شۋ ٶڭٸرٸندەگٸ الاپات اشارشىلىق

31 مامىر — ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ

حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا قازاقستاندا ۇجىمداستىرۋ ساياساتى شارۋالاردىڭ ەركٸنەن تىس كٷشپەن جٷرگٸزٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ 1927 جىلعى حٷ سەزٸ اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ باعىتىن جارييالادى. ۇجىمداستىرۋ جەنە سونىمەن بٸرگە وتىرىقشىلاندىرۋ حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان كٶشپەلٸ ٶركەنيەت نەگٸزٸندە جاسالعان دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىن كٷيرەتٸپ, قازاق قوعامىنىڭ ەلەۋمەتتٸك نەگٸزٸنٸڭ جويىلۋىنا ەكەپ سوقتى, سونىڭ سالدارىنان تۇتاس حالىق الاپات اشارشىلىقتى باسىنان كەشٸردٸ. كەڭەستٸك تاريحنامادا اشارشىلىق شىندىعى جاسىرىلدى. بولشەۆيكتٸك بيلٸك قازاق حالقىنىڭ 1930-1933 جىلدارداعى اۋىر جاعدايىن پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارلاۋ ساياساتى مەن 1918-1920 جىلدارداعى ازامات سوعىسى جەنە حالىقتىڭ ساۋاتسىزدىعىنان تۋىنداعان سەبەپتەر دەپ اقتالدى. اشارشىلىقتىڭ اقيقاتىن اشۋعا سول كەزدە ٶكٸمەتتٸڭ تاراپىنان قاتاڭ تىيىم سالىندى. تەك ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن عانا تاريحشى-عالىمدار قازاق ەلٸندەگٸ 30-جىلدارداعى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قاسٸرەتتٸ اپاتتىڭ سەبەپتەرٸ مەن زارداپتارىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە كٸرٸستٸ.

بۇل ماقالانىڭ اۆتورى تۇڭعىشبەك سەيسەنۇلى باۋىرىمىز پەداگوگيكا سالاسىندا قىرىق جىلدان اسا جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. جەي مۇعالٸمنەن مەكتەپ ديرەكتورىنا دەيٸن, ودان سوڭ اۋداندىق بٸلٸم بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى بولىپ تا جۇمىس ٸستەدٸ. قازٸر ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەر تۇڭعىشبەك سەيسەنۇلى كٶپتەگەن بٸلٸم, تەجٸريبە جٶنٸندەگٸ كٸتاپتاردىڭ اۆتورى. ٶتكەن جىلى «جامبىل ٶڭٸرٸندەگٸ اشارشىلىق زارداپتارى» كٸتابىن وقىرمانعا ۇسىندى. بٷگٸن بٸز سول كٸتاپتان ٷزٸندٸ بەرٸپ وتىرمىز.

تاريحي دەرەكتەرگە كٶز جٷگٸرتسەك…

1928 جىلى شۋ ايماعىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ الماتى وكرۋگٸنٸڭ قۇرامىندا بولعان. بٷكٸلرەسەيلٸك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ 1930 جىلدىڭ 23 شٸلدەسٸندە شىققان قاۋلىسى نەگٸزٸندە وكرۋگتەر تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا اۋداندىق ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق باسقارۋ ۇيىمداستىرىلادى. وسى قاۋلىمەن جاڭا قۇرىلعان 121 اۋداندار قاتارىندا شۋ اۋدانى دا قۇرىلادى. ورتالىعى شۋ سەلوسى بولدى. (الماتى ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتى: «سوبرانيە زاكونوۆ ي راسپورياجەنيي رابوچەگو ي كرەستيانسكوگو پراۆيتەلستۆا سسسر», 1930 گ., № 37, ستر. 400» )
رسفسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆ ٶز باسىنا تٶنٸپ تۇرعان قاۋٸپتەن تايسالماستان, 1933 جىلى 9 ناۋرىزدا ستالينگە جازعان حاتىندا قازاقتاردىڭ اراسىندا 1932 جىلدان باستاپ قايتادان كەڭ ەتەك العان اشتىق پەن ٸندەت سۇراپىل ٶرشٸپ وتىرعانى جايىندا شىندىقتى اشىپ كٶرسەتتٸ. قازاقستانداعى حالىقتى اشتىقتان امان الىپ قالۋ ٷشٸن ٶكٸمەت تاراپىنان جەدەل كٶمەكتٸڭ قاجەتتٸگٸن, اتاجۇرتىنان ٷدەرە كٶشكەن قازاقتاردىڭ بار ماقساتى كٷنكٶرٸستٸڭ قامى ەكەندٸگٸن اشىنا جازىپ, شەتەلدەرگە كٶشٸپ كەتكەن بوسقىندار جەنە شۋ ٶڭٸرٸندەگٸ الاپات اشارشىلىق تۋرالى مىناداي مەلٸمەتتەر كەلتٸرەدٸ: «ورتا ەدٸلگە — 40 مىڭ, قىرعىزستانعا — 100 مىڭ, باتىس سٸبٸرگە — 50 مىڭ, قاراقالپاقيياعا — 20 مىڭ, ورتا ازيياعا — 30 مىڭ ادام كٶشٸپ كەتكەن. سونىمەن قاتار سوناۋ الىس جەرلەردەگٸ كالمىكيياعا, تەجٸكستانعا, سولتٷستٸك ٶلكەگە جەنە ت. ب. جەرلەرگە قاڭعىپ كەتتٸ. بايلار باستاعان حالىقتىڭ بٸراز بٶلٸگٸ باتىس قىتايعا كٶشٸپ باردى… بۇل قازاقتاردىڭ جاي كٶشٸ-قونى ەمەس, اشىققان ادامدار تاماق ٸزدەپ, باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتتٸ… كٶپتەگەن قالالاردان (ەۋليە-اتا, شىمكەنت, سەمەي, قىزىلوردا جەنە باسقالار) جەنە تەمٸرجول ستانسالارىنان ٶلگەن قازاقتاردىڭ ٶلٸكتەرٸ سىرتقا شىعارىلۋدا. شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى نوۆو-ترويتسك سەلوسىندا (جاندوسوۆتىڭ مەلٸمەتٸ) كٷن سايىن دەرلٸك 10-12 قازاق ٶلەدٸ, سونداي-اق اۋداننان كوممۋنيستەردٸڭ 60 پروتسەنتٸ كەتٸپ قالعان». (ت.رىسكۋلوۆ. سوبرانيە سوچينەنيي ۆ ترەح توماح, توم 3, الماتى, 1998, ستر. 320-322)

قازاق ەلٸندەگٸ 1930-1933 جىلدارداعى نەۋبەتتٸ زەرتتەپ جٷرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ شۋ اۋدانىنداعى اشتىقتان بولعان ماسقارا قۇبىلىس تۋرالى مۇراعاتتان جەتٸ ادام قول قويعان مىناداي قۇجات تاپقان: «شۋ پوسەلكەسٸنٸڭ ماڭايىنداعى تٶڭٸرەكتە №75 باراكتاعى بوسقىندار جاتاعىنىڭ جەنە تاماقتاندىرۋ ورنىنىڭ سانيتارلىق جاعدايىن تەكسەرٸپ شىقتىق. سوندا مىنالارعا كەزدەستٸك: ٸشٸندە بوسقىنداردىڭ جاتاقحاناسى جەنە تاماقتاندىرۋ ورنى ورنالاسقان № 75 باراك جان تٶزگٸسٸز جاعدايدا. باسپانا ەل-دەرمەنٸ تاۋسىلعان, كٶبٸ ەزەر دەگەندە قوزعالاتىن بوسقىندارعا لىق تولى. باسپانا ٸشٸ بىلعانىش, ساسىق. جٷزگە تارتا اش ادامدار جەردە جاتىر. باسپانانىڭ اينالاسى لاستانىپ كەتكەن. بارلىق جەردە سٷيەكتەر, جىرتىلعان كيٸمدەر, ادامداردىڭ قوقىستارى جەنە شىعىس جاعىندا توعىز ٶلٸك جاتىر, باراكتان بٸراز جەردە سولتٷستٸكتە جەردە تاعى دا ٶلٸك, تاعى بەس ٶلٸك جاتىر. كٶمٸلمەگەنٸ, سيراق جەنە قار ەتتەرٸنٸڭ كەسٸلٸپ الىنعانى كٸسٸ ەتٸن جەۋ بولعانىن ايعاقتايدى. قازاق بەيٸتٸ جاس مولاعا تولى». (ت. وماربەكوۆ. اشارشىلىق اپاتى. «اقيقات» — ۇلتتىق, قوعامدىق-ساياسي جۋرنال, № 7, 2004, 40-41 بەتتەر)

ەلٸمٸزدٸ جايلاعان اشارشىلىق تۋرالى جيناقتالعان تاريحي دەرەكتەر زۇلمات جىلداردىڭ اقيقاتىن اشۋدا, سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋدا قۇندىلىعىمەن, شىنشىلدىعىمەن ٶتە ماڭىزدى. سول سيياقتى شۋ اۋدانىنداعى كٶنەكٶز قارييالاردىڭ ەستەلٸكتەرٸندە دە جوعارىدا ايتىلعان اشتىقتىڭ زارداپتارىنان بولعان جانتٷرشٸگەرلٸك وقيعالار جيٸ كەزدەسەدٸ. زوبالاڭ كەزٸندەگٸ نەبٸر قيىندىقتاردى كٶرگەن بٷگٸنگٸ قارتتاردىڭ ەستەلٸكتەرٸ اشارشىلىق تاريحىن زەرتتەۋدە مۇراعات دەرەكتەرٸن تولىقتىرا تٷسٸپ, 1930-1933 جىلدارداعى نەۋبەتتٸڭ اقيقاتىن اشىپ بەرەرٸ انىق.

حالقىن اشتىقتان قۇتقارعان

شۋ حالقى كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ قولدان جاساعان اشارشىلىعىنا قارسى نارازىلىقتارىن كٶتەرٸلٸس جاساۋ ارقىلى بٸلدٸرۋمەن قاتار, ودان باسقا دا ەل ٸشٸندە حالىقتىڭ قامىن ويلاپ, اشتىقتان قۇتىلۋدىڭ جولدارىن ٸزدەستٸرە باستاعان ازاماتتار بولعان. قازٸرگٸ كەزدە كٶپتٸ كٶرگەن شۋ قارييالارىنىڭ ايتۋىنشا, اشتىقتان اۋىل-ايماعىن قۇتقارۋعا ەرەكەت جاساپ, سول قارالى كەزەڭدە اۋىلداستارىنا جەردەمدەسٸپ, كٶپتەگەن وتباسى تٷتٸنٸنٸڭ ٶشپەۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزگەن, قامقورلىق تانىتقان قايىرىمدى جاننىڭ بٸرٸ نۇرمان بي ەكەن. شۋ اۋدانىنىڭ قادٸرلٸ اقساقالدارىنىڭ بٸرٸ, ەڭبەك جەنە سوعىس ارداگەرٸ جارقىنبەك قۇلجانىسوۆ 30-جىلدارداعى الاپات اشارشىلىقتىڭ ازابىن تارتقان, ەل-جۇرتقا قولىنان كەلگەنشە كٶمەك كٶرسەتكەن ەدٸلبايۇلى نۇرمان بي تۋرالى كٶپ ەڭگٸمە ايتىپ بەرگەن ەدٸ.

— نۇرەكەڭ مەنٸڭ ەكەمنەن بٸر جاس ٷلكەن بولدى. دەنەسٸ شاعىنداۋ بولعاندىقتان, كەلٸندەرٸ «كٸشكەنە بي جەكەم» دەپ قۇرمەتتەيتٸن. مەن سول كەزدە بالا بولسام دا جاقسى بٸلەمٸن. ٶتە زەردەلٸ كٸسٸ ەدٸ, شەجٸرەنٸ جاقسى بٸلەتٸن. بٸز, بالالار, ول كٸسٸنٸڭ ايتقان ەڭگٸمەسٸن بار ىقىلاسىمىزبەن قۇمارتا تىڭدايتىنبىز. وسى ٶڭٸردەگٸ ەلدٸڭ بالا-شاعاسىنا دەيٸن بەرٸن جٸكتەپ, تارقاتىپ ايتىپ بەرەتٸن. سونىمەن بٸرگە ەل اراسىنداعى كەلٸسپەۋشٸلٸك پەن داۋ-دامايدى ەدٸلدٸكپەن شەشٸپ وتىردى.

1920-1930 جىلدارى شۋ ٶڭٸرٸندە مومىن دەگەن باقۋاتتى ٶزبەك مىڭعىرعان مالىمەن بٸراز ەل-جۇرتتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتٸپ, ەشقانداي اشتىققا ۇرىندىرماي اس-سۋىمەن قارايلاسىپ وتىرعان قايىرىمدى جان بولعان ەكەن. مومىن ٶز ەركٸمەن بار مالىن ٶكٸمەتكە ٶتكٸزٸپ, سول كەزدە شۋ ٶڭٸرٸندە العاشقى ۇيىمداستىرىلعان «ستالين» كولحوزىنا باستىق بولىپ سايلانادى. كٶپ ۇزاماي ول جاڭا بيلٸكتٸڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراپ, ٶز باسىنا قاۋٸپ تٶنگەننەن كەيٸن تەجٸكستانعا ٶتٸپ كەتەدٸ.

نۇرمان اۋىلداستارى مەن اعايىن-تۋىستارىنىڭ باسىن قوسىپ, قۇمنىڭ ٸشٸندەگٸ «قىزقاشقان» دەگەن جەردە كولحوزدىڭ قويىن, سيىرىن, سونداي-اق جىلقىسى مەن تٷيەسٸن باعىپ تاپجىلماي وتىرادى. اشتىق كەلگەن كەزدە شۋ ايماعىنداعى ادامدار تاۋ-تاستى, ساي-سالانى ارالاپ قاڭعىرىپ كەتتٸ, ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەلدٸلەرٸ «شىقپا, جانىم, شىقپا» دەپ قىرعىزستان مەن ٶزبەكستانعا ٷدەرە كٶشتٸ. بٸر تاماعىنىڭ قامى ٷشٸن اشىققان ادامدار قۇمدا وتىرعان بيدٸڭ اۋىلىنا دا كەلە باستايدى. نۇرمان ٶز باسىنا قاۋٸپ تٶنەتٸنٸن بٸلسە دە, جان ساۋعالاپ بوسىپ جٷرگەن ادامدارعا قوي-ەشكٸ, سيىرلارىن, بيە-تٷيەلەرٸن تٷندەلەتٸپ ساۋىپ, ٶزٸنٸڭ اعايىندارىنا قويان, قىرعاۋىل اۋلاتىپ, كٶجە دايىنداتىپ, ىستىق اس ۇيىمداستىرۋدى قولعا الادى.

نۇرمان بيدٸڭ تويلىباي دەگەن ٷلكەن بالاسى ەكٸ جٷزدەي تٷيە باعاتىن. تٷيەنٸڭ شۇباتى ەم, بٸر جاعى تاماق, ٶتە قويۋ بولادى. نۇرمان اشتىقتان شۇبىرعان ەلدٸڭ ٶز ٷيٸنە بٸر سوقپاي كەتپەيتٸنٸن بٸلگەندٸكتەن, تٷيەلەرٸن ۋاقىتىمەن ساۋىپ, شۇباتىن دايىنداتىپ وتىرادى ەكەن. شۇبات ٸشٸپ, كٶجەگە تويىپ, تىنىعىپ, ەل جيناپ العاندارعا جول ازىعى — قۇرت-ٸرٸمشٸك بەرٸپ جولعا شىعارىپ سالىپ, كەلەسٸ جولاۋشىلاردى كٷتەتٸن بولعان.

1906-1907 جىلداردان باستاپ نۇرمان اقساقال شۋداعى دۋلاتتىڭ تٶرت بالاسىنىڭ بٸرٸ — شىمىر رۋىنا جاتاتىن شٸنەلٸ بايمەن «قۇداي قوسقان قۇدا» بولعان ەكەن. ول دا اۋىل-ايماقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, ەسٸرەسە, 1930-1932 جىلدارى تۇتاس بٸر اۋىلدى اشتىقتان قۇتقارىپ قالعانى جايىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەل-جۇرت ۇمىتا قويعان جوق.

نۇرمان بي مەن شٸنەلٸ باي سەكٸلدٸ قايىرىمدى, ەل قامىن ويلاعان ازاماتتار شۋ ٶڭٸرٸندە كٶپ بولعان. قازٸرگٸ كەزدە مويىنقۇم مەن شۋ اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى نۇرجاۋبەك ۇستانى دا ەستە ەستەن شىعارعان ەمەس. ول كٸسٸ اڭ-قۇس اۋلاپ, اشتىققا ۇشىراعان اۋىلداستارىنا قارايلاسىپ وتىرعان.

نۇرمان شارۋاشىلىقتى باسقارا جٷرٸپ, ونداعان جىلدا قوي سانىن 3-4 مىڭنان 60 مىڭعا جەتكٸزگەن. جاسى ۇلعايعان شاعىندا تٷيە باعىپ, تٷلٸك تٶرەسٸنٸڭ كٶبەيۋٸنە تٸكەلەي اتسالىسقان. اعايىن-تۋىس, قۇدا-جەكجاتتارىنىڭ اراسىندا عانا ەمەس, ەل-جۇرتىنا دا بيدٸڭ ايرىقشا سىيلى بولعاندىعىن بٷگٸندە شۋ ٶڭٸرٸندەگٸ تٶلە بي, اباي, مويىنقۇم, اقتٶبە, جيەنبەت اۋىلدارىنىڭ كٶنەكٶز قارتتارى اسا بٸر ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ وتىرادى.

بٷگٸنگٸ كٷنٸ نۇرمان بيدٸڭ 80-نەن استام بالا-شاعا, نەمەرە-شٶبەرەلەرٸ ٶسٸپ-ٶنٸپ, ونىڭ ارمانداعان, بٸراق اياقتاي الماي كەتكەن يگٸ ٸستەرٸن بٷكٸل شۋ-مويىنقۇم ايماعىنا تانىمال كەسٸپكەر ۇلى جايلىباي ودان ەرٸ جالعاستىرۋدا. جەكەڭ مەكتەپتەردٸڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا بەلسەنە ارالاستى جەنە جاعدايى تٶمەن وتباسىلارىنا دا ٷنەمٸ كٶمەكتەسٸپ وتىردى. شۋ حالقىنىڭ قالاۋىمەن اۋدان ورتالىعى — تٶلە بي اۋىلىنىڭ بٸر كٶشەسٸنە نۇرمان بيدٸڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. ال جايلىباي ٶز ەسەبٸنەن 2015 جىلى 2 ميلليون قاراجات جۇمساپ, اۋىلدىڭ كٶشەسٸنە اسفالت تٶسەپ, ەل-جۇرتىن بٸر قۋانتىپ تاستادى. وسىنداي ٸزگٸلٸكتٸ ٸستەرٸن جالعاستىرا وتىرىپ, ول الدىمىزداعى 31 مامىر — ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸنە بايلانىستى ەلگە اس بەرۋدٸ جوسپارلاپ وتىر.

ەل باسىنا تٷسكەن نەۋبەت ۇمىتىلماۋى تيٸس. ول بٷگٸنگٸ ەگەمەندٸكتٸڭ قادٸرٸن بٸلۋ ٷشٸن دە, بولاشاقتا ساباق الۋ ٷشٸن دە كەرەك.

تۇڭعىشبەك سەيسەنۇلى

«تٷركٸستان» گازەتٸ