اتىراۋ وبلىسىنداعى كٶنە قالا سارايشىقتىڭ ورنىن ساقتاپ قالۋعا بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان شارالار ەلٸ دە جەتٸلدٸرۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. جىل ساناپ جايىق سۋى شايىپ, ەسكٸ شاھاردىڭ قورشاۋى قۇلاپ جاتقانى بۇعان دەيٸن دە بٸرنەشە مەرتە جازىلىپ جٷر. بابالار اماناتىن قورعاپ, كەلەر ۇرپاققا مۇرا ەتۋ مەسەلەسٸن اتىراۋ وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى دا كٶتەردٸ. قازبا ورنىنا ارنايى بارعان مينيستر «حان وردالى سارايشىق» تاريحي-مەدەني كەشەنٸنٸڭ جۇمىسىمەن تانىستى.
كٶنە شاھاردىڭ كٶشٸرمەسٸ جاسالۋدا
سارايشىق – قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ العاشقى استاناسى. قالا جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا, اتىراۋ قالاسىنان ەلۋ شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. كٶنە قالاشىققا تابان تٸرەگەن مەيمانداردى مۇراجاي ديرەكتورى مولداش بەردٸمۇراتوۆ ق الدى.
- سارايشىق – قازاق دالاسىنداعى ەڭ كٶنە تاريحي ورىن. بۇل جەردە كەزٸندە ٷش جٷزگە تولىقتاي مويىندالعان 12 ەۋليە جەرلەنگەن. سارايشىقتا جٷزدەن اسا حان بيلٸك قۇرعان.
بۇلاردىڭ ٸشٸندە قاسىم حاننىڭ قازاق تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە. 1513 جىلى قاسىم حان سارايشىقتى قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ العاشقى استاناسى دەپ جارييالادى. ول كەزدە قالانىڭ ۇزىندىعى شامامەن ون, ەنٸ سەگٸز شاقىرىمعا دەيٸن سوزىلعان. قاسىم حانعا قارايتىن حالىقتىڭ سانى بٸر ميلليونعا جەتٸپ, جٷز مىڭ ەسكەرٸ بولعان. قاسىم دەۋٸرٸندە قازاق ٸرگەلٸ ەل اتانىپ, الىس-جاقىن مەملەكەتتەردٸ ٶزٸمەن ساناسۋعا مەجبٷر ەتكەن.
شيح ماماي – قاسىم حاننىڭ كٷيەۋ بالاسى, ەمٸر وقاستىڭ تۋعان نەمەرەسٸ. سارايشىقتا ەڭ سوڭعى جەرلەنگەن جٷسٸپ حان ەكەن. جٷسٸپ حان مۇسىلمان, ال, ٸنٸسٸ يسمايل حريستيان دٸنٸن قابىلداعان. جٷسٸپ ورىستارمەن بولعان شايقاستا قازا تاۋىپ, كەيٸن ونىڭ ۇرپاقتارى تٷگەلدەي حريستيان دٸنٸنە ٶتەدٸ. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, مەسكەۋدەگٸ اتاقتى يسمايلوۆتار مەن يۋسۋپوۆتار قاسىم حاننىڭ ۇرپاقتارى كٶرٸنەدٸ.
سونداي-اق, قازٸرگٸ مۇراجايدىڭ جانىنداعى حاندار جەرلەنگەن مولانىڭ سيمۆولدىق بەينەسٸ رەتٸندە ەسكەرتكٸشتٸڭ ورتاسىنا توپىراق ٷيٸلٸپ, ٷستٸنە تاستار قويىلىپتى. جەتٸ حاننىڭ سٷيەگٸ جاتقانمەن ەزٸرگە ونىڭ بٸرەۋٸ عانا تابىلعان. بولجام بويىنشا, ول قاسىم حاننىڭ سٷيەگٸ بولۋى مٷمكٸن. بولجامعا سەيكەس, قاسىم حان جەرلەنگەن ورىنعا مازار تۇرعىزىلسا يگٸ ٸس بولار ەدٸ, - دەيدٸ مولداش بەردٸمۇراتوۆ.
بۇدان كەيٸن مەدەنيەت مينيسترٸ باستاعان بٸر توپ ارحەولوگ پەن تاريحشىلار سارايشىق قالاسىنىڭ قازباسى جاتقان ورىنعا كەلدٸ. بۇل جەردە ورتا عاسىرداعى كٶنە سارايشىق قالاسى كٶشٸرمەسٸنٸڭ قۇرىلىسى جاسالىنعان انىقتامالىق قۇجات تۇر. «ايس-استانا» جشس كٶنە قالانىڭ ماڭىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارىمەن تٶرت اي بويىنا اينالىسۋدا. جوبانىڭ قۇجاتتاماسىنا سەيكەس, كٶنە قالاشىقتىڭ ماڭىندا جايلى دەمالىس ورنى, ەدەمٸ جاعالاۋى بولادى دەپ جوسپارلانعان. تۋريستەرگە ارنالعان پاۆيليوندار دا بۇل جەردەن بوي كٶتەرەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. قۇرىلىس جۇمىستارى 2018 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا اياقتالادى.
بايقاعانىمزداي, كٶنە قالانىڭ 6,5 بٶلٸگٸن سۋ شايىپ, ورنىندا ٸز قالماعان. سول سەبەپتٸ, تاريحي مەكەندٸ ساقتاپ قالۋدا ەلٸ دە اتقارىلار جۇمىستار جەتەرلٸك.
قالانى ساقتاۋعا – 1 ميلليارد 600 ميلليون تەڭگە
كٶنە قالاشىقتىڭ تاعدىرى وبلىستىق ەكٸمدٸكتە ٶتكەن كەڭەيتٸلگەن كەڭەستە كەڭٸنەن تالقىلاندى. القالى جيىندى اشقان ايماق باسشىسى نۇرلان نوعاەۆ الدىمەن ماحامبەت اۋدانىندا ورنالاسقان بايىرعى سارايشىق قالاشىعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸنە كەڭٸرەك توقتالدى.
- بارشامىزعا بەلگٸلٸ, التىن وردا استانالارىنىڭ بٸرٸ بولعان, ينفراقۇرىلىمى بارلىق تالاپتارعا ساي دامىپ, مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸڭ ورتالىعى اتانعان كٶنە قالانىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. تاريحتىڭ اقتاڭداق تۇستارى مەن ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن اسىل ازاماتتاردى ەسكە الۋمەن بٸرگە سارايشىقتى دا دەرٸپتەۋٸمٸز تيٸس. كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىنا رۋح, تەربيە, وتانسٷيگٸشتٸكتٸ سٸڭٸرۋدە مەدەني بايلىعىمىزدى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت,-دەگەن نۇرلان اسقارۇلى وسى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا ۇيىتقى بولىپ, سارايشىقتى اشىق مۋزەيگە, مەدەنيەت ورتالىعىنا اينالدىرۋ باستاماسىنا ٷلەس قوسىپ, قولداۋ تانىتقان قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنە ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
-قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اياسىندا تاراز قالاسىندا اشىق ارحەولوگييالىق مۋزەي جاسادىق. تٷركٸستان قالاسىن تٷرٸك مەملەكەتتەرٸ ۇيىمدارىنىڭ استاناسى دەپ ناۋرىز ايىندا ٷلكەن شارا ٶتكٸزگەلٸ وتىرمىز. مۇنىڭ بەرٸ دٷنيەجٷزٸنە بٸزدە سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ بۇرىننان بار بولعانىن كٶرسەتۋگە باعىتتالعان. 2015 جىلى ەلٸمٸزدەگٸ سەگٸز قالا «ۇلى جٸبەك جولى» اتالىمىنا ەندٸ. قىتاي, قىرعىزستان مەملەكەتتەرٸمەن بٸرلەسٸپ كەرۋەن جولىنا كٸرەتٸن قالالاردىڭ تٸزٸمٸن دايىندادىق. قازٸر وسى جوبانىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸن جٷزەگە اسىرۋدامىز. التىن وردانىڭ استاناسى بولعان سارايشىق قالاسىن ەرٸ قاراي ەرلەندٸرۋگە مينيسترلٸك مٷددەلٸ جەنە وبلىستىق ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان ناقتى شارالار اتقارىلىپ جاتقانىنا كۋە بولدىق, - دەدٸ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى.
سارايشىقتى ساقتاپ قالۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق ەكٸمدٸك 1 ملرد 600 ميلليون تەڭگە قارجى بٶلگەن. قازٸر جاعا بەكٸتٸلٸپ جاتىر. تىم بولماعاندا كٶنە قالانىڭ جەر بەتٸندە قالعان بٶلٸگٸن سۋ شايىپ كەتپەۋٸنە توسقاۋىل قويا الساق جاقسى.
ەسكەرتكٸشتەر جايىققا جۇتىلىپ بارادى
باعزى زاماننىڭ كٶزٸ بولعان قالاعا 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان ەلكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى استانا بٶلٸمشەسٸنٸڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زەينوللا ساماشەۆ جەر تەلٸمدەرٸن زاڭداستىرۋ مەسەلەسٸنە نازار اۋدارۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. «قالانىڭ ناقتى اۋماعىن بەلگٸلەۋ قاجەت. 1997 جىلى ورتالىق بٶلٸگٸن انىقتادىق, ودان بەرٸ دە بٸراز ۋاقىت ٶتتٸ, كٶپ نەرسەنٸ سۋ شايدى. 1989 جىلدان بەرٸ قاراي 60 مەتر جەر جايىققا جۇتىلىپ كەتتٸ. قانشا تاريحي جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸ جوعالتىپ الدىق? «حان وردالى سارايشىق» كەشەنٸندەگٸ مۋزەيدٸ كەڭەيتۋ مەسەلەسٸ دە ۇمىت قالماعانى جٶن. تۋريستٸك-مۋزەيلٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كەرەك» - دەيدٸ ارحەولوگ.
وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى تٸلەك ماحۋوۆ وڭ جاق جاعالاۋدىڭ سۋ ەسەرٸنەن شايىلىپ, جايىق ٶزەنٸ ارناسىنىڭ قالاشىق ورنىنا قاراي جىلجۋىنا بايلانىستى جاعا بەكٸتۋ جۇمىستارىنىڭ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىنان حاباردار ەتتٸ. قازٸر نىسان باسىندا جەر جۇمىستارى اياقتالىپ, قادالار قاعىلىپ جاتىر. جوبا بويىنشا سارايشىق اۋىلى ٸرگەسٸنەن ۇزىندىعى 1,5 شاقىرىم بولاتىن جاعالاۋ قۇرىلىسىن سالۋ كٶزدەلگەن.
«جۇمىس مۇنىمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەك, - دەدٸ مينيستر ارىستانبەك مۇحامەديۇلى. - سارايشىقتى قالىپقا كەلتٸرٸپ, حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە بەرۋگە تيٸسپٸز. ارحەولوگييالىق قازبالار جٷرگٸزۋدٸ جالعاستىرامىز. تابىلعان جەدٸگەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرەمٸز. وسى باعىتتاعى شارالارعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەۋگە دايىنبىز».
مەسكەۋ قۇجاتىن نەگٸزگە الۋ كەرەك
ال, وبلىستىق تاريحي-مەدەني مۇرانى قورعاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ينسپەكتسييانىڭ باسشىسى مۇقامبەتقالي كيپيەۆ مەسكەۋدەگٸ رەسەي مەملەكەتتٸك ەسكەري-تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان سارايشىق قالاشىعىنىڭ 1861 جىلى قولمەن سىزىلعان كارتاسىنىڭ كٶشٸرمەسٸن نەگٸزگە الۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرٸن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, كارتا سارايشىق قالاشىعىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ سۋمەن شايىلىپ كەتتٸ دەگەن تۇجىرىمدى ٶزگەرتەدٸ. «بٸز كارتانى سارايشىقتىڭ قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ جاعدايىمەن سالىستىرا قاراۋ ٷشٸن سپۋتنيكتٸك تٷسٸرٸلٸممەن بايلانىستىردىق. ونىڭ قورىتىندىسىن قاراساق, سارايشىقتىڭ بۇرىن سۋ شايىلىپ كەتتٸ دەگەن ورنى ەلٸ دە ساقتالعان جەنە جەرگٸلٸكتٸ حالىق اڭىز قىلىپ ايتاتىن سەكەر كٶلٸنٸڭ ورىنى دا بار, كارتادا كٶرسەتٸلگەن ەكٸ ەۋليەلٸ ورىن 150 جىلدان استام ۋاقىت ٶتسە دە جوعالماعان. سول سەبەپتٸ, كارتا سارايشىقتىڭ تاريحىمەن قوسا, ونى ودان ەرٸ ساقتاۋ جۇمىسىن جاڭاشا جٷرگٸزۋگە جول اشادى دەپ ەسەپتەيمٸز. بۇل جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعالاۋىن بەكٸتۋ جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ودان ەرٸ ارتتىرا تٷسەدٸ» - دەدٸ مۇحامبەتقالي كيپيەۆ.
سارايشىقتى تاريحي-مەدەني ٸرٸ ورتالىققا اينالدىرۋ مەسەلەسٸنە قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سەرسەنباي ەڭسەگەنوۆ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا ەسٸم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى كارل بايپاقوۆ, بەرەكەت كەرٸباەۆ, بٷركٸت اياعان سەكٸلدٸ عالىمدار, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ, اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرلەرٸ مەرەكە قۇلكەنوۆ, قويشىعۇل جىلقىشيەۆتەر دا ٷن قوسىپ, ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى. .
قالاي بولعاندا دا كەشەگٸنٸڭ كٶزٸ تاريحتىڭ ٶزٸ بولعان بايىرعى قالانى بولاشاق ۇرپاققا جەتكٸزۋ بٷگٸنگٸ مٸندەت ەكەنٸ ۇمىتىلماسا بولعانى.
نۇرگٷل ىسماعۇلوۆا
