Atyraý oblysyndaǵy kóne qala Saraishyqtyń ornyn saqtap qalýǵa bailanysty atqarylyp jatqan sharalar áli de jetildirýdi qajet etedi. Jyl sanap Jaiyq sýy shaiyp, eski shahardyń qorshaýy qulap jatqany buǵan deiin de birneshe márte jazylyp júr. Babalar amanatyn qorǵap, keler urpaqqa mura etý máselesin Atyraý oblysyna jumys saparymen kelgen Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediuly da kóterdi. Qazba ornyna arnaiy barǵan ministr «Han ordaly Saraishyq» tarihi-mádeni kesheniniń jumysymen tanysty.
Kóne shahardyń kóshirmesi jasalýda
Saraishyq – Qazaq handyǵynyń eń alǵashqy astanasy. Qala Jaiyq ózeniniń jaǵasynda, Atyraý qalasynan elý shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Kóne qalashyqqa taban tiregen meimandardy murajai direktory Moldash Berdimuratov q aldy.
- Saraishyq – qazaq dalasyndaǵy eń kóne tarihi oryn. Bul jerde kezinde úsh júzge tolyqtai moiyndalǵan 12 áýlie jerlengen. Saraishyqta júzden asa han bilik qurǵan.
Bulardyń ishinde Qasym hannyń qazaq tarihynda alar orny erekshe. 1513 jyly Qasym han Saraishyqty Qazaq handyǵynyń eń alǵashqy astanasy dep jariialady. Ol kezde qalanyń uzyndyǵy shamamen on, eni segiz shaqyrymǵa deiin sozylǵan. Qasym hanǵa qaraityn halyqtyń sany bir millionǵa jetip, júz myń áskeri bolǵan. Qasym dáýirinde qazaq irgeli el atanyp, alys-jaqyn memleketterdi ózimen sanasýǵa májbúr etken.
Shih Mamai – Qasym hannyń kúieý balasy, Ámir Oqastyń týǵan nemeresi. Saraishyqta eń sońǵy jerlengen Júsip han eken. Júsip han musylman, al, inisi Ismail hristian dinin qabyldaǵan. Júsip orystarmen bolǵan shaiqasta qaza taýyp, keiin onyń urpaqtary túgeldei hristian dinine ótedi. Aqsaqaldyń aitýynsha, Máskeýdegi ataqty Ismailovtar men Iýsýpovtar Qasym hannyń urpaqtary kórinedi.
Sondai-aq, qazirgi murajaidyń janyndaǵy handar jerlengen molanyń simvoldyq beinesi retinde eskertkishtiń ortasyna topyraq úiilip, ústine tastar qoiylypty. Jeti hannyń súiegi jatqanmen ázirge onyń bireýi ǵana tabylǵan. Boljam boiynsha, ol Qasym hannyń súiegi bolýy múmkin. Boljamǵa sáikes, Qasym han jerlengen orynǵa mazar turǵyzylsa igi is bolar edi, - deidi Moldash Berdimuratov.
Budan keiin Mádeniet ministri bastaǵan bir top arheolog pen tarihshylar Saraishyq qalasynyń qazbasy jatqan orynǵa keldi. Bul jerde Orta ǵasyrdaǵy kóne Saraishyq qalasy kóshirmesiniń qurylysy jasalynǵan anyqtamalyq qujat tur. «AIS-Astana» JShS kóne qalanyń mańyndaǵy qurylys jumystarymen tórt ai boiyna ainalysýda. Jobanyń qujattamasyna sáikes, kóne qalashyqtyń mańynda jaily demalys orny, ádemi jaǵalaýy bolady dep josparlanǵan. Týristerge arnalǵan paviliondar da bul jerden boi kóteredi dep kútilýde. Qurylys jumystary 2018 jyldyń sáýir aiynda aiaqtalady.
Baiqaǵanymzdai, kóne qalanyń 6,5 bóligin sý shaiyp, ornynda iz qalmaǵan. Sol sebepti, tarihi mekendi saqtap qalýda áli de atqarylar jumystar jeterlik.
Qalany saqtaýǵa – 1 milliard 600 million teńge
Kóne qalashyqtyń taǵdyry oblystyq ákimdikte ótken keńeitilgen keńeste keńinen talqylandy. Alqaly jiyndy ashqan aimaq basshysy Nurlan Noǵaev aldymen Mahambet aýdanynda ornalasqan baiyrǵy Saraishyq qalashyǵynyń ereksheligine keńirek toqtaldy.
- Barshamyzǵa belgili, Altyn Orda astanalarynyń biri bolǵan, infraqurylymy barlyq talaptarǵa sai damyp, mádeniet pen órkeniettiń ortalyǵy atanǵan kóne qalanyń tamyry tereńde jatyr. Tarihtyń aqtańdaq tustary men elge eńbegi sińgen asyl azamattardy eske alýmen birge Saraishyqty da dáripteýimiz tiis. Keleshek urpaqtyń boiyna rýh, tárbie, otansúigishtikti sińirýde mádeni bailyǵymyzdy jańǵyrtýymyz qajet,-degen Nurlan Asqaruly osy istiń basy-qasynda uiytqy bolyp, Saraishyqty ashyq mýzeige, mádeniet ortalyǵyna ainaldyrý bastamasyna úles qosyp, qoldaý tanytqan QR Mádeniet jáne Sport ministrligine rizashylyǵyn bildirdi.
-Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy aiasynda Taraz qalasynda ashyq arheologiialyq mýzei jasadyq. Túrkistan qalasyn Túrik memleketteri uiymdarynyń astanasy dep naýryz aiynda úlken shara ótkizgeli otyrmyz. Munyń bári dúniejúzine bizde sáýlet óneriniń burynnan bar bolǵanyn kórsetýge baǵyttalǵan. 2015 jyly elimizdegi segiz qala «Uly Jibek joly» atalymyna endi. Qytai, Qyrǵyzstan memleketterimen birlesip kerýen jolyna kiretin qalalardyń tizimin daiyndadyq. Qazir osy jobanyń ekinshi kezeńin júzege asyrýdamyz. Altyn Ordanyń astanasy bolǵan Saraishyq qalasyn ári qarai árlendirýge ministrlik múddeli jáne oblystyq ákimshilik tarapynan naqty sharalar atqarylyp jatqanyna kýá boldyq, - dedi Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediuly.
Saraishyqty saqtap qalý jumystaryna oblystyq ákimdik 1 mlrd 600 million teńge qarjy bólgen. Qazir jaǵa bekitilip jatyr. Tym bolmaǵanda kóne qalanyń jer betinde qalǵan bóligin sý shaiyp ketpeýine tosqaýyl qoia alsaq jaqsy.
Eskertkishter Jaiyqqa jutylyp barady
Baǵzy zamannyń kózi bolǵan qalaǵa 20 jylǵa jýyq ýaqyt boiy zertteý júrgizip kele jatqan Álkei Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýty Astana bólimshesiniń bas ǵylymi qyzmetkeri, tarih ǵylymdarynyń doktory Zeinolla Samashev jer telimderin zańdastyrý máselesine nazar aýdarý kerektigin aitty. «Qalanyń naqty aýmaǵyn belgileý qajet. 1997 jyly ortalyq bóligin anyqtadyq, odan beri de biraz ýaqyt ótti, kóp nárseni sý shaidy. 1989 jyldan beri qarai 60 metr jer Jaiyqqa jutylyp ketti. Qansha tarihi jádigerlerimizdi joǵaltyp aldyq? «Han ordaly Saraishyq» keshenindegi mýzeidi keńeitý máselesi de umyt qalmaǵany jón. Týristik-mýzeilik infraqurylymdy damytý kerek» - deidi arheolog.
Oblystyq qurylys basqarmasynyń basshysy Tilek Mahýov oń jaq jaǵalaýdyń sý áserinen shaiylyp, Jaiyq ózeni arnasynyń qalashyq ornyna qarai jyljýyna bailanysty jaǵa bekitý jumystarynyń júrgizilip jatqanynan habardar etti. Qazir nysan basynda jer jumystary aiaqtalyp, qadalar qaǵylyp jatyr. Joba boiynsha Saraishyq aýyly irgesinen uzyndyǵy 1,5 shaqyrym bolatyn jaǵalaý qurylysyn salý kózdelgen.
«Jumys munymen shektelmeýi kerek, - dedi ministr Arystanbek Muhamediuly. - Saraishyqty qalypqa keltirip, halyqtyń igiligine berýge tiispiz. Arheologiialyq qazbalar júrgizýdi jalǵastyramyz. Tabylǵan jádigerlerdi qalpyna keltiremiz. Osy baǵyttaǵy sharalarǵa qoldaý kórsetip, birigip jumys isteýge daiynbyz».
Máskeý qujatyn negizge alý kerek
Al, oblystyq tarihi-mádeni murany qorǵaý jónindegi memlekettik inspektsiianyń basshysy Muqambetqali Kipiev Máskeýdegi Resei memlekettik áskeri-tarihi muraǵatynda saqtalǵan Saraishyq qalashyǵynyń 1861 jyly qolmen syzylǵan kartasynyń kóshirmesin negizge alý kerek degen pikirin aitady. Onyń oiynsha, karta Saraishyq qalashyǵynyń kóp bóligi sýmen shaiylyp ketti degen tujyrymdy ózgertedi. «Biz kartany Saraishyqtyń qazirgi kezeńdegi jaǵdaiymen salystyra qaraý úshin spýtniktik túsirilimmen bailanystyrdyq. Onyń qorytyndysyn qarasaq, Saraishyqtyń buryn sý shaiylyp ketti degen orny áli de saqtalǵan jáne jergilikti halyq ańyz qylyp aitatyn Seker kóliniń oryny da bar, kartada kórsetilgen eki áýlieli oryn 150 jyldan astam ýaqyt ótse de joǵalmaǵan. Sol sebepti, karta Saraishyqtyń tarihymen qosa, ony odan ári saqtaý jumysyn jańasha júrgizýge jol ashady dep esepteimiz. Bul Jaiyq ózeniniń jaǵalaýyn bekitý jumysynyń mańyzdylyǵyn odan ári arttyra túsedi» - dedi Muhambetqali Kipiev.
Saraishyqty tarihi-mádeni iri ortalyqqa ainaldyrý máselesine QR Parlamenti Senatynyń depýtaty Sársenbai Eńsegenov, filosofiia ǵylymdarynyń doktory Ǵarifolla Esim, tarih ǵylymdarynyń doktorlary Karl Baipaqov, Bereket Káribaev, Búrkit Aiaǵan sekildi ǵalymdar, memlekettik syilyqtyń iegeri, aqyn Esenǵali Raýshanov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkerleri Mereke Qulkenov, Qoishyǵul Jylqyshievter da ún qosyp, óz oilaryn ortaǵa saldy. .
Qalai bolǵanda da kesheginiń kózi tarihtyń ózi bolǵan baiyrǵy qalany bolashaq urpaqqa jetkizý búgingi mindet ekeni umytylmasa bolǵany.
Nurgúl YSMAǴULOVA
