سەمەيدٸڭ ەرتە زامانداعى اتاۋى انىقتالدى

سەمەيدٸڭ ەرتە زامانداعى اتاۋى انىقتالدى

سەمەي – بارشا قازاقتىڭ جٷرەگٸنە جىلىلىق سيلاپ كەلە جاتقان رۋحاني ورتالىق. سول سەبەپتٸ دە, ونىڭ تاريحىنا قاتىستى پٸكٸرلەر مەن دەرەكتەرگە پاتريوت وقىرماندار بەيتاراپ قالا المايتىندىعىن بايقاپ جٷرمٸز. الاش وردا ٷكٸمەتٸ تۋ تٸككەن, ۇلىلارىمىزدىڭ ٸزٸ قالعان مەكەننٸڭ ٶتكەن-كەتكەن تاريحىنان قاعازعا تٷسكەن عالىمدار ماتەريالىن «جەرۇيىق.كز» سايتىندا جارييالاعان سايىن بٸز وسىعان كٶز جەتكٸزدٸك. وسى باعىتتا بەرٸلگەن «سەمەي – كەزٸندە قازاقييانىڭ استاناسى بولعان» دەگەن كەزەكتٸ عىلىمي ەڭبەككە دە ەل كٶپتەپ قىزىعۋشىلىق بٸلدٸردٸ.  پٸكٸر جازۋشىلار مەن جەلٸدەگٸ ٶز پاراقشاسىنا كٶشٸرگەندەردٸڭ قاتارى دا از ەمەس. بٸز سولاردىڭ ورتاسىنان ايدىن جٷنٸسحانوۆتىڭ ەسٸمٸن جەكەلەي اتاپ, زور بەلسەندٸلٸگٸ ٷشٸن وقىرماندار اتىنان ارنايى العىس ايتپاقپىز. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, ارحەولوگ عالىم ايدىن سەنعاليۇلى جوعارىداعى تاقىرىپتى قۋاتتاي وتىرىپ, سەمەيدٸڭ ەرتە زامانداعى اتاۋىنا قاتىستى پروفەسسور ج.و.ارتىقباەۆتىڭ تەرەڭ تالدانعان ماقالاسىن جولداپتى. نەتيجەسٸندە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامبىل ومارۇلىنىڭ زەرتتەۋٸن ٶز وقىرماندارىمىزعا ۇسىنۋدىڭ سەتٸ تٷسٸپ وتىر.

«جەرۇيىق» رەداكتسيياسى

 

پروفەسسور ج.و.ارتىقباەۆ.

«ەرتٸس سٷمبە» (ەرچيسىن سۋمە) – سەمەيدٸڭ ەرتە ورتاعاسىرلىق اتاۋى

باستاۋىن ٶر التايدىڭ قارلى شىڭدارىنان الىپ سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيتقا قۇياتىن ەرتٸس ادريياسىنىڭ ٶن بويى تاريحي ەسكەرتكەشتەر مەن تاريحي اتاۋلارعا تولى. ەرتٸس بويى ورتالىق ازييا تاريحىنىڭ قويماسى دەپ ايتا الامىز. سولاردىڭ بٸرٸ قازٸرگٸ سەمەي قالاسىنىڭ بايىرعى اتاۋى «ەرتٸس سٷمبە». قازاق حالقى رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىندا وتارشىلدىقتىڭ ەزگٸسٸنەن ەڭسەسٸن كٶتەرە الماي جٷرگەندە, ونىڭ جاناشىرى, جوقشىسى بولعان ازاماتتىڭ بٸرٸ گ.ن.پوتانين بولعانى بەلگٸلٸ. ەرتٸس بويىندا تۋعان, ۇلى دارييانى جاعالاپ بٸرتالاي تاريحي-ەتنوگرافييالىق زەرتتەۋ ەكسپەديتسييالارىن جٷرگٸزگەن ۇلى عالىم «بۇل جەر, بٸزدٸڭ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان جەرٸمٸز, ادامزاتتىڭ ناعىز العاشقى وتانى. بۇل جەردە العاش رەت سەنٸم (كٷنگە) پايدا بولدى. بۇل جاقتاعى ٶزەندەر العاشقى ادامدارعا انا قۇشاعى بولسا, تاۋ شىڭدارىن ولار ەكەگە بالادى. مەن قازٸر ادام اتا مەن حاۋا انا مەكەندەگەن جۇماق ەرتٸس داريياسىنىڭ جوعارعى جاعى دەپ سەنٸمدٸ ايتا الامىن» دەيدٸ (11,س.76).

ەرتٸس بويىنداعى ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ ەرتە ٸزدەرٸ پالەوليت دەۋٸرٸنە باستايدى. حح عاسىردىڭ 90 جىلدارى پاۆلودار ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى لەبياجە (قۋلى كٶل) ماڭىندا ەرتٸس جارقاباعىنا ورنالاسقان قاراتەرەك دەگەن ەسكٸ قونىستان پالەوليت دەۋٸرٸنٸڭ تاس قارۋلارىنىڭ (چوپپەر, چوپپينگ) ٷلكەن كوللەكتسيياسىن تاپتى. پالەوماگنيتتٸ ەدٸستەرمەن زەرتتەۋ بارىسىندا بۇل تاس قارۋلاردىڭ 1,67-1,87 ملن جىل بۇرىن جاسالعانى انىقتالدى. بۇل تەك قانا قازاق جەرٸ ەمەس, بٷكٸل ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ادام قولىنان شىققان كٶنە قارۋ ەكەنٸ ساۋاتتى ادامعا انىق. وسى سيياقتى دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ بٸز ەرتٸس بويىنىڭ تاريحىن, ونىڭ ٸشٸندە سەمەي تاريحىن 1718 جىلدان عانا باستايتىن تاريحي شىعارماشىلىقتى قابىلدامايتىندىعىمىزدى جاسىرمايمىز.

دەلەل ەسەبٸندە بٸز سەمەيدٸڭ تاريحي اتاۋلارىنا قاتىستى دەرەكتەرگە شولۋ جاسايىق. بٸزگە بەلگٸلٸ جازبا دەرەكتەرٸنٸڭ ٸشٸنەن ەڭ كٶپ تاراعانى رەسەيدٸڭ حۋٸٸٸ-حٸح عاسىرلارداعى ٸس قاعازدارى, تاريحي نەمەسە ٶلكەتانۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى ت.ب. سەمەيگە قاتىستى سەميپالات (سەمي پولات) اتاۋىن قولدانادى, بٸراق تاريحتان حابارى بارلارى بۇل جەردٸڭ ەرتەدە دارحان-تسوردجي (دارحان-زوردجين-كيت, زوردشين-كيت) اتانعانىن دا وقىرمانعا حاباردار قىلىپ وتىرادى:

«تاك نازىۆاەمايا «سەم پالات» لەجات نا ۆوستوچنوم بەرەگۋ يرتىشا… كالمىكي نازىۆايۋت يح دارحان-زوردجين-كيت, گوۆوريا, چتو زدانييا ەتي پوسترويل نەكيي جرەتس دارحان-زوردجي, كوتورىي ي پرەبىۆال ۆ نيح. كوگدا ەتو بىلو, وني نە زنايۋت (5,س.145).

بۇدان ەرٸ گ.ف.ميللەر 1734 جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزٸندە ٶزٸنٸڭ كٶزٸ كٶرگەنٸن باياندايدى: «سووبششۋ ۆسە, چتو ۆيدەل سۆويمي گلازامي, كوگدا يز سەميپالاتينسكوي كرەپوستي وتپراۆيلسيا ك ەتيم رازۆالينام.

لەجات وني نا ۆوزۆىشەننوي ي بەسپلودنوي, پو پريرودە سۆوەي. ستەپي, نەپودالەكۋ وت بەرەگا رەكي يرتىشا, كوتورايا ۆ ەتوم مەستە س سۆيۋۆ ناپراۆلياەتسيا ك سزيۋز. ساموە نازۆانيە پوكازىۆاەت, چتو ۆسەح زدانيي 7, نو ەتو سلەدۋەت پونيمات تاك, چتو دۆە كومناتى ودنوگو ي توگو جە زدانييا, رازدەلەننىە ستەنويۋ, نە بۋدۋچي سوەدينەنى مەجدۋ سوبويۋ دۆەريۋ, پرينيمايۋتسيا زا دۆا رازنىە ستروەنييا. ودنو يز زدانيي وتستويت وت پروچيح پوچتي نا پولۆەرستى. بولشايا چاست يح پوستروەنا يز سىرتسوۆوگو كيرپيچا, كاك ەتو دەلاەتسيا پو ۆسەي بۋحاريي. تولكو ودنو ستروەنيە, بىۆشەە, كاجەتسيا, گلاۆنىم, نا پولۆىسوتى (نيجنيي ەتاج) سوستويت يز پليتنياكا (lapis scissilis), ۆىرىتوگو, پو ۆيديمومۋ, ۆ توي جە مەستنوستي. پو كراينەي مەرە, سلەدى ەگو ياسنو ۆيدنى مەستامي پو وبرىۆام بەرەگا. زدانييا يمەيۋت ۆسە چەتىرەحۋگولنۋيۋ, نەكوتورىە پرودولگوۆاتۋيۋ فورمۋ. ۆەليچينا زدانيي رازليچنا, نو ني ودنو يز نيح نە پرەۆىشاەت 15 وبىكنوۆەننىح شاگوۆ; ستەنى رەدكو تولششە 2 فۋتوۆ (1 فۋت -شامامەن 12 ديۋيم نەمەسە 0,305 م.). ودنو زدانيە (رادي پريدانييا ەمۋ بولشەي پروچنوستي, كاك پولاگايۋ) پو چەتىرەم ۋگلام پوددەرجيۆاەتسيا كولوننامي يز توگو جە سىرتسوۆوگو كيرپيچا. ودنو ۆوزۆىشاەتسيا نا پودوبيە پيراميدى, پوستەپەننو سۋجيۆاەتسيا. ودنو رازدەلەنو نا 3 كومناتى. ودنو, وتستوياششەە, كاك يا سكازال, نا ½ ۆەرستى, مەنشە وستالنىح, نو ۆىشە يح, پوچەمۋ ي نازىۆاەتسيا باشنەي, پوستروەننوي دليا كاراۋلنىح. وني ۋجە پوچتي ۆسە وبرۋشيليس يلي گروزيات سكورىم رازرۋشەنيەم, چتو يناچە ي بىت نە موگلو ۆسلەدستۆيە ماتەريالا, يز كوتوروگو وني ۆوزۆەدەنى. نۋجنو ۋديۆلياتسيا, كاك وني پري تاكوم سپوسوبە پوسترويكي ەششە پروستويالي ستولكو ۆرەمەني, ت.ە. بولەە ستولەتييا. … كرومە توگو, ۆوزلە بولشوگو زدانييا لەجيت وگرومنىي, پرودولگوۆاتىي كامەن (ۆرودە نادگروبنىح), نا ۆەرحنەي چاستي كوتوروگو يزۆايانو چەلوۆەچەسكوە ليتسو.

پرەجدە, گوۆوريات, ون ستويال پريامو, نو زاتەم, نە زنايۋ پو كاكومۋ سلۋچايۋ, بىل رازلومان نا دۆە چاستي, يز كوتورىح كاجدايا بىلا دليننويۋ پوچتي ۆ ساجەن. پو بليزوستي ۆيدنا بىلا موگيلنايا ياما, يز كوتوروي, پو سلوۆام ناشيح پروۆودنيكوۆ, نەسكولكو لەت پەرەد ناشيم پريەزدوم, بىلو ۆىرىتو نەسكولكو ۋنتسيي زولوتا.

حورونيلي زدەس كالمىتسكيە جرەتسى سۆويح پوكوينيكوۆ, يلي ەتا موگيلا سوورۋجەنا بولەە درەۆنيمي وبيتاتەليامي ەتيح مەست, ترۋدنو رەشيت. يا گوتوۆ پرەدپوچەست پوسلەدنەە, كاك پوتومۋ, چتو ۋ كالمىكوۆ نە پرينياتو حورونيت پوكوينيكوۆ ستول بليزكو وت جيليشش, تاك ي پوتومۋ, چتو تام پوۆسيۋدۋ منوجەستۆو درەۆنيح موگيلنىح حولموۆ, كوتورىە ۆو ۆسياكوم سلۋچاە نە نوۆەيشەگو پرويسحوجدەنييا. ا سحودنى س ناشەيۋ موگيلويۋ ۆ توم وتنوشەنيي, چتو چاستو سنابجالي راسكاپىۆاتەلەي يح ماسسويۋ زولوتا ي سەرەبرا».

مٸنە, بٸز سەمەي تاريحىن ناقتى تەرەڭدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مەلٸمەتكە دە كەلدٸك. ول ەڭ الدىمەن گ.ف.ميللەر سۋرەتتەگەن تاس مٷسٸن, توپىراقتان ٷيٸلگەن وبالار, ۇساق-تٷيەك التىن زاتتار. بۇل جەردە انىقتاپ الاتىن بٸر مەسەلە بار. گ.ف.ميللەر, ي.گ.گمەلين جەنە «دارحان-تسوردجىنىڭ» قالدىعىن كٶزبەن كٶرگەن باسقا زەرتتەۋشٸلەر ونىڭ جەتٸ قۇرىلىستان (پولاتا) تۇراتىنىن سيپاتتايدى, ال سول قۇرىلىستاردىڭ بەرٸ دە قالماقتىڭ لامايستٸك حرامىنان (پۇتحاناسىنان) قالعان با, ول جاعىن ەشكٸم دە انىقتاماعان.

ەڭگٸمە پۇتحانانىڭ ٶزگە قۇرىلىستارىنان بٸر كيلومەتر (بٸر ۆەرستا-ەكٸ كيلومەتر شاماسىندا) وقشاۋ تۇرعان قۇرىلىس تۋرالى. زەرتتەۋشٸنٸڭ ايتۋى بويىنششا ول مۇنارا تٷرٸندە سالىنعان (ۆوزۆىشالوس ۆرودە باشني), ونىڭ جانىندا بايىرعى تٷرٸك مەدەنيەتٸنٸڭ تاس بالبالى (سىنتاس) ەكٸگە بٶلٸنٸپ سىنىپ جاتىر, دەل وسى جەردەن بٸرنەشە ۋنتسييا (1 ۋنتسييا- شامامەن 30 گرامم) التىن تابىلادى.

گ.ف.ميللەردەن قىرىق جىل كەيٸن سەمەيگە كەلگەن پ.س.پاللاس (1773 گ.) التى قۇرىلىستىڭ بٸر بٶلەك (ۆ كۋچە), جەتٸنشٸ قۇرىلىستىڭ بٸر بٶلەك تۇرعانىن جازادى:

«پەرۆوە ستروەنيە, كوەگو ستەنى ەششە ۆسە ستويات, لەجيت وت بەرەگا سليشكوم نا تريستا ساجەن, ا وت پروچيح ستروەنيي نا 260 ساجەن (ساجىن – شامامەن 2,133 مەتر نەمەسە 3 ارشىن-ج.ا.) بليز بەرەگا. ونوە سوستويت ۆ پروستوي سكلادەننوي چەتۆەروۋگولنوي يزبە, دەۆيات كۆادراتنىح ارشين س پولوۆينويۋ يمەيۋششەي, ۋ ونوي نا ۆوستوچنوي ستورونە ك رەكە ۆەسما ۋزكيە ي نيزكيە دۆەري, ا نا يۋجنوي تري مالىح وتدۋشينى; دوششاتايا گلينويۋ وبمازاننايا كروۆليا, ۋجە پروۆاليلاس. ۆىشە ونوگو ستروەنييا رەكا تەچەنيە سۆوە يمەەت س يۋجنوي ستورونى, ي وبتەكاەت دليننوي ي ۋزكوي وستروۆ, كوتوروي تاك كاك ي دوۆولنو پروستراننايا نيزمەننوست, وبروس پود ۆىسوكيمي بەرەگامي پريياتنوي ۆيد پريدايۋششيم كۋستارنيكوم. وت ناحودياششيحسيا ۆ كۋچە, ۆىشە پو رەكە, ستروەنيي وستاليس وت بولشيح دۆۋح ي وت ودنوگو ترەتەگو ستروەنييا وسنوۆانييا ستەنى»(10,س.176).

جالپى قۇرىلىستار ەرتٸس جاعالاۋىنا جاقىن ورنالاسقانىن پ.س.پاللاس سيپاتتاماسىنان جاقسى اڭعارۋعا بولادى, سونىمەن بٸرگە مەتٸندٸ بايىپتى قاراعان ادام مۇنارانىڭ تۇرعان جەرٸن دە شامالايدى. بۇل جەر مەنٸڭ ويىمشا بۇرىڭعى سەمەي وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورىنىڭ ٷيٸ, قازٸرگٸ مۋزەي عيماراتىنا جاقىن.

حٸح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى گ.ف.ميللەر مەن پ.س.پاللاس سيپاتتاعان قۇرىلىستاردىڭ ورىنى عانا قالدى, دەگەنمەن گ.سپاسسكيي سيياقتى زەرتتەۋشٸلەر ونى قولىنان كەلگەنشە جٷيەلەدٸ:

«№1. گلاۆنەيشەە زدانيە ۆ بولشەيۋ چاستيۋ رازۆاليۆشيەسيا. وسنوۆانيە ەگو سوستويت يز كامنيا, ۆەرح يز نەوبوججەننوگو كيرپيچا, ا كروۆليا يز درەۆەسنىح ۆەتۆەي, كويمي ي پروچيە زدانييا, كاك زاكليۋچيت موجنو پو وستاتكام بىلي پوكرىتى.
№ 2. زدانيە ۋكرەپلەننوە سو ۆسەح چەتىرەح ۋگلوۆ وتكوسنىمي ستولپامي يز نەوبوججەننوگو كيرپيچا.

№3. زدانيە ۆوزۆىشەننوە نا پودوبيە پيراميدى, ۋمەنشايۋششەيسيا مالو پو مالۋ ۆ وكرۋجنوستي.

№ 4. رازۆاليۆشەەسيا زدانيە رازدەلەننوە نا تري جيليا.

№ 5, 6. دۆا رازۆاليۆشيحسيا زدانييا, رازدەلەننىە ستەنوي.

№ 7. زدانيە, ستوياششەە وت درۋگيح پوچتي نا پولوۆينۋ ۆەرستى ي ناپولنەننوە ۆنۋتري ششەبنەم. ونو پو ۆەليچينە سۆوەي پروچيح مەنەە ي پرەجدە ۆوزۆىشاياس نا پودوبيە باشني سلۋجيلو دليا سودەرجانييا نا نەم ستراجي» (14,س. 79).
ەگەر بٸز شەتكٸ مۇناراعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلسەك, ونىڭ تاس بالبالمەن اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىسى دا انىقتاۋدى قاجەت ەتەدٸ. بۇل جەردە نە عۇن دەۋٸرٸ (دومباۋىل, قوزى كٶرپەش ), نە تٷركٸ قاعاناتتارىنىڭ دەۋٸرٸ (اق سٷمبە ت.ب.) ەستە بولۋى قاجەت. سونىمەن بٸرگە قايتىس بولعان ادامنىڭ قۇرمەتٸنە توپىراقتان وبا كٶتەرۋ, تاستان قورشاۋ جاساۋ, شىعىس جاعىنان بالبال ورناتۋ دەشتٸ –قىپشاق زامانىندا دا جالعاستى. دەرەكتٸ تىم ەرٸدەن ٸزدەمەي-اق ۆ.رۋبرۋكقا (XIII ۆ.) سٷيەنەيٸك: «كومانى ناسىپايۋت بولشوي حولم ناد ۋسوپشيم ي ۆوزدۆيگايۋت ەمۋ ستاتۋيۋ, وبراششەننۋيۋ ليتسوم نا ۆوستوك ي دەرجاششۋيۋ ۋ سەبيا ۆ رۋكە پەرەد پۋپكوم چاشۋ. وني تاكجە سترويات دليا بوگاچەي پيراميدى, ت.ە. وستروكونەچنىە دوميكي, ي كوە-گدە يا ۆيدەل بولشيە باشني يز كيرپيچەي, كوە-گدە كامەننىە دوما, حوتيا كامنەي تام نە ناحوديتسيا…»(13,س.59).

سونىمەن بٸزدٸڭ كەلتٸرگەن دەرەكتەرٸمٸز قالماقتىڭ «دارحان-تسوردجى» اتالاتىن عيباداتحاناسى عۇن, نە بايىرعى تٷرٸك دەۋٸرٸنٸڭ كۋلتتٸك ەسكەرتكٸشٸنٸڭ جانىنان سالىنعانىن دەلەلدەيدٸ ەمەس پە ?!

سەمەيدٸڭ بٸز قاراعان «گەومەتريچەسكيي پلانىندا» الاش جاعىندا (زارەچنوە) بٸرنەشە ٸرٸ قورعاندار كٶرسەتٸلگەن. پلان جاساۋشىلار ولاردى «چۋدسكيە بۋگوركي» دەپ اتاعان ەكەن. ورىستىڭ «چۋد» دەگەنٸ كٶنەنٸ بٸلدٸرەدٸ, قازاقتىڭ «مىق» دەگەنٸ سيياقتى. كارتاعا قاراساق تاتار سلابودكاسىنىڭ ەكٸ جاعىنان كەزدەسەتٸن قورعاندار دا تىم كٶزگە تٷسەرلٸك. قازاق زيراتىنىڭ جانىندا دا بٸرتالاي قورعاندار كٶرسەتٸلگەن (گەومەتريچەسكيي پلان وت 1858 گ.). 1857 جىلى كەدەن ٷيٸنٸڭ قۇرىلىسىن سالامىن دەپ «دارحان-تسوردجى» ٷستٸندە ي.ا.ارمسترونگ قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ (1,س.36).

قازبا جۇمىستارىنان تىم ەرتە زاماننىڭ جەدٸگەرلٸكتەرٸ شىقتى: «كوگدا سنياتا بىلا ناسىپ ۆ ۋروۆەن س وكرۋجايۋششەي پلوششاديۋ, توگدا ۆ نەكوتورىح مەستاح, پري ۋدارەنيي تۆەردىم تەلوم وب زەمليۋ, پرويسحوديل زۆۋك, وبنارۋجيۆايۋششيي پۋستوتۋ, ا پوتومۋ ەتي مەستا ي بىلي رازرىتى. نا ودنوم يز نيح ناحوديۆشەمسيا ۆ سەرەدينە سنياتوي ناسىپي, نا گلۋبينە ودنوگو ارشينا وت گوريزونتا زەملي, وكازالاس موگيلا, ۆنۋترەننيە ستەنى كوتوروي وبلوجەنى بىلي پوستاۆلەننىمي نا رەبرو پليتامي شيفەرنوگو سلانتسا, ا دنو ەيا سوستاۆليال سلوي تاكوگو جە كامنيا. موگيلا بىلا دليننويۋ 2 ارشينا, شيرينويۋ 1 3/4 ارش. ي ۆىشينويۋ 1 1/2 ارشينا. پو ۆسكرىتيي موگيلى, نايدەنى ۆ نەي چەلوۆەچەسكيە كوستي, كرومە چەرەپا, سلوجەننىە ۆ كۋچۋ ك ۆوستوچنوي ستورونە موگيلى. ۆ پياتي ساجەنياح وت ەتوي موگيلى, ك يۋگو-ۆوستوكۋ, ۋجە زا چەرتويۋ ساموي ناسىپي, بىلي ۆسكرىتى ەششە دۆە موگيلى. ۆ ودنوي يز نيح, نا گلۋبينە دۆۋح ارشين, وكازاليس سگنيۆشيە برەۆنا, زاكرىۆايۋششيە موگيلۋ. كوگدا برەۆنا بىلي سنياتى, تو ۆ موگيلە وكازاليس چەلوۆەچەسكيە كوستي, بەز چەرەپا, ي پو سەرەدينە يح كرۋگلايا, دەرەۆياننايا, گرۋبوي وتدەلكي, نا چەتىرەح نوجكاح سكامەەچكا, كوتورايا سوۆەرشەننو سگنيلا ي وت پريكوسنوۆەنييا راسپالاس; ۋتسەلەلا ودنا ليش نوجكا. نا ەتوي سكامەەچكە لەجالو نەسكولكو رازنىح مەدنىح ۆەششيتس ي كامەننىە شليفوۆاننىە پروسۆەرلەننىە بۋسى, سوستاۆلياۆشيە ۋكراشەنييا جەنسكوگو ناريادا. ۆ درۋگوي جە موگيلە, توچنو تاكجە ۋستروەننوي, نايدەنى بىلي توجە چەلوۆەچەسكيە كوستي, بەز چەرەپا, ي دۆە مەدنىە سەرگي. كرومە توگو, ۆ توي جە ناسىپي نايدەنو گرانيتنوە بليۋدتسە س ۆوزۆىشەننىمي كرايامي ي س گرانيتنويۋ رۋچكويۋ, ۆەروياتنو, ۋپوترەبلياۆشەەسيا دليا راستيرانييا كراسوك, يلي درۋگيح كاكيح ليبو ۆەششەستۆ, ي پري نيح زاوسترەننىي كۋسوك سلانتسا س سوحرانيۆشەيۋسيا نا نەم كراسنويۋ كراسكويۋ».

بۇل قازبا جۇمىستارىنا بايلانىستى 1861 جىلى جازىلعان لاما گالسان گامبوەۆتىڭ تەپسٸرلەرٸ دە تىم ەرتەرەك ۋاقىتتى نۇسقايدى:

«…پودروبنوە راسسموترەنيە ۆەششەي, نايدەننىح ۆ ۋتسەلەۆشيح ناسىپياح, ۆەروياتنو, سۋششەستۆوۆاۆشيح زا دولگو دو پوستروەنييا حراما تسوردجين كيدا, دوكازىۆاەت, چتو ەتي ناسىپي سلۋجيلي موگيلامي شامانسكوي ەپوحي, تەم بولەە, چتو پوسترويكا ناسىپەي, رازدەلەننىح نا دۆە چاستي, ۆەرحنيۋيۋ ي نيجنيۋيۋ, سلۋجيۆشۋيۋ سامويۋ موگيلويۋ, ي نايدەننىە ۆ سەي پوسلەدنەي, كرومە چەلوۆەچەسكيح كوستەي بەز چەرەپوۆ, ۆەششي مەدنىە ي درۋگيە ستەكلياننىە پرينادلەجنوست يسكليۋچيتەلنو وبىچايام شامانوۆ. ۆسماتريۆاياس بليجە ۆ راسپولوجەنيە ناسىپەي ي موگيل, يز كوتورىح ودنا ناحوديتسيا نا گلۋبينە 1 ارشينا (1 ارشىن – 0,711 م) وت پوۆەرحنوستي زەملي, ۆ ساموم تسەنترە ناسىپي, ا درۋگيە دۆە ۋجە زا چەرتويۋ ناسىپي, ۆ راسستويانيي وت نەە 5 ساجەن ي نا گلۋبينە ۋجە 2 ارشين وت پوۆەرحنوستي زەملي, دولجنو دۋمات, چتو ەتي ناسىپي ي موگيلى پوستروەنى ۆ رازنوە ۆرەميا…»(3,152).

وسىنىڭ بەرٸن سالىستىرا وتىرىپ بٸز سەمەي جەرٸندەگٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەر تىم ەرتە دەۋٸرگە كەتەدٸ دەپ ايتا الامىز. ەندٸ وسى كٶنە قونىس «دارحان-تسوردجى» اتاۋىنا دەيٸن قالاي اتالدى ەكەن, سوعان كەلەيٸك. مەن وسى سۇراقتى شەشۋ ٷشٸن عىلىمي زەرتتەۋدٸڭ اينالىمىنا «ەرچيسىن –سۋمە» اتاۋىن ەنگٸزۋ قاجەت دەپ ٸلەمٸن. بۇل اتاۋ ەرتە قالماق دەرەكتەرٸنٸڭ ٸشٸندە بار, وسىدان ون جىل بۇرىن مەن «ەرچيسىن –سۋمە-حرام نا يرتىشە» دەگەن كٸتاپشا جازعانىمدا «سلەدۋەت پرەدپولوجيت, چتو «ەرچيسىن-سۋمە» بىل وسنوۆان ۆ ناچالە XVII ۆەكا نا مەستە بولەە درەۆنەگو پوسەلەنييا كيماكو-كىپچاكسكوگو پەريودا» دەگەن پٸكٸرگە كەلٸپ, بٸراق ول جولى «ەرچيسىن سۋمە» اتاۋىنىڭ قۇپيياسىن انىقتاۋعا شاما جەتپەپ ەدٸ.

«ەرچيسىن سۋمە» اتاۋى العاش رەت ويراتتىڭ اتاقتى دٸن باسى جەنە اعارتۋشىسى زايا-پانديتانىڭ ٶمٸربايانى جازىلعان «سارين گەرل» (اي سەۋلەسٸ) كٸتابىندا كەزدەسەدٸ: «ون (زايا-پانديتا – ج.ا.) ۆ گودۋ وۆتسى (1643) پروۆەل زيمۋ ۋ كۋندۋلۋنگ-ۋباشي ۆ (مەستنوستي) حاسۋلاگ. سوۆەرشيۆ ۆ پولنوم ۆيدە موليتۆەننىە وبريادى پو سلۋچايۋ (پرازدنيكا) تساگان سار, ون (تەم سامىم) پوسەيال سەمەنا دوبرودەتەلي ۆ ليۋدياح.

ۆ گودۋ وبەزيانى (1644) ون (زايا-پانديتا) لەتوم وتپراۆيلسيا ك وچيرتۋ-تايدجي ي پروۆەل لەتو (ۆ ەگو ۆلادەنيياح). وتتۋدا دارحان-تسوردجي پروسيل ەگو پوجالوۆات ۆ حرام, ناحوديۆشييسيا نا يرتىشە (ەرچيسىن-سۋمە). يز (مەستنوستي) كوكسالاي-باحاناگ چەرەز (مەستنوست) حايداگ (زايا-پانديتا) وتكوچەۆال ك (رەكام) لەبشي ي حارا-تالا ۆو ۆلادەنيياح وچيرتۋ-تايدجي. كۋرەە (موناستىر زايا-پانديتى) پريبىل ك حرامۋ دارحان-تسوردجي ي تام پروۆەل زيمۋ. زدەس دارحان-تسوردجي وكازىۆال /زايا-پانديتە/ ۆسەۆوزموجنىە پوچەستي ون /زايا-پانديتا/ پەرەۆوديل «ماني گامبۋم» ي زانيمالسيا درۋگيمي دەلامي, سپوسوبستۆوۆاۆشيمي راسپروسترانەنييۋ دراگوتسەننوي رەليگيي /بۋددى/…» (8,س.45-46).

بۇل جەردە «حاسۋلاگ» اتاۋىنا تٷسٸنٸك بەرە كەتكەن جٶن. 1643 جىلى زايا-پانديتا قىستاعان جەردٸ قازاق كەنت-قازىلىق دەپ اتايدى. بۇل سول زاماندا حوشوۋىتتىڭ اتاقتى كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ كٶندەلەڭ تايشىنىڭ (كۋندۋلۋنگ-ۋباشي) قىستاۋى. قازٸرگٸ زاماندا قازىلىق اتى ۇمىتىلعان, بٸراق قازاقتىڭ اۋىزشا دەستٷرٸندە «ٷش قازىلىق», «بەس قازىلىق», «ون ەكٸ قازىلىق» اتاۋلارى ەلٸ دە بار. بٸر سٶزبەن ايتقاندا بۇل سارىارقادان ەرتٸسكە قاراي اعاتىن تٷندٸك ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ قاپتالىنداعى تاۋلار جٷيەسٸ. قازاقتا «قازىلىق –مال كٸندٸگٸ» دەگەن سٶز بار, مالعا جايلى بولعان سوڭ ايتىلادى. مەتٸنگە قاراساق تساعان سار (ۇزىن سارى) مەرەكەسٸن كەنت-قازىلىقتا قارسى العان زايا-پانديتا ودان ەرٸ لەپسٸ مەن قاراتال بويىندا قونىس تەپكەن وچيرتۋ-تسەتسەن تايشىنىڭ ەلٸنە بارىپ, ودان كٶكسالا-باقاناس ارقىلى ەرچيسىن سۋمەگە كەلگەن بولىپ وتىر. شاقىرىپ وتىرعان ەرچيسىن سۋمەدە يەلٸك جاسايتىن دارحان-تسوردى (تسوردجى –بۇل جەردە مولدا دەگەن ماعىنادا, لامايزمدە قولدانىلادى).

زەرتتەۋشٸلەر اراسىندا «ەرچيسىن سۋمەنٸ» ەرتٸستٸڭ جوعارعى اعىسىندا ورنالاسقان ابىلايىن-كيتپەن شاتاستىراتىندار بار. شىن مەنٸندە ابىلايىن كيتتٸڭ سالىنعان ۋاقىتى 1650 جىلداردىڭ باسى, ونىڭ اشىلۋ قۇرمەتٸنە ارنالعان تويعا 1657 جىلى زايا –پانديتا قاتىسادى. ال «ەرچيسىن سۋمە» 1640 جىلدارى دٷرٸلدەتٸپ جۇمىس ٸستەپ تۇرعان, جان-جاقتان قالماقتار اعىلىپ كەلٸپ باس قوساتىن, ٷلكەن دٸني ورتالىق. زايا-پانديتا 1644 جىلى وسى جەردە تەك دٸني عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ساياسي شارۋالاردى اتقارعانى سٶزسٸز. بۇل تاريحنامادا «جوڭعارييا» اتالىپ كەتكەن دٷربەن-ويرات (تٶرت ويرات) مەملەكەتٸنٸڭ جاڭا كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان تۇسى ەدٸ. باتىر قونتايشى باستاعان ويراتتىڭ ەل باسشىلارى 1640 جىلى تارباعاتاي باۋرايىندا «ۇلان بۋرا» دەگەن جەردە كەزدەسٸپ مەملەكەتتٸ قۇرۋ تۋرالى مەملەگە كەلگەن.

زايا-پانديتا 1639 جىلى تيبەتتەن دٸن وقۋىن بٸتٸرٸپ كەلگەندە ەرچيسىن سۋمە عيباداتحاناسى جۇمىس ٸستەپ تۇردى دەپ بولجايمىز. مٷمكٸن بۇل عيباتاحانا ويراتتاردىڭ تارباعاتايعا جينالىپ بٸر مەملەكەتكە باس قوسۋىنا دا ىقپال جاساعان بولار, سەبەبٸ ول ەدٸل-جايىق بويىنا تىم ٸشكەرنەلەي كٸرگەن تورعاۋىتتارعا دا, وي تٷندٸكتٸ جاعالاي, ون ەكٸ قازىلىق تاۋلارىن مەكەندەگەن حوشوۋىتتارعا دا, التايدى يەمدەنگەن دەربەتتەر مەن چوروستارعا دا كٸندٸك ورتالىق سيياقتى.

«ەرچيسىن سۋمە» قاي زامانعا دەيٸن ويراتتارعا قىزمەت جاسادى, ول جاعى بٸزگە بەلگٸسٸز. «قالماقتىڭ سارىارقامەن قوشتاسىپ جىلاعانى» اتالاتىن قازاق ٸشٸندە كەڭ تاراعان جىرلاردا: «ٷش اتامىز ٶتكەن تاۋ, ٷش مىڭ قارا بٸتكەن تاۋ, ون ەكٸ قازىلىق, وي تٷندٸك, اينالاسى تولعان جاۋ» دەلٸنەدٸ. ٷش اتاسى شامامەن جٷز جىلداي ۋاقىت, سوندا «ەرچيسىن سۋمە» 1630-جىلدارى سالىنسا 1730 جىلدارى ٶمٸر سٷرۋٸ توقتاتتى دەۋگە بولادى.

ك.ريتتەردٸڭ 1860 جىلعى سەمەيگە بايلانىستى جازعانى بۇل كٶنە جەدٸگەرلٸكتٸڭ سول كەزدەگٸ جاعدايىنان تولىق حابار بەرەدٸ:

«…سەم پالات, پرەدستاۆليايۋششيە تەپەر جالكيە وستاتكي وبرۋشاۆشەيسيا ستەنى, ەدۆا ۆوزبۋجدايۋت ليۋبوپىتستۆو پۋتەشەستۆەننيكوۆ; پودلە نيح ناحوديتسيا كرەپوست سەميپالاتينسك, كوتورومۋ ون سووبششيل سۆوە نازۆانيە. …پو توگداشنيم سكازانييام, زدەس جيل كاكوي-تو دارحان زاردجي, يميا كوتوروگو, ۆپروچەم, بولەە نيگدە نە ۆسترەچاەتسيا…»(12,س.142).

سونىمەن ك.ريتتەردٸڭ تۇسىندا ەرچيسىن سۋمەنٸڭ يەسٸ اتانعان دارحان-تسوردجى اقىرى «كاكوي-تو دارحان-زاردجي» اتاندى, بٸراق قالاي بولعاندا دا ونىڭ اتى سەمەيدٸڭ قالماق دەۋٸرٸندەگٸ تاريحىنا بٸرشاما ناقتىلىق بەرٸپ تۇر. تەك ەسكەرتەتٸن مەسەلە «دارحان-تسوردجى» رەسەي اۆتورلارى شارتتى تٷردە عانا قولدانعان اتاۋ, ولارعا دەرەك بەرگەن قالماق ازاماتتارى وسى جەردە ەرتەدە «ەرچيسىن سۋمە» دەگەن عيباداتحانا بار ەدٸ, سونىڭ مولداسى دارحان-تسوردجى دەپ ايتىپ وتىرعاندىقتان عىلىمي اينالىمعا قالا اتاۋى ەسەبٸندە ەندٸ. دارحان –تسوردجىنىڭ باستى ەڭبەگٸ كٶنە دەۋٸردٸڭ اتاقتى قاراۋىل مۇناراسىنىڭ جانىنان بۋددا دٸنٸنٸڭ پۇتحاناسىن سالعاندىعى. «ەرچيسىن سۋمە» اتاۋىن قازاق تٸلٸنە اۋدارساق «ەرتٸستەگٸ سٷمبە» بولىپ شىعادى. «سٷمبە» سٶزٸن قازاق بيٸك, جوعارىعا شانشىلا سالىنعان قۇرىلىستارعا, بيٸك, تٸك ٶسكەن اعاشتارعا ت.ب. قاتىستى قولدانادى. موڭعول تٸلٸندە كەز كەلگەن دٸني قۇرىلىسقا (حريستيان, مۇسىلمان, بۋددا) قاتىستى قولدانا بەرەتٸن «سٷم» دەگەن سٶز بار, بۇل سٷمبەنٸڭ اۋىز ەكٸ تٸلدە وڭايلاتىلعان تٷرٸ, نە تٷبٸرٸ بولۋعا تيٸستٸ. قازاقتىڭ «سٷڭ», «سٷڭگٸ», «سٷڭگۋٸر» ت.ب. سٶزدەرٸ دە سول سٶزدٸڭ اعايىنى دەپ تانيمىز. تٷپكٸ مەنٸ بيٸككە شانشىلا كٶتەرٸلگەن, قاراۋىل مۇناراسى, باسىندا ٷشكٸر كٷمبەزٸ بار قۇرىلىس.

-مٸنە, سەمەيدٸڭ بايىرعى زامانداعى اتاۋى وسى «سٷمبە». سىردارييانىڭ جاعاسىندا, قاراتۋدىڭ باۋرايىندا بيٸككە شانشىلعان اق سٷمبە مەن ەرتٸستٸڭ جاعاسىندا قالىڭ ەلدٸڭ قونىسى, ٶتكەلدٸڭ بەلگٸسٸ بولعان ەرچيسىن سۋمەنٸڭ اراسىندا بٸر بايلانىس بارى شەكسٸز.

ەدەبيەت:
1. ارمسترونگ ي.ا. سەميپالاتينسكيە درەۆنوستي (س ريسۋنكامي). // يزۆەستييا يمپەراتورسكوگو ارحەولوگيچەسكوگو وبششەستۆا. ت.ٸٸ. سپب., 1861. س. 202-206.

  1. ارتىكباەۆ ج.و. سرەدنەە پرييرتىشە ۆ كونتەكستە پروبلەم يستوريي ەۆرازييسكيح ستەپەي. پاۆلودار, 2007.
  2. گالسان گامبوەۆ. وبياسنەنييا سەميپالاتينسكيح درەۆنوستەي // يزۆەستييا يمپەراتورسكوگو ارحەولوگيچەسكوگو وبششەستۆا. ت.ٸٸ.سپب., 1861. س.207-219.
    4. گەومەتريچەسكيي پلان ۆىگوننوي زەملي وبلاستنوگو گورودا سەميپالاتينسكا وت 1858 گ. / يز فوندوۆ سەميپالاتينسكوگو كراەۆەدچەسكوگو مۋزەيا/.
  3. ميللەر گ.ف. وپيسانيە سيبيرسكوگو تسارستۆا ي ۆسەح پرويسشەدشيح ۆ نەم دەل وت ناچالا, ا وسوبليۆو وت پوكورەنييا ەگو روسسييسكوي دەرجاۆە پو سيي ۆرەمەنا. سوچينەنو گەراردوم فريدەريكوم ميللەروم, يستوريوگرافوم ي پروفەسسوروم. كن.ٸ. سپب., 1750./ رۋكوپيسنىي ۆاريانت كنيگي يمەەتسيا ۆ بيبليوتەكە سەميپالاتينسكوگو كراەۆەدچەسكوگو مۋزەيا/.
  4. ميللەر گ.ف. يز سوچينەنيي اكادەميكوۆ گ.ف. ميللەرا ي ي.گ.گمەلينا // ۆ.ۆ.رادلوۆ سيبيرسكيە درەۆنوستي. ت.1. ۆىپ. 3. پريلوجەنيە حV.
  5. ميللەر گ.ف. يستورييا سيبيري. ت.1. م-ل., 1937, يزد.2-ە. م., 1999; ت.2. م-ل., 1941, يزد.2-ە. م., 2000.
  6. نوربو ش. زايا-پانديتا / ماتەريالى ك بيوگرافيي/. ەليستا, 1999.
  7. N.Vitsen. Noord end Oost Tartarie (پەرەۆودى يز ەتوي كنيگي ۆ سوچينەنيياح گ.ف.ميللەرا. ك.ريتتەرا ي ت.د.).
  8. پاللاس پ.س. پۋتەشەستۆيە پو رازنىم مەستام روسسييسكوگو گوسۋدارستۆا. چ.ٸٸ, سپب., 1786.
  9. پوتانين گ.ن. وچەركي سەۆەرو-زاپادنوي مونگوليي. رەزۋلتاتى پۋتەشەستۆييا ۆ 1876-1877 گوداح// يزد. رگو. سپب.,1881. ۆىپ.1.
  10. ريتتەر ك. زەملەۆلادەنيە ازيي. سپب., 1880. چ.ٸٸٸ.
  11. رۋبرۋك ۆ. پۋتەشەستۆيە ۆ ۆوستوچنىە سترانى ۆيلگەلما دە رۋبرۋكا ۆ لەتو بلاگوستي 1253 // پۋتەشەستۆييا ۆ ۆوستوچنىە سترانى پلانو كارپيني ي گيلوما دە رۋبرۋكا. الماتى, 1993.
  12. سپاسسكيي گ.ي. و درەۆنيح رازۆاليناح سيبيري // سيبيرسكيي ۆەستنيك. چ.3, س. 39-98.

zheruiyq.kz