aspanǵa», «úkili basyn terbegen nar qamystarǵa» degen ińkárlikpen tutasqan. «Jalǵan dúnie» túsinigine jazýshynyń oiy qarsy.

«Qyrkúiek aiy týysymen ystyqtyń beti qaityp, kún kózin juqashap bulttar kólegeilegen. Tynyq muhittan erteńdi – kesh esken samal qýnatyp sala berdi. Janǵa jelpý. Basqa saia. Birer apta tynyǵyp, ál jinaǵan Noel janyna Petrovty alyp taǵy da qorǵan jaǵalaǵan. Taqiiadai tóńkerilgen, bir buryshynan mamonttyń basyn sýyryp bergen ushy-qiyrsyz qorǵannyń qai tusyn shuqyryn bilmei daǵdardy. Osy bir oi býǵan sátte esine kórgen túsi oralǵan. Ne dep edi Apachi? Ala attyń ústinde otyr eken deid. Qolynda shiti myltyǵy bar, qatýly, qarasur júzin qadap turyp:

– Ei, bala, izdegenińdi taptyń ba? – degen joq pa?! Bul kúbirleidi. Óz daýsyn ózi estimeidi. – Baǵytyń durys. Moiyn burma. Oljań aldyńda!» – ólip qaita tirilý, onyń ishinde tylsym kúshterdiń yqpalymen eles bop oralý jelileri ertegilerdegi turaqty oqiǵalardyń biri. Miftik sanadan týyndaǵan bul túsiniktiń sýretker qiialynda óńdelip, beineli tásil qyzmetine aýysýynyń álemdik ádebiette birsypyra tamasha úlgileri bar. Jazýshy sol miftik tanymdy óz kóriginde ózgerte órnektep, kórkemdik dúniesimen úilestiredi.

 Miftik sanaǵa júginer bolsaq, ómirge ainalyp kelý–rýhtyń ajalsyzdyǵynyń aiǵaǵy. Al sol máńgi rýh tek bir ǵana denede turaqtap qalmai, birneshe qalypta ǵumyr keshe alady. Ol «burynǵy», «búgingi», «erteńgi» ǵumyr túrinde júielenedi. Osy tanym beineli joldarǵa ainalyp, aqyndyq oi-arman men maqsat-tilekti, ustanymdy tanytý baǵytynda kórkemdik qyzmet atqarǵan:

«... Tústi ǵana dáme ǵyp, kóziniń oty jasyǵan shaqta janyna Harlin kelgen. Kópten kórinbei ketken-di. Vashingtonnan oralypty.

– AQSh prezidentin taǵy da sotqa berip keldim,– dedi  muńaiyp. – Bular atamnyń bas súiegin áli qaitarmai júr.

 Noel osy qurlyqqa ókshe kótererde Djeronimonyń tarihyn ejiktei oqyǵan. Bar–joǵy otyz segiz jigitimen qosa urys salǵan er ǵoi. Sońyna qiqýlap túsken bes myń ásker otyz jyl boiy quryqtai almaǵan. Keiinnen general Nelson Mailzǵa ózi kep beriledi. Onda da qara basynyń qamy emes. Bir ýys halqyn túgeldei qyryp alýdan saqtanyp. Basqynshynyń ýádesi — synap ústinde syrǵidy. Aqyry Sietl aimaǵynda jantásilim etken. Araǵa on jyl salyp Preskott Býsh Apachidiń qý basyn kórden keri qazdyryp alǵan.

– Ne úshin?

– AQSh-tyń áskerge jańadan alynǵan ár jaýyngeri atamnyń bas súiegin súiipant beredi.

– Ant?

– Iá. Jaýyma qatal da meiirimsiz, tipti shekten shyqqan qanisher bolam dep. Sol úshin de qaitarar emes.

 Tula boiy túgel shymyrlap Noel seń soqqandai kúige tústi. Almatydaǵy shaǵyn páteri....Oi meńdep, júike tozǵan shaq... Mahambettiń bas súiegi... Mańdaiynda ǵaiyptan paida bola ketken jazý... Ne dep edi? «Isi musylmannyń jaqsysy men jaisańy – taǵdyryń osy. Tańda da juban». Tań aldy edi. Kózi kilegeilenip qaita-qaita úńilgen. Apyr-aý, ne deid? Ǵaziz basymyzǵa qylyshtan basqa nárse buiyrmaǵan ba?

– Zamanynda Rim papasyn qurdai jorǵalatyp, qolynan súigizgen Edil patsha qaidasyń? – dedi Noel ózine-ózi syimai. – Beibarys baba dini bólek Dáýit paiǵambardyń ziratyna atpen kirgen joq pa eń? Ózge jurt eki búktetilip ener esiktiń tóbesin buzdyryp. Eńkeimeimin, er basymdy imeimin dep. Qaida sol órshil rýh! Qaida sol bastar?! Álde baspen oinaý oiynyn aldymen bastaǵan ózderiń be? Endeshe nege aiaqtap ketpegensińder?! Qazy men qarta shainap, qymyz iship, qyz qushyp júrgende dúnie-kezek ekenin esterińnen shyǵaryp alǵansyńdar-aý, shamasy!»

Dúnieniń ekinshi bir buryshynda, Amerikada júrip, úndister rezervatsiiasynda muńdy oi qursaýynda qalǵan antropologtyń júregindegi bulqynǵan janartaýdai jarylys asqaq rýhtyń qaita oralmas, búgingidei álem-jálem tirlikke kóz qyryn salmas halimen tanytylady. Animistik senimge tán taý-tastyń, ózen-sýdyń, ósimdik ataýlynyń bárinde de rýh bar, olar da adam siiaqty sanaǵa ie degen túsinik keiipkerdiń jan dúniesin tanytý mindetine aýysqan. El aýzyndaǵy miftik áńgimelerde jer-sý attarynyń da jaidan-jai qoiyla salmaǵanyn dáleldeidi. Armanyna jete almaǵan adamdar qasiret shegip, o dúniege attanǵannan keiin, olardyń rýhy saharaǵa, ózen-kólge aýysqan delinedi. Bul beineleý astarynan da osyndai miftik tanym elesin kórýge bolady. Jazýshy ony dúnietanymynyń keńdiginiń arqasynda tarihi shyndyqpen bailanystyryp jibergen. Tarihta ómir súrgen batyr babalar rýhynyń máńgiligi týraly oidy osylai naqyshtaǵan. Aýyz ádebietindegi bir túrden ekinshi túrge aýysý jónindegi mifterdiń psihologiialyq iirimderi de bar. Qasiretten ekinshi túrge aýysý – miftik qubylýshylyqqa tán turaqty belgilerdiń biri. Rýhtyń máńgiliktigin, ulylyǵyn pash etken mifopoetikalyq sana onyń qýanyshty, qasiretti qalyptaryn da esten shyǵarmai, ár túrli qubylýshylyq oqiǵalarmen belgilep otyrady. Jazýshynyń atalmysh romanynda bul saryn miftik tanymnan tamyryn múlde úzip ketpei, jańa kórkemdik jeli túzgen. Kóshpendilerge tán erkindik pen azattyqqa ǵashyqtyq sezimin bastan keshken keiipkerdiń jan álemine eles–tús arqyly saǵynyshty ústeidi,bul jolda jazýshy uqsastyq pen úndestikterdi de esten shyǵarmaidy. Óz halqyn sheksiz súigen Apachige tán rýhani biiktik, asqaqtyq, ór namys siiaqty asyl qasietter Mahambetke de tán. Sezimtal keiipkerdiń elesterdi salystyra otyryp, belgili bir bailam jasaýy da durys. Óz halqyn sheksiz súietin, bar ómirin halyqqa arnasam degen ǵalymnyń eseiý barysynda ultqa qatysty mańyzdy máseler jaily tolǵanýy zańdy. Biiktiktiń ólshemi bolǵan asqar shyńdai biik tulǵaǵa uqsaýdy armandaýy, ondai bola almaýyn túsinýi sebepti jurtynyń múddesi úshin basyn ólimge de tigýge ázir bolýy — qyzyq sheshim. Bul jerde áńgime keiipkerdiń  qazirgi qoǵamdaǵy «oily bastarǵa, musylman balasynan shyqqan erekshe tulǵalarǵa» degen kózqarasty baiqaǵannan keiingi túńilýge ázirligi emes ekenin ańdaǵan durys. Ol — shartty túrde ǵana alynyp otyr. Negizgi áńgime — adam rýhynyń adamgershilik qalpy, sana biiktigi. Aitar oidy múlde basqa ańǵarymmen ańdatýǵa beiim roman tabiǵaty sanaly túrde mifopoetikaǵa bet burady. Mifterde taýlardyń, tóbelerdiń buryn adam bolǵany, keiin áldebir sebeptermen osy qalypqa túskeni týraly da saryndar kóp kezdesedi. Maiia qorǵanyn Djeronimo rýhynyń qorǵaýy da osy ispettes. Máselen, Altai taýy men Ertis ózenine qatysty áńgimeni alaiyq. Bul miftik áńgimede Altai – ákesi, Ertis – erke uly. Kelinshektaý, Jekebatyr týraly mifter de osynyń kýási. Múmkin, olar da bir kezderdegi tarihty baýyryna basyp jatqan shyǵar? Jazýshy bul aitylǵan mifterdiń mazmunyn emes, pishindik mánin ǵana negizge alyp, jańasha beine jasaidy. Sóitip, Amerika qurlyǵyndaǵy maiia qorǵany men qazaq saharasynyń bailanysty ekenin oqyrman sanasyna sińiredi.

«Qorǵannyń tóbesinen bastap qazǵan. Jas jigitter janyn saldy. Aýmaǵy tai qýalap ustardai, tereńdigi kisi boiy qol sozymǵa jetkende synǵan jebe, túsi óńgen qaýyrsyn, tizbeli monshaq, kisiniń toqpan jiligi shyqqan. Artynsha tóńkerilgen qara qazannyń túbi kórindi. Eppen kótergen, ár jerinde syńar tiyndai tesigi bar. Ózi aýqymdy da tórt qulaqty. Taipa kósemi taǵat tabar emes. Aiqai sap apachilaryn jinady. Qyzyl iegin kórsetip kúldi. Sýalyp qalǵan kózden birer tamshy jas taýyp kemseńdeidi. Aqyry esin jiyp:

– Bul — este joq eski dáýirdegi mura. Ata-babamyz as pisirgen. Dám tatqan. Endi yrysymyz ortaimaidy. Joǵalǵanymyz tabylady! Úzilgenimiz jalǵanady. Sor qashady. Baq qonady, – degen. Sóitti de búkil taipanyń aldynda munyń moinyna alýan tústi syldyrmaqty orai da orai salǵan.

–  Sen endi apachisiń. Taipanyń qurmetti múshesisiń!»,–   úndister rezervatsiiasyndaǵy ejelgi qorǵannan qara qazannyń tabylýy – jazýshy jazyp otyrǵan rýhani úndestiktiń dáleli. Qazaq atamyz kieli dep, «jeti qazynanyń» sapyna qosqan qara qazan — apachilarda da qasietti jádiger. Bul da jaidan-jai uqsastyq emesi aiqyn. Rýh azattyǵyn, asqaqtyǵyn sipattaǵan jazýshynyń bulaisha qalam silteýiniń máni túsinikti. Adam janynyń qat-qabat syrlary, bultarys-qaltarystary qanshalyq kóp bolsa, sol jan álemi romanda psihologiialyq iirimdermen, bederli sózdermen órnekteledi. Adami bolmys pen minez túrli uqsatýlar, aýystyrýlar arqyly kórsetiledi. Mundai tásil týyndyda únemi úilesim tabýy jazýshylyq tanym men sheberliktiń ushtasýyn talap etedi. Kóńil-kúi qubylystaryn, jan dúniesi sezingen jaǵdaiattardy shynaiy beineleý estetikalyq qýaty kúshti shyǵarmany týǵyzady. Rahymjan Otarbaev qalamyna tán joǵary talǵam men tanym qalypty oi men sezimdi ózgeshe beineli tásilmen jetkizýinen kórinedi. Ult taǵdyryn adamzat taǵdyrymen qabystyra otyryp, osy bir ómir týraly maǵynaly oidy qubyltý tásilimen sýrettep, avtor  didaktika men romantikaǵa da oryn beredi.

«...Qara qazan jaidan-jai tóńkerilgen be? Astynda qadym dáýirdiń bir qupiiasy jatpasyn. Áitpese nege sonsha jeti qat jerge jasyrdy. Kimnen? Baýyrynan órgen urpaǵynan ba? Jóni joq. Taǵy bir kúrek boiy tereńdegen. Syrtqa shyqqan topyraqtan búiiri búlk etip... Synyq sáýledei jylt etip... Umtyla berip sýyryp alǵan... Kúmis tostaqan! Búiirinde syna jazýdyń izi tur.

– Taptym! – dedi Noel sonda aiqaiyn sap. Óz daýsynan ózi shoshyǵan.

– Taptyń! – degen Apachidiń qarlyǵyńqy daýsy taý jańǵyrtty. – Jaradyń, ulym!

Bul joly da Si–En–En aqparat agenttigi ilip áketip: – Shaiahmetov Soltústik Amerikadaǵy Arizona rezervatsiiasy qorǵanynan taǵy da kúmis tostaqan tapty. Ol – Qazaqstandaǵy saq qorǵanynan tabylǵan tostaqannyń syńary. Búiirinde «Sen de mendei bolarsyń» – degen syna jazý bar, – dep dúnie jańalyǵyna qulaq tosqan jurtty jeldi kúndei jelpildetip jatty...», –  Arizonadaǵy qorǵannan tabylǵan kúmis tostaqan apachi, maiia, perý, ink taipalarynyń saq taipalarymen týystyǵyn álemge pash etedi. Eýropa jurtyn «kentavr» bolyp kórinip shoshytqan kóshpendiler men Amerika qurlyǵynda erkindik simvoly sanalǵan úndis taipalarynyń rýhy bir eken. O basta shyqqan tegi de bir bolyp shyqty. Bul —  ǵylymda aitylyp, dáleldengen tujyrym. Sony kórkem shyǵarmaǵa jeli etip tartyp, romannyń ón boiynda ony úzip almai, oqiǵalardy shirata shielenistirý — jazýshynyń sheberligi. Kemel aqyl men biik sanaǵa qarsy qoiylatyn nadandyq, sanasyzdyq uǵymy jaqsylyq pen jamandyqtyń birden bir sebepkeri ekeni kúlli kórkem, pálsapalyq muralarda aitylyp kele jatqan aqiqat. Jazýshy osy máńgilik máseleni de romanda durys kótere biledi.

 Jazýshy shyǵarmashylyǵyndaǵy qubylýshylyqtyń kórkemdik tásil retinde kúrdelene kórinýi «Bas» romanynyń   filosofiialyq  iirimin odan ári tereńdete túsedi. Romannyń kórkemdik máni, filosofiialyq astary jaily aitylar sóz óz aldyna bir tóbe. Bizdiń basty nazar aýdaratynymyz — miftik-ańyzdyq saryn, sonyń ishinde miftik qubylýshylyqtyń jelisi. Ótken dáýirge sheginis jasai otyryp, jazýshy adam men tabiǵat arasyndaǵy úilesimdiliktiń buzylýynan týyndaǵan adamzattyq qasiretti aitýǵa umtylady. Aýyz ádebietindegi batyrlar jyry, qissalardyń úlgisin ustana otyryp, filosofiialyq tolǵanys,  keiipkerdiń kóńil aýanyn tabiǵatpen egizdeý úrdisinen bastalǵan romanda úlken áleýmettik–filosofiialyq máseleler kóterilgen. Bir kezde saiyn saharada quiynmen jarysqan baýyrlas taipalardyń muhit asyp, Amerika qurlyǵyna qalai jetkeni beimálim. Osy arada adamdar men eles dúniesin, tylsym qupiiaǵa toly keńistikti qatarlastyra alǵan jazýshy Mahambettiń basy men Djeronimonyń basy, han Kenesarynyń basy týraly oqiǵany múlde jańasha qalypta bergen. Kórkemdik maqsat, estetikalyq murat turǵysynan miftik sanadan týyndaǵan animistik senimge júgine kele, miftik qubylýshylyq jelisin utymdy paidalanady.

 Romanda qubylýshylyq jelisi birneshe márte kóringen. Birinshisi — Noeldiń túsinde Isataidyń ólimin sol kúiinde kórýi. Mahambettiń Qaiypqalidyń satqyndyǵyn betine basýy. Qanshama jyldan beri tarihshylar dáleldegen Isatai ólimine qatysty derekti el aýzynan alǵan derektermen salystyra otyryp, shyndyqqa qol jetkizý sátin jazýshy psihologiialyq ahýalmen beredi. Mahambet pen Noeldiń arasyndaǵy dialogta da Mahambettiń tragediialyq óliminiń shyndyǵy ashylady. Bunyń bári qur baiandaý emes, eles-tús bolyp Noelge kórinip otyrady.

 Ekinshi qubylýshylyq jelisi — Arizona shtatyndaǵy úndisterdiń qorǵanyna arheologiialyq qazba jumysyn júrgizý úshin barǵan Gerasimov ekspeditsiiasynyń múshesi Noelge sol jerdegi jergilikti apachi taipasy kósemderiniń biri Djeronimonyń rýhynyń kórinip, jón siltep otyrýy. Romanda búgingi kúnniń oqiǵasy baiandalǵanymen, roman miftik-ańyzdyq sarynda jazylǵan dep aitýymyzǵa ábden negiz bar. Sondyqtan, elestiń kórinýine nemese tús bolyp aian berilýine keiipkerler tańdanbaidy. Bolatyn kádimgi qalypty oqiǵadai qabyldaidy. Taipa kósemi rýhynyń óz taipasynyń jebeýshisine-eleske ainalýy – onyń ekinshi dúniege, iaǵni, «o dúniege» ótýin ańǵartady.

Djeronimonyń rýhy Noel kelip, qorǵan qazýǵa daiyndalǵan sátte kórinedi. Ózi eleske ainalǵanymen sanasy  óz halqyn súigen qalpynda qalǵan Apachidiń «o dúniede de» halqy úshin alań bolýy — avtor sátti oilap tapqan tásil.

Qubylýshylyqty kórkemdik tásil retinde ustana otyryp, jazýshy óte kúrdeli sýretteýlerge qadam basady. Tabiǵat pen adam arasyndaǵy jaqyndyq pen alshaqtyq rýh–eles pen adamdar áleminiń qarym-qatynasy arqyly beinelengen. Áýelde týǵan jer tórinde emin-erkin, aqqan sýdai, tasqan seldei, soqqan jeldei azat ǵumyr keshken kóshpendi taipalar men aq násilder arasyndaǵy úlken syzat – áli kúnge bitpegen jumyr jerdiń syzdaǵan biteýjarasy. Onyń sebebi,  Eýropadan jer izdep  kelgen aq násildilerdiń úndisterdi kemsitip, qorlap, olar  mekendegen jer qoinynyń qazynasy úshin qyrǵynǵa ushyratýy. O bastaǵy tabiǵat garmoniiasyna syzat túsirgen bul óshpendilik úshin talai adam qurban bolǵany anyq. Sonyń ishinde suraýsyz qalǵan, qairan basynyń kimniń qolynda ketkenin eshkim bilmeitin Djeronimo siiaqty qanshama er joq deisiz?! Avtordyń aitpaǵy – osy.

«Keri attanatyn kún de jetken. Harlin Noeldi qapelimde qushaǵynan bosatar bolmady.

– Sen bizge bul ómirdiń uly jumbaǵyn sheship berip barasyń, – degen. – Kindik jurtymyzdyń tym-tym alysta ekenin sezetinbiz. Biraq tap basa almai qoiǵanbyz. Sen týǵan ólkeden babalarymyz ne úshin aýa kóken? Syńaraiaqtap teńiz keship, qurlyq asqanda ne izdegen? Ańsap jetken jumaǵy osy ma?

– Áli talai kezdesermiz, – degen Noel. – Jer shary dóńgelek qoi.

– Ol ras, dóńgelek. Biraq úndister úshin tórtburyshty, – degen Harlin rezervatsiiany nusqap. – Dóńgeleýi qiyn!»– bul joldardan  psihologiialyq egizdeý jelisiniń kórkemdik tásil retindegi múmkindiginiń barynsha keń ekenin kóremiz. Tarihtan da belgili bolǵandai, úndisterdi qyryp-joiý, rezervatsiialardy órteý — adamdardyń qaraý piǵylynan óris alǵanyn kóremiz. Qaraý piǵyldyń adamnyń ishine túsýi, oi-piǵylyna qonystanýy, sondyqtan syrty jyltyraǵanymen, úndister úshin náýbet, zobalańdy óz qoldarymen jasaǵan Eýropalyqtardyń jyrtqyshtyǵy romanda bir-aq aýyz sózben beinelengen. Adamdar tabiǵatqa ǵana qataldyqpen qaramaidy, ózderi siiaqty adamdardy da qyrǵynǵa ushyratty. Adamzat balasyna keler qasiretiń bas sebepkeri sol adamdardyń ózderi, olardyń qara niet, jaman piǵyly ekenin Harlin men Noel túsinedi. Sondyqtan alys jatqan baýyrlas eldiń eki uly jamandyq ataýlyǵa jol bergisi kelmeidi. Biraq olarǵa qulaq asatyn eshkim joq.

«Mehikoǵa jete bere Harlin qaltasynan tórt búkteýli gazet kóshirmesin alǵan.

– Oqy, dosym. Bizdiń halyqtyń ar sory osynyń betinde tur. Bul general Nelson Mailzdyń Amerika Prezidentine jazǵan qyzmettik haty.

«...Úndisterdiń bas asaý úsh butaǵy ink, maiia jáne apachi taipasyn ózara alaýyz ettik. Qarý-jaraq berdik. Ishimdikke qumarlandy. Básekelestikti qyzdyrdyq. Bilikke talastyrdyq. Aqyry bular birin-biri malsha baýyzdady. Ulttyq namysy óshti... Op-ońai qolǵa tústi. Bul tájiribeni bolashaqta ózge de halyqtarǵa qoldansa keremettei nátije beredi dep bilemin. Tapsyrmańyz tolyqtai oryndaldy.

Bir qyzyq jait, attan qulap jan tapsyrǵan Djeronimonyń úsh kúnnen soń basyn kestik. Bólek kómý úshin. Sol kezde qany betime shapshyp ketti. Yp–ystyq. Ólse de qainap jatqan bul ne degen qudiret? Tań–tamasha qaldyq. Bári de eshteńe emes, sodan beri eki kózim qyp–qyzyl. Jýsam da ketpeidi»

–Túsinikti,–deen bul ózge sóz tappai.

–Sol Prezident keiinnen beibitshilikti qoldaǵany úshin Nobel syilyǵyn iemdendi, – dedi Harlin. – Gazet kóshirmesin saǵan bereiin dep alyp shyqqam. Bir qajetterińe jarar. Salyp al.

 Mehiko –Máskeý reisine otyrǵyzý bastaldy. Noel jedel basyp óte berdi. Elge degen beishara bir saǵynysh boiyn ábden meńdegen-di», –  avtor bul jerde AQSh-tyń úndisterdi aiýandyqpen qyrý saiasatyn jerine jetkize aitqan. Otarshylardyń óz saiasattaryn uqypty júrgizgeni sondai, úndisterdiń rezervatsiialary qorshalyp, olarǵa juqpaly aýrý taratylyp, qyryp-joiyllǵany barshaǵa aian. Missionerler de qalyspady. Sóitip, óz jerlerinde turyp ógeilik kórgen olar quryp, joǵalyp ta ketti. Al, qazaq halqy she? Otarlaý saiasatyn basymyzdan biz de ótkizdik, tilimiz ben salt-sanany joiyp ala jazdadyq. Jazýshy ashy da bolsa aqiqatty aitady. Sóitip, jer sharynyń eki jaǵynda taǵdyrdyń jazýymen tirlik keshken baýyrlas halyqtar bir mezgilde derlik otarlaý saiasatyn, zobalań jyldardy bastarynan ótkizipti. Jazýshy bunyń da astaryndaǵy sáikestiktiń  syryn filosofiialyq tujyrymǵa qurǵan. «Ólse de qainap jatqan qan» – kóshpendiniń qany, er túriktiń qany!

 Miftik sanadaǵy adam rýhy bir túrden ekinshi túrge kóship otyrady degen túsiniktiń kórkemdik-filosofiialyq mándegi bir jelisi Mahambettiń bas súiegi turǵan jerge onyń tragediialyq ólimine kináli jandardyń, tirlikte aralasqan adamdardyń rýh-elesteriniń kórinip, aqynmen jaýaptasýynan  baiqalady: «Dáýren men Aiym jertólege túskeninde bozǵylt munar qoiýlanyp, arýaqtardyń aitysy qyzyp jatty.

Jáńgir: – Ái, Mahambet, talai jyl teń ósip, dámdes bolyp eń. Syrtymnan qoimai dóńaibat ǵyp, tekemetimdi tilgendei menen ne jamandyq kórdiń?

Mahambet:  –  Atań Ábilqaiyr — qaraýyndaǵy eldi alakóz dushpanynan qyzǵyshtai qorǵaǵan el úshin týǵan er edi. Nardan aiyr týdy, aiyrdan qaiyrsyz týdy. Az qazaqty alalady, halqyn qaltyratty. Sen jylatqan eldi men jubatsam nesi aiyp?

  Hannyń elesi únsiz qalyp, qý bastan júzin aýdardy. Tabaldyryqta úkikózdenip turǵan bularǵa qaraǵan syndy. Aiym Dáýrenniń qolynan shap berip ustai alǵan.

Jáńgir: – Basyma qonǵan qudaiy kúlshedei baqty kóre almai, qotanda turyp ortasynan jarylyp úrikken qoidai bop eń. Ái, qazaq, seni bilegen ákimniń sońynda jaqsy aty qalmas. Taqyrǵa gúl óser dep sý quiyp em, onym ózimniń ústimdi bylǵar shalshyqqa ainaldy. Mahambet, bu qazaqtan jaqsy bolsań da estitiniń bir atańa nálet, jaman bolsań da estitiniń bir atańa nálet. «Qara albasty basqyrsyń» degeniń maǵan emes, úidegi qatynyńa aitatyn qarǵysyń edi ǵoi.

Jáńgir ýájin aiaqtai bere janyna Baimaǵambet pen Yqylastyń elesi toptana ketti.

Mahambet: – Sender osy meniń sońymnan nege qalmaisyńdar?

Baimaǵambet: – Qalmaimyz, Mahambet!

Yqylas: – Bolashaqqa senimen birge baramyz.

Mahambet: – Tipan, ái, Tipan, qaidasyń? Nursultanǵa ait, atty erttesin. Dushpandar kóbeiip ketipti», – bul aitysta jazýshy rýhtyń máńgiliktigin aitady. Folklortanýshy ǵalym V. I. Eremina miftik senim boiynsha rýdyń tótemdik qaǵidalaryn buzǵan adamdy jan shoshyrlyq jaza kútetinin, sondai jazalardyń biri — onyń rýhynyń o dúniede baiyz taba almai, eleske, ańǵa nemese jansyz nársege ainalýy bolatynyn jazady. Romandaǵy adamdardyń eleske ainalý jelisiniń birden bir sebebi — tirliktegi ádiletsizdikke bailanysty. Dushpandarynyń opasyzdyǵynan japa shekken, satqyndyqtan qaza tapqan aqynnyń tragediiasy bar. Halyqtyq mifologiiada eleske ainalý kýlti, ony kie sanaý senimi bar. Bul miftik senim elesterdiń arbasý áreketinen, o dúnie patshalyǵy týraly ańyzdardan kórinis tapqan. Bul romanda sol senimniń ushqyny bar.

Adam rýhynyń kóshpeliligi týraly senimnen týyndaǵan qubylýshylyq jelisiniń poetikalyq qoldanysy san taraý oilardy týyndatady. Miftik tanymnyń túp bastaýlaryn tereń paiymdaǵan aqyn ondaǵy ár túrli tanymdyq jelilerdi kórkemdik-estetikalyq turǵyda keńeite, túrlente jyrlaidy.

Miftik qazirgi kórkem ádebiettegi qoldanysynyń formasy — miftik stilizatsiia. Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanyna tán basty sipattyń biri osy miftik stilizatsiia tásili dep batyl aitýǵa negiz bar. Qazirgi kórkem ádebiettegi miftik stilizatsiia týraly Ia. E. Golosovker: «Týyndyny miftendirgende qalamger miften bastaý alayn beineleý quraldaryn nysanǵa almaidy, biraq olardy belsendi túrde paidalanady, bular mátinniń negizgi túsindirýshi komponentteriniń biri bolyp qalady» degen bolatyn. Buǵan joǵarydaǵy mysaldar dálel. Biz roman mazmunyndaǵy miftik qubylýshylyq saryndaryn ǵana basty nazarda ustap, sol baǵytta ǵana tereńdei taldaý jasadyq. Al jazýshy paidalanǵan miftik siýjetter munymen ǵana shektelmeidi. Jazýshy shyǵarmalarynda kezdesetin, kórkemdik beineleý retinde paidalanylǵan miftik qubylýshylyq tásili týraly oiymyzdy M. N. Epshteinniń: «Qazirgi ádebiettegi mifologizm túp negizi filosofiiamen sabaqtasatyn reflektili sipatymen, sondai–aq sýretkerdiń mifke intellektýaldy qarym-qatynasymen erekshelenedi» degen pikirimen tujyrymdaimyz.

ADAM JANYNYŃ QUPIIaSY JÁNE PSIHOLOGIZM

 Egizdeý tabiǵatyn zertteý, onyń kórkemdik – beinelilik bolmysyna nazar aýdarý kóptegen ǵylymi eńbekterdiń nysanyna ainaldy. Donald Devidsonnyń: «Egizdeý — muń, tildiń tús kórýi. Tús jorý tús kórýshi men tús jorýshynyń birlesip jumys isteýin qajet etedi. Dál osy siiaqty  egizdeýdiń túsiniktemesi de ózine shyǵarýshy men túsindirýshiniń belgilerin jinaqtaidy»,– degen pikiri ári tosyn, ári túsinikti.  Egizdeý uǵymynda shyǵarmashylyq kúsh nátijesi bar, ol eshqandai erejege baǵynbaidy. Máselen, bizdiń zertteý nysanymyz bolyp otyrǵan Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romany bylai bastalady: «Ainalaǵa kúmis tozańyn tóge-tóge Ai da órisinen alystap ketken shaq. Piltesi taýsylǵan juldyzdar da solǵyn tartyp, sóne bastapty. Ekindiden beri otyrǵan ornynan qozǵalmaǵan Noeldiń quiryǵy tozyp, kózi kilegeilenip, kirpigi jelimdenip shydatar bolmady. Bozala boiaq júgirgen terezeden júzin aýdaryp, balkonǵashyqqysy kelgen. Zaýqy soqpady.

– Tirshiliktiń taǵy bir tańy atty. Bizge kúlimdep qarar ma eken? Ne aitasyń, Mahambetaǵa? – dedi aldynda turǵan aqsúńke basqa qarap. – Seni jetiqat jer astynan qazyp aldym. Úrlep jan sala almadym. Biraq isi qazaq zárý bolǵan málike júzińdi somdadym. Maǵan riza bol. Sókpe. Álim qurydy. Tityqtap bittim. Qaitamyn Máskeýge...

  Aqsúńke bastyń sábidiń alaqanyndai kóz ańǵalaǵy jyltyl qaǵyp, jaq súiekteri saq–saq qozǵalysqa engen eken deidi.

– Ái, Noel, meni Almatyǵa qaldyryp ketý úshin kórimnen qazyp aldyń ba? Bul ne sumdyǵyń?

Saq-saq qozǵalysqa engen jaq súiekterden osy sóz anyq estildi. Óń be, tús pe, aiyrtar emes».

Egizdeý tabiǵatyn sóz etkende ondaǵy úndestikterge – jekelei alǵanda jańa jáne kezdeisoq – eki nemese odan da kóp nárselerge nazar túsýi talap etiledi. Tabiǵattaǵy zattar men qubylystardy sanaǵa ie adamzatpen uqsastyrý arqyly egizdeý nátijesinde metaforalar týyndady. Egizdeý kontseptsiiasy men metafora tabiǵatyn ǵylymi negizdegen A. Veselovskii osyndai qorytyndyǵa kelgen. Egizdeýden bastaý alǵan jáne tepe-teńdiktiń jańǵyrýynan týyndaǵan beineleý tásilin eshqandai shúbásiz metaforalar dei alamyz. Árine, animistik paiymdaýdyń elesi ǵana saqtalyp qalǵan metaforalardyń kórkem týyndydaǵy qyzmeti múlde bólek. Metafora  — bir zattyń nemese qubylystyń ekinshi zatpen nemese qubylyspen aýystyryla sýrettelýi ekeni belgili. Kórkemdik oilaý júiesiniń zańdylyqtaryna sáikes oidy beinelep, tuspaldap, astarlap jetkizý tásilderine súiengende sýretker sanaly túrde metaforaǵa bet burady. Al biz joǵaryda keltirgen úzindidegi «Ainalaǵa kúmis tozańyn tóge órisinen uzap ketken Ai», «Piltesi taýsylyp, solǵyn tartyp, sóne bastaǵan juldyzdar» bas keiipkerdiń kóńilindegi sóne bastaǵan úmit pen taýsyla bastaǵan tózimmen parallel kelip, psihologizmge qulash urady. Qazirgi ǵylymda beineleý tásilderindegi arhaikalyq «qabat» týraly kontseptsiia bar. O. Fraidenberg qazirgi salystyrýlarǵa negizdelgen jáne kóne, iaǵni jalpy tabiǵattyń syrtqy túrli qubylystaryn tanytatyn kórikteý quraldarynyń bir-birinen túbegeili aiyrmashylyqtaryn kórsetip beredi.

 Prozadaǵy psihologiialyq egizdeýsiz «kórinbeitin álem», iaǵni, adamnyń ishki jan dúniesi týraly aitý, abstraktyly uǵymdardy sipattaý múmkin emes. Egizdeýdiń negizine beine jatady. Qysqa da naqty bolyp keletin kórikteý quraly prozada ár qyrynan kóringen. Ol qubylysty ne ekenin túsindirip jatpaidy, beinelei tanytady. Joǵarydaǵy úzindide Noeldiń sharasyz qalpy «órisinen uzaǵan Aimen», «piltesi taýsylǵan juldyzben» egizdelip, psihologizmmen astasyp tur. Miftik sana dáýirinde rýh túrinde qabyldanyp, qasterlengen tabiǵattaǵy árbir zat pen qubylys adamzattyq sana-sezimge ie dep sanalǵany belgili. Psihologiialyq egizdeýdiń osy tanymnan bastaý alatynyn teoretik ǵalymdar qýattai túsedi.  A. A. Potebnianyń «Kórkem sóz teoriiasy týraly jazbalarynan» atty eńbeginde mif pen psihologiialyq egizdeýdiń ózara qarym-qatynasy týraly másele kóterilgen. Munda Potebnia kórikteý quralynyń mifologiiadaǵy orny men tildegi qyzmetin taldap kórsetedi. Adamzattyń oilaý júiesin miftik jáne poetikalyq dep ekige jiktei qaraityn tujyrymdarǵa nazar aýdarsaq, miftik oilaý kezeńinde psihologizm týra maǵynasyn qabyldasa, poetikalyq oilaý júiesinde aýyspaly, beine túrinde qoldanylady. Miftik oilaý júiesinen bastaý alǵan tanym kórkemdik–beinelilik sipatqa qazyq bolyp, estetikalyq mánge ie prozalyq shyǵarmalarda psihologiialyq paralellizmge ainalady. Tek syrttai sipattaý ǵana emes, ishki dúniege úńilý, ony naqtylai kóz aldyńa ákelý arqyly túisikke áser etý — kórkem shyǵarmadaǵy psihologizm týdyrǵan tásilderdiń biri.

Ulttyq prozadaǵy psihologiialyq parallelizmniń biregei úlgisine mysaldy ózimiz zerttep otyrǵan nysannan tabarymyz anyq. «Emen esigi erinip ashylatyn mekemelerdiń talaiynan kóńili sýyp, aqyry Talǵar bettegi bir qorǵanǵa kelgen. Shókken býradai bop, bir qyryndap jatqan qorǵan buryn qazylyp, tonalmai, ishine nebir qupiiany búkken syndy»,– bundaǵy bas keiipkerdiń sheneýnikterdiń aldynan saǵy synǵanmen, jigeri jasymaǵanyn, kóńilinde nebir armany men maqsaty bar keipin «shókken býradai bop, bir qyryndap» jatqan qorǵan arqyly beredi. Bunda teńeý de, keiipteý de bar. Tabiǵatty jandandyra sýretteý de – bul jazýshynyń bir qyry. Bul egizdeý arqyly bas qaharmanymyzdyń bolmysy men jan dúniesi ashylǵan.

«Erteńine tańǵy salqynmen kirisken. Shai qainatym ýaqytta qoldarynda bir-bir úshkir kúregi bar aýyldyń onshaqty jigiti de jetti. Álgilerdi azanda aiqaimen oiatyp, kómekke ertip kelgen toqty basyn ustatqan týys shal eken. Munyń ákesinen kórgen jaqsylyqtyń óteýi de...

Qairatty jigitter qoia ma, jan-jaǵynan birdei úńgi qazyp, qorǵandy qors etip saldy. Qazǵan shuńqyr tereńdep laqatqa taianǵanda-aq Noeldiń júregi zyrq ete túsken.

– Áli de dendei túseiik. Biraq bul biz oilaǵandai emes, erterekte tonalǵan qorǵan boldy, – degen. Ustazy Gerasimov ekeýi áne bir jyly Zaporojede dál osyndai qorǵandy qazǵany bar-dy. Onda da dál osyndai adam men attyń súiegi aralas bei–bereket kómilgen eken.

Aýyl jigitteri ábden sartap bolǵan attyń bas súiegin alyp shyǵyp qabyrǵaǵa súiedi. Saǵaǵyna balanyń basy siyp ketkendei. Sáigúliktiń ózi eken. Qaba jaly shirimepti. Tutas shyqty. Bir kúrek tereńnen bir qushaq quiryǵy da tabyldy. Al, adam súiegi untaq bop ýatylyp, shashylyp jatyr. Qarý-jaraqtan ada. Tintip izdegende tabylǵany – jalǵyz kúmis tostaqan. Búiirinde irkes-tirkes bop syna jazý tur. Bar–joǵy sol. Úsheýi qoldaryna jalǵyz kúmis tostaqandy ustap Almatyǵa júrerde aýyl azamattaryn alǵystaǵan. Altyn tabamyz, kúmiske qarq bolamyz dep qanjyǵasyna eki qanar qap bailap kelgen tar mańdai, tarǵyl bet qubaqan shal alaiaq tonaýshylardy ma, joly bolmaǵan aǵaiynyn ba, álde ulyn deni durys oqýǵa bermegen kókesin be áiteýir kúbirlep boqtap qyr asyp ketken....»  Bul jerde avtor qorǵannan tabylǵan jalǵyz kúmis tostaqandy — ultymyzdyń  ótkeninen búginge túsken jaryq sáýle retinde berip otyr. Tonalǵan qorǵan bolsa,  shekesinen qarap shikireiip, ult múddesin emes, qara basynyń qamyn oilaǵan sheneýnikterdiń  qysastyǵyna tap bolǵan Noeldiń álemtapyryq jan dúniesimen egizdelip berilip otyr.

«Qobda jerindegi qaqtyǵys eken deidi. Qalyń áskerdi Elek ózeni boiyna tógip, ózderi otyz-qyryq sholǵynshysymen jan-jaǵyn barlaýǵa shyǵypty. Ańdyǵan dushpan almai qoia ma? Astrahan kazachestvo polkiniń atamany Petrovtyń da kútkeni osy sát eken. Kerege qanatyn jaiyp qorshady da aldy. Hiýa handyǵynan oryspen soǵysam dep Qaiypqali sultan úsh myń láshkerdi bastap jetken. Muǵaljar taýynyń etegin basyp qannen qapersiz ol jatyr. «Jaý shaptylap!» habar salar jai qaida? Kózdi ashyp-jumǵansha qaqtyǵys bastaldy da ketti.

 Muzdai qarýlanǵan patsha áskerine otyz-qyryq sholǵynshy ne qairan qylar? Kazaktardyń negizgi nysanasy — Isatai men Mahambet. Kóterilistiń eki basshysyn qurtsa, óńgesi shidiń tezegindei pyshyrap ketpei me? Tóbe basyna súiretken kóktemirin quryp, otty qarý úsh dúrkin atylǵan. Oiqastap júrgen Isatai:

– Shańyn shyǵaryp emes, qanyn shyǵaryp soǵyńdar!–dep aqyrady. Oq ózine darymady. Aýyzdyq bermei ala qashqan aqtaban at súrine qulaǵan. Batyr jerge domalanyp tústi. Mahambet ońdy-soldy qylysh sermep batyrǵa umtylyp baqqan. Jetti de astyndaǵy aqbozyn aldyna tosa berdi.

– Min atyńa! Jaýdan qashty degen jaman ataqqa qaldyraiyn dep pe eń?!

Ái, arystan edi-aý, Isatai! Aqyrǵy sózi eken. Dushpannyń kózdep atqan oǵy qaq júrekten kep qadaldy.

Jany shyqpai jatyrǵan batyrdyń bir kazak kep keýdesine istik suqqan.

Ekinshisi selebe pyshaqpen tamaqtan oryp jiberdi. Ystyq qan kókke shapshyǵan. At ústinde turǵan atamannyń betin jýyp ketti»,– dál osyǵan uqsas oqiǵa Amerika qurlyǵyndaǵy Arizona rezervatsiiasynda qonystanǵan apachi taipasynyń basynan ótip jatty. Otyz jyl boiy otarshylarǵa qarsy kúresken Djeronimony aldap qolǵa túsirip, aqyry attan qulady degen jeleýmen qaza tapty. Onyń da basyn kesken general Nelsonnyń betine ystyq qan shapshyǵan. Bul — úndisterdiń o bastaǵy bastaýy — Turan jeri degen tujyrym. Qazaq pen úndisterdiń týystyǵyn dál solai dep aitpasa da avtor uqsas oqiǵalardy egizdep sýrettei otyryp, shyndyqty, o bastaǵy negizdi urpaqqa uǵyndyrǵysy keledi. Azattyqty kóksegen kóshpendi babalardyń ystyq qanymen jýylǵan saharanyń ár tutamynyń qymbattyǵyn eske salady. Ol qan qazirgi urpaq boiynda da týlap aǵyp jatqany haq. Áitpese, Noeldiń izin basqan Dáýren, Aiymdar qaidan keldi? Bul jerde tabiǵat pen adam, adam men qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynas psihologiialyq egizdeý arqyly naqyshtalǵan. Keiipteýge, psihologiialyq egizdeýge ulasatyn  beineleý quraldarynyń kórkemdik múmkindigi, beineleý aiasy ár kezeń shyǵarmasynda tyń izdenis, úlken jańalyqtarmen molaiyp otyratynynyń taǵy bir kýási. Egizdeý arqyly shyǵarmashylyq psihologiiaǵa sáýle ústeitin avtordyń tanymynyń keńdigi de osynda!

«Aitpaqshy, osynda Pýgachev kóterilisin kórkem shyǵarmaǵa ainaldyram dep Pýshkin de at basyn tiregen. Dal qasynda júripti. Sol saparda ǵoi ulyq aqynnyń «Iz Gýreva gorodka, protekla kroviý reka» deitini. Qaýyrsyn qalamnyń ushyna imanyńdy ushyratyn osyndai qos tarmaq qalai ilindi eken?» – Noeldiń ishki monology. Sýretker ishki monolog arqyly da psihologizmge jol salyp, ult ókinishi men armanyn bederleidi.

«Kóp uzamai Álimjan aǵasy ekeýi Atyraýǵa bet túzegen. Oblys basshysy Aitýov myrza mádenietti de bilimder jan eken. Iltipatpen qabyldap, sát sapar tilegen. Aldarynda – ataqty Qaroi. Bular mingen jeńil kólik Jaiyqtyń Buhar betindegi soqpa jolǵa túsken. Aldynda jańbyr sirkirep ótipti. Izdik ǵana ulpa shań kóteriledi. Mamyrdyń maida samaly kókirek ashyp, ańqyldap esedi. Jaiyq jaǵasyndaǵy nar qamys pen balapan quraq jarysyp yrǵalady. Ózen ortasynda úidei keme sý betin syzyp qalaǵa bet alǵan syndy. Jan-jaǵyn tolqynmen kómip barady. Qarsy kezikken motorly usaq qaiyqtar jol berip bezildep qashady»,– Noel men Álimjan Saqtaevtyń Mahambettiń qabirin taýyp, basyn Almatyǵa alyp ketetin sáti sýrettelgen. Aqynnyń bet-pishinin somdaýdy arman etken Noeldiń kóńil-kúii dál myna tabiǵatpen úndestik tapqan. Ulttyń murasy bop sanalatyn Mahambettei adamnyń bet-álpetin tanytý – ulttyń ózi-ózi tanýy. «Nar qamys», «balapan quraqtar», «mamyrdyń maida samaly», «Jaiyq tolqyny» – bas keiipkerdiń kóńil–kúiimen ózindik úilesim tapqan.

Qazirgi álem ádebietinde etek alǵan úrdis – adamnyń ekige jarylyp, bir–birimen aitysa, talasa júrip, ómirdegi ártúrli oqiǵalar men qoǵamdaǵy jaǵdailar týraly qarama-qaishylyqty pikir aitýy. Sóitip, bir keiipker eki adam bolyp, óziniń ishki bolmysyn, kóńil túkpirinde jatqan oi-syryn ashyp, kúrdeli obrazǵa ainalady. Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanyndaǵy Noeldi alaiyq. Ol keide, ózimen-ózi sóilesip qana qoimai, ómirden ótip ketken adamdardyń elesimen de bailanysqa túsedi.

Adamnyń mundai halge túsýiniń sebebi nede? Avtor da, keiipker de osyǵan jaýap izdeidi. Bul tek qana psihologiialyq kúizelis pe? Solai bolsa, ony týdyrǵan ne nárse? Qandai kúsh? Bir jaǵynan qaraǵanda, adamdardy  rýhpen, elespen bailanysqa túsýge ákelip turǵan nárse – sanasyzdyq, essizdik bolýy múmkin, iaǵni adam óziniń jabaiy, áli sanaly Homo Sapiensbolmai turǵan kezdegi ádetine basyp, belgili bir (affekt, ekstremaldy, eseńgiregen, t.b.) jaǵdaida sol  sezimderine erik beredi de,  ózi de túsinbeitin áreketterge barady. Bul Iýng, Freid ashqan «beisanalyq arhetipter» deýge de tolyq negiz bar jáne olardy jazýshy adamnyń ishki bolmysyn ashýǵa sheber paidalanǵan.

 «...Shaiyn urttap otyryp, terezege kóz tikken. Túngi Almatynyń uiqyǵa bas qoiar túri joq. Qaishylasa shapqan jeńil kólikter men dýyldaǵan jastar qus bazaryndai qiqý salady. Kózin taidyryp áketti.

– Iá, saýaptyń isi, – dedi taǵy da. Mahambet te munyń ózi siiaqty zamanynda basbuzarlaý bolǵan. Han men bailardyń yshqyryndaǵy bitti sanatyp, basy artyǵyn tartyp alsam dep aibat shegipti. Biraq ol, aldymen, halqym, qaryndasym degen. Bul she? Aýzyn ashsa aqsha depti, kómeiin ashsa kór kórinipti. Joǵalǵan basty aqynyn ardaq tutqan elge taýypberip, súiinshisin qaltaǵa bassa, ebin taýyp kóz kórmes, qol jetpeske joǵalar edi. Az da bolsa ar aldynda tazarar edi. Qashaǵan jylqy qusamai adal tirligin bastar edi. Biraq qalai? Qaitip tabady ol basty?

  Stýdent kezinde bir murajaiǵa bas suqqan. Ana batyrdyń shashaqty naizasy, kigen saýyty, myna bidiń ustaǵan qamshysy degen kóne dúnie kózdiń jaýyn alady. Qyzyqtap uzaq júrdi. Tabanynan tozyp baryp murajaidyń bir qyzmetkerinen suraǵan:

– Osynyń bári ras pa? – dep.

Jas qyz iyǵyn qiqań qaqtyryp biraz turdy da: – Elden jinap alǵan zat qoi. Naq sol adamdardiki ekenine ózimiz de senbeimiz. Joqtan jaqsy, – dep qutylǵan. Osyny estigende munyń alaqyzba kóńili sýyp sala bergen. Ái, báse! Súrinip ketkenine qaramai, tońqańdap alǵa umtylatyn bu qazaq qaidan ǵana muqiiat, múttáiim bola qaldy dese... Kóbi kóz aldaǵan múlik eken»,– bul baskeser, qaraqshylyqpen ainalysqan Álimniń ishki arpalysy. Sóitip, Mahambettiń basyn tapqan adamǵa beriletin million dollardy qaltaǵa basý qamyna kirisken ol sybailasy Jorikti eski ziratqa jiberedi. Qulap jatqan kórdiń ishine túsip, aqsúńke basty  alyp kelse, «Mahambettiń basy» dep, syiaqy almaq. Bul jalǵyz emes. Joǵaryda aityp ketkenimizdei, Halyqaralyq «Báiterek» qorynyń aqyn basyn tapqan adamǵa million dollar beretini jaryq kórgen kezden basap sonaý Sankt-Peterbýrgtaǵy Abraamnan da maza ketken. Sybailasy Slavany shaqyryp alyp ol da qupiia tapsyrma beredi: « – Qazaqtardyń ertede ólgen bir aqynynyń basy joǵalyp ketipti.

– Joǵalsyn.

– Ói, sen de bir! Sony tapqan janǵa bir million dollar aqsha usynypty.

– Ony qaidan tabamyz?

– Qajeti joq. Endi aqyldasatyn sharýa bar. Seniń qolyńnan keledi.

– Aita ber.

– Musylmandar óz bastaryna ie bola almai júrip...Ólgenderdiń basyn izdeýge shyǵypty. Qapy qalmaiyq.

– Tapsyrma qandai?

– Ermitajdyń qoimalarynyń birinde Kenesarynyń basy saqtaýly. Men jolai almaimyn. Quiryǵymda qońyraýym bar. Seniń jóniń bólek. Ázirge ómirbaianyń taza. Qyraǵy kózge ilinbegensiń.

– Sonda...

– Sol basty alýymyz kerek. Saqtap qoiamyz. Qazaqtar túbi ony da izdeidi. Sol kezde saýda qyzady. Qymbatqa ótkizemiz», –  ýaqyt jeli quiyndap soqqanda adamnyń altynnan da qymbat basynyń qai tentektiń qolynda ketetinin tek jaratqan Alla ǵana biledi. Ózimizdiń nebir asyldarymyzdy baǵalamai júrip, ózgeniń jyltyraǵyna qumarmyz. Eliktegishpiz. Óz jurtymyzdyń murasyn saqtaýǵa kelgende salaqpyz. Jazýshy osyny kúiine otyryp jetkizedi. Sarkazm de joq emes. Ýytty mysqylǵa da oryn berilgen. Jazýshy ýly kekesindi, syn naizasyn túirei otyryp, ishtei egiledi, jylaidy. Osyny sezinýge bolady. Arqamyzdan myń qumyrsqa ótkendei, shymyrlap ketedi. Ol – jazýshy sheberligi.

«...Ermitajdaǵy Kenesarynyń basyna jumsalǵan Slava kelesi joly áriptesin kúlip qarsylaǵan. Abraam da razy keiipte: – Aqsha ustaityn alaqanym qyshyp edi. Jaraisyń. Djohar Dýdaevty bilesiń ǵoi. Endi sonyń da...– dep jatty.

 ...Bári Si-En-En telekompaniiasynyń kúndizgi habarynan bastalǵan.

–Bul buryn álemniń eshbir elinde bolmaǵan oqiǵa. Qazaqstannyń Halyqaralyq «Báiterek» qory Mahambet aqynnyń basyn taýyp ákelip bergen adamǵa bir million dollar syiaqy usynady...

Munan soń general Hiýs Niý — Iorktegi páterine qalai siiar?Ózimen birge soǵysta synalǵandardyń eń senimdilerin úsh top qyp bólek–bólek jinaǵan...

...Birinshi top Irakqa attanǵan. Dar aǵashy aldynda óz imanyn ózi úiirip óletin Saddam Hýseinniń basyn urlap shyǵýǵa.

Ekinshisi AQSh-ty «Qabaǵan it» dep nálettep ketken Mýammar Kaddafidiń kómilgen jerin tabýǵa.

Sońǵysy bir ýys topyraq buiyrmai, denesi teńizge tastalǵan Ben Ladenniń sý astynan qańqasyn izdeýge.

General Hiýs sát saiyn qol telefonyna úńilip, qýanyshty habardy kútýmen otyr»,– jazýshy musylman álemine tóngen qaýipti eskertkendei. Musylmannyń jaqsysy men jaisańyn kútip turǵan zobalańnan, náýbetten saqtandyrǵandai. Bunda da jazýshy egizdeýdi sátti qoldanady. Psihologizmge iek arta otyryp, oqiǵalardy bir–birine salystyrmaly túrde egizdep sýretteidi. Bári de musylmannyń basyna qumar eken? Onyń sońy nemen biter? Belgisiz.

 Bul úzindilerde aqshaqumarlardy  toǵysharlyq dárejesine jetkizgen nárse – azǵyndyq. Kádimgi Abai aitqan «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq, azdyrar adam balasynyń» ózi. Sodan baryp ol «sanasyz, oisyz, jarym es» bolyp shyǵady da, adamdyq izgi qasietten tolyq aiyrylady. Oilanyp qarasaq,  oqyrmandy shoshytqan jańa áreketterdi isteitin adamdar búgingi zamanda órkenietke jetken, demokratiialyq elderde ómir súredi. Demokratiia degendi «bárin ózim bilem, ne isteimin desem – óz erkim» dep túsingen olar – ash emes, jalańash emes, biraq gomoseksýalister, kóshede tyr jalańash júretinder, iship, qalai bolsa solai jynystyq qatynasqa ashyq túsetinder… Olar nege bulai boldy? Sebebi – ózimshildik, jaýapsyzdyq, qoǵamda tejegish kúshtiń joqtyǵy. Dál osyǵan uqsas jaǵdai bizde de kórinis berýde. Biraq bizdeginiń sebebi sál basqasha. Damyǵan eldegiler «toiyp sekirse», bizdegiler «tońyp sekirýde». Naryqtyq ekonomikaǵa kóshken sátten bastap, buqara halyq orasan qiynshylyqqa tap boldy: jumyssyzdyq, baspanasyzdyq, ashtyq – bulardyń bári qosyla kelip, adamdardyń biraz bóligin liýmpenge ainaldyrdy, rýhani azǵyndyqqa ákeldi. Sonyń saldarynan olar esirtkige, ishkilikke, áielder jezókshelikke salyndy, erkekter, ásirese, jastar rekettik áreketter men zorlyq-zombylyq jasaýǵa kóshti. Rýhani azǵyndaý, túptep kelgende, olardy adamgershilikten jurdai qyldy, ne qudaidan, ne adamnan qoryqpaǵan olar óz ákesin, sheshesin, balasyn, áielin óltirdi, qyzyn, qaryndasyn zorlady, jazyqsyz jandardy jairatty… «Ashynǵannyń tili shyǵady, ashyqqannyń qoly shyǵady» demekshi, kedeishilik, joqshylyq adamdardy essizdikke, taǵylyqqa apardy. Sonymen birge mundai haiýandyqqa tek ashyqqandar ǵana emes, «tamaǵy toq, kóilegi kókter» de baryp jatqany elge aian. Bunyń sebebi – «attylyǵa ilesip, jaiaýdyń tańy aiyrylyptynyń» keri. «Demokratiialyq elmiz» degendi jeleý etip, bas-kóz joq Batysqa elikteýdiń saldary. Ebin taýyp, eki asap, tez arada baiyp alǵandardyń bir bóligi damyǵan elderdiń «rahat ómirin» ózderinshe túsinip, igerip alǵan syńaily. Óziniń múddesi úshin olar eshqandai zorlyq-zombylyqtan, kisiniń qanyn tógýden, bir úili jandy soiyp, tonap ketýden qashpaidy. Bulardyń azǵyndaýy – ashtyqtan emes, imansyzdyqtan, ózimshildikten, toiymsyzdyqtan, ashqaraqtyqtan. Endeshe, bulardyń adami bolmysy-oý bastan shirik, aram. Reti kelip, ózderi qalaǵan jaǵdai týǵanda olar taǵylyqqa kóship, jabaiy áreketterin iske asyrady. Mine, osyndai adamdardyń ishki dúniesin ashyp, olardy  psihologiialyq paralellizm tásilimen áshkereleý – kórkem ádebiettiniń búgingi tańdaǵy ózekti mindetteriniń biri. Áshkerelep qana qoiý emes, sondai bylyqty, ziiapatty isterdiń aldyn alyp, adamdardy saqtandyrý, sol arqyly qoǵamdy tazartý, jetildirý – ádebiet pen óner úshin zor maqsat. Jazýshy  osy máselelerdi kórkem tilmen zerttei de, zerdelei de bilgen.

Bir adamnyń ekige bólinýi (razdvoenie lichnosti) – filosofiialyq turǵydan alǵanda, óte kúrdeli qubylys, al kórkem ónerde, ádebiette ómirdegi qaishylyqtardy, keide ashyq aitýǵa bola bermeitin áleýmettik, saiasi, qoǵamdyq, rýhani keleńsizdikterdi tereńinen kórsetý úshin keiipkerdi eki jaryp, ekeýin aitystyryp, tartystyryp sýretteitin allegoriialyq tásil. Jazýshy tirshilikte bolyp jatqan isterge, nemese saiasi sheshimderge, t.b. jaǵymsyz qubylystar men oqiǵalarǵa degen óziniń kózqarasyn bildirý úshin osy tásildi qoldanyp, psihologiialyq shyǵarma týdyrady.

Psihologizm uǵymynyń ádebiette qai dáýirde qalyptasqanyn naqty aitý qiynǵa soǵady. Ejelgi antik dáýiri ádebieti dramatýrgiia negizinde damyǵany belgili. Sofokl, Evripid, t.b siiaqty dramatýrgter ómirge kóptegen dramalyq shyǵarmalardy ákeldi. Ejelgi Gretsiiada teatr óneri paida bola bastady. Tragediia men komediia da sol kezdiń psihologiialyq aspektileriniń biri bolyp tabylatyndyǵy daýsyz aq. Tragediia – grek tilinen aýdarǵanda tragýs – eshki, ode – óleń degen maǵyna beredi eken. Grekter qudailary Dioniske arnap eshki malyn qurbandyqqa shalǵan. Mine sol jiynda oda aitatyn bolǵan. Iaǵni, óleń aitady. Keiin bul óleń muń, sher óleńge ainalady. Halyq óz muńyn óleńge jyrlap qosyp, aitady. Komediia janry kóńildi janr bolyp tabylady. Mine ejelgi antik dáýirinde psihologiialyq aspektiniń eki túri paida bolǵanyn baiqap otyrmyz. Qaiǵyrý men qýaný aspektileri. Psihologiialyq aspektilerdiń bastaýyn osy kezeńnen baiqaýymyzǵa bolady.

  Qazaq ádebietiniń bastaýy bolyp sanalatyn Orhon Enisei jazba eskertkishterinde psihologiialyq aspektiler kórinedi. Biraq bul eskertkishterdegi psihologiialyq kúiler halyq aýyz ádebietinde kezdesetin ertegidegi psihologiialyq kúiler siiaqty, tereńnen ashylǵan joq. Tek, adam qýansa qýandy, jylasa jylady dep qana qoidy. Odan tereńin ashyp kórsete bilgen joq. Psihologizm uǵymy ádebiettiń damýynan paida bolǵan uǵymdardyń biri desek qatelespegen bolar edik. Biz ádebiettegi psihologiialyq aspektilerdiń qalai jáne qai dáýirde paida bolǵandyǵyn aiqyndaimyz. Psihologiianyń paida bolýyn qarastyrmaimyz, bul psihologiia ǵylymynyń enshisinde bolyp tabylady. Iaǵni, munda da aspektiniń eki túrin baiqai alamyz qaiǵyrý men qýaný aspektileri.

 Adam janynyń qupiialaryna Ábý Nasyr ál-Farabi, H.Iassaýi, J.Balasaǵuni t.b. oqymystylar da kóńil bólgendigin shyǵarmalarynan baiqaýymyzǵa bolady.

 Altyn Orda dáýirindegi ádebietke nazar aýdarsaq, názira dástúrimen jazylǵan qissa dastandardy aita alamyz. Bul kezeńde qissa-dastandar túrli taqyrypta jyrlandy. Mahabbat taqyrybyna jyrlanǵan qissa-dastandarǵa kóz júgirteiik. Bul dastandardan psihologiialyq kúiler men sezimderdi kóptep baiqaýymyzǵa bolady. Bul dastandardaǵy psihologiialyq aspketiler áli kúnge deiin zerttelmei kele jatqan dúnie. Bul dastanda jalǵyzdyq, ańsaý, tolǵaý, kúiinish, súiinish, tús kórý, aian berý sezimderi men qubylystary sýrettelgen. Bu dastandarda psihologiialyq parallelizm ádisi de keńinen qoldanylǵan. Osy atalǵan aspektiler kórkem prozada HH ǵasyrdyń basynda keńinen qoldanylsa, qissa dastandarda áldeqashan paida bolǵan aspektiler bolyp tabylatyndyǵyn ańǵarýymyzǵa bolady.

Sondai aq, epostyq, liro-epostyq jyrlarda portretteý, sýretteý uǵymdary kóptep kezdesedi. Sulý qyzdyń, batyr jigittiń, sáigúlik attardyń portretin berý jyr men dastandarda paida bolǵan uǵymdardań biri eken. Epostyq, liro-epostyq jyrlardan dinamikalyq psihologizmmen qatar, analitikalyq psihologizm uǵymdaryn baiqai alamyz. Kez kelgen batyrlar jyrynda portret beriledi, tús kórýdegi aian berý, saǵyný, zarlaý, joqtaý siiaqty uǵymdardy kóptep kezdestire alamyz. Liro-epostyq jyrlar da lirizmge toly bolǵandyqtan, psihologiialyq aspektilerdi baiqai alamyz. Zertteýshi Gúlziia Pirálieva óz eńbeginde osy máselege toqtalyp ketken bolatyn. «Birinshi, ol liro-epostyq jyrlardaǵy ǵashyqtyq sezimder, batyrlar jyrlaryndaǵy keiipkerlerdiń kúiinish-súiinishi, tolǵanysy, el-jurttyq, ata-anasynyń kóńil-kúileri arqyly kórindi. Alaida olar qarapaiym beinelenip, ishki sóz oilary tek qana baiandaýshynyń kózqarasy, áńgimesi arqyly berildi. Sondyqtan da bizdiń epikalyq jyrlarymyzda syrttan baqylaý basym bolyp ketedi de, keiipkerdiń kóńil-kúileri, jeke bastyń jan-sezimderi sonyń kóleńkesinde qalyp qoiady». Bul pikirge árine, kelisemiz. Bul jyrlardaǵy keiipkerlerdiń psihologizminiń berilýi baiandaýshyǵa bailanysty bolyp keleri daýsyz. 

 Sonymen qatar, bul jyrlarda tek qana portret qana emes, ulttyq psihologiialyq aspektilerdi de kezdestire alamyz. Tolǵaý, joqtaý, estirtý, syńsý t.b janrlardy biz ulttyq psihologizmder qataryna jatqyza alamyz. Epostyq, liro-epostyq jyrlar ulttyq psihologizmderge asa bai bolǵanyn aiǵaqtai alamyz.

Jyraýlar poeziiasynyń shyǵarmalarynan da jan týraly másele boiynsha sóz qozǵaǵandyǵyn ańǵara alamyz. Asan qaiǵy, Shalkiiz, Aqtamberdi, Buhar t.b jyraýlar shyǵarmashylyǵynan da jan máselesine sóz qozǵaǵanyn ańǵara alamyz.

Bul uǵym kóptegen zertteýshilerdiń pikirinshe birden qalyptasa qoiǵan joq. Qazaq ádebietine bul uǵym daýsyz-aq, HH ǵasyrda kózge aiqyn kórine bastady. Joǵaryda atap ótkenimizdei, bul uǵymǵa qazaq ádebietinde nazar aýdarǵandar kóp emes. Sol azdyń biregeii – biz shyǵarmalaryn zerttep otyrǵan Rahymjan Otarbaev.

Gúlzada NIETQALIEVA, "Juldyz" jýrnaly