قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا زاڭ جوباسىندا دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ اتريبۋتتارىن نەمەسە سىرتقى بەلگٸلەرٸن جۇرتشىلىقالدىندا كٶرسەتٸپ جٷرۋگە تىيىم سالىنادى. راديكالدى جەنە ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸن قانداي بەلگٸلەرٸ بويىنشا تانۋعا بولادى? وسى جٶنٸنٸدە بٸز پاۆلودار كونفەسسييا ارالىق قارىم-قاتىناستاردى تالداۋ جەنە دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گٷلناز رازدىقوۆامەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
– گٷلناز ماقسۇتقىزى, دٸني كيٸمدەردٸڭ كەي تٷرلەرٸن كييۋگە تىيىم سالۋ قوعامدا قىزۋ رەزونانس تۋعىزدى, ٶيتكەنٸ كەيبٸر ادامدار مۇنى دٸنگە سەنۋشٸلەردٸڭ قۇقىعىنا قىسىم جاساۋشىلىق دەپ باعالايدى. رەتسٸز ٶسكەن دەۋ ساقالدار, قىسقا شالبارلار جەنە قارا حيدجابتار سونشالىقتى قاۋٸپتٸ مە?
– بەس جىلدان استام ۋاقىت بويى ەر تٷرلٸ دەستٷرلٸ ەمەس جالعان دٸني كۋلتتەرمەن جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان ادام رەتٸندە ايتارىم – دٸنشٸلدٸكتٸڭ سىرتقى بەلگٸلەرٸ ادامنىڭ راديكالدىعىنىڭ نەگٸزگٸ سيپاتتاماسى ەمەس. ٶيتكەنٸ ونىڭ ەڭ باستى قاۋٸپتٸلٸگٸ ساقال مەن قىسقا شالباردا ەمەس, ادامنىڭسول يدەولوگييامەن ۋلانعان ساناسىندا. سۇحباتتارىمنىڭ بٸرەۋٸندە «تاقىيا» تۋرالى ايتقان بولاتىنمىن, وندا ادام ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ يدەولوگيياسىنىڭ سىرتقى بەلگٸلەرٸن, مٸنەز-قۇلقىن ەدەيٸ جاسىرادى. بۇنداي ەرەكەت ەسٸرەسە, «حيزبۋت-تاحرير» دٸني-ەكسترەميستٸك ۇيىمىنىڭ نەمەسە تاكفير-جيحادشىل اعىمىنىڭ تابىنۋشىلارىنا تەن. مىسالى, جاڭا فاكتٸ رەتٸندە ايتۋعا بولادى: ٶزدەرٸن بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ دەستٷرلٸ يسلامنىڭ جولىن قۋۋشىلار رەتٸندە تانىتقان ادامدار سيريياعا بارۋعا ەرەكەت جاساعان. ولار وسىلايشا يمامداردى عانا ەمەس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸن الداعان. دٸني سەنٸمنٸڭ سىرتقى بەلگٸلەرٸنەن, ساقالدان جەنە يزارادان جەنە ت.ب. قۇتىلعان ادامنىڭ قۇقىققا قارسى ٸس-قيمىل, سونىڭ ٸشٸندە تەراكت جاساۋى ەبدەن مٷمكٸن عوي. قازٸر كٶپتەگەن سالافيتتەر سىرتقى تٷرلەرٸن ٶزگەرتكەنٸن ەستەن شىعارماعان جٶن, سوندىقتان دا سىرتقى بەلگٸلەردٸ نەگٸزگە الۋعا بولمايدى.
– دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ جولىن قۋۋشىلاردى قانداي بەلگٸلەربويىنشا اجىراتۋعا بولادى, تولىعىراق توقتالساڭىز.
– مٸنەز-قۇلىقتىق, پسيحولوگييالىق, ديالوگتىق كٶرسەتكٸشتەر بار عوي, سولار بويىنشا ادام راديكالدىق نەمەسە دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمنىڭ جولىن قۋۋشى ەكەندٸگٸن بايقاۋعا بولادى. سٸز جاقىن ادامدارىڭىزدىڭ بويىنانوسىنداي بەلگٸلەردٸڭ بٸرەۋٸن بايقاپ قالساڭىز, بٸردەن دٷرلٸگۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. تاعى دا باسا ايتامىن, دياگنوستيكا اداممەن كٶزبە-كٶز سٶيلەسۋ بارىسىندا جاسالادى, قاشىقتىقتان ول ادام تۋرالى تۇجىرىم جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ جولىن قۋۋشىلاردىڭ سىنىنا ۇشىراپ, انەكدوتتارىنا نەگٸز بولاتىن ٸس-ەرەكەت جاساماۋ كەرەك. بۇل بەلگٸلەرا دەپ تٸلەردٸڭ تۋعان تۋىستارى, جاقىندارى ٷشٸن پايدالىراق. مەنبالالارىنىڭ قانداي مازحاب بويىنشا ناماز وقيتىندارىن, قانداي دٸنيكٸتاپتار وقيتىندارىن بٸلمەيتٸن اتا-انالارعا اقىل-كەڭەستەردٸ جيٸ بەرەمٸن.
بۇقارالىق دٸني اعارتۋ جۇمىسى – ازاماتتارىمىزدىڭ دٸن ساۋاتتىلىعى ٷشٸن جاسالاتىن تۇعىرناما بولىپ تابىلادى. اقپاراتتاندىرىلعان بولساڭ, قارۋلاندىڭ دەگەن سٶز.سوندىقتان دا نازارىمىزدى تولىق كٶلەمدە بولاتىن كەلەسٸ بەلگٸلەرگە اۋدارۋىمىز قاجەت. ولار دٸني كۋلتكە تارتىلۋدىڭ باستاپقى ساتىسىن دا كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸرٸنشٸسٸ, ەرينە, اتىنىڭ ٶزگەرۋٸ. ادام بٸزدٸڭ قۇلاعىمىزعاسٸڭگەن ٶزٸنٸڭ دەستٷرلٸ ەسٸمٸن اۋىستىرعىسى كەلەدٸ. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەيٸننەن جەكە كۋەلٸكتەرٸن اۋىستىرىپ, ەكەلەرٸنٸڭ اتتارىن الىپ تاستايدى.«مەنٸڭ ەكەم ناماز وقىمايدى, ياعني ول – شايتان» - دەپ مەلٸمدەيدٸ ولار. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقتىڭ كٶپتەگەن ەسٸمدەرٸ شارياتتىڭ نەمەسە شىنايىيسلامنىڭ كانوندارىنا قايشى كەلەدٸ. قوس ەسٸمدەرٸ دە بولۋى مٷمكٸن,قوعامدا ٶزدەرٸنٸڭ ەدەتتەگٸ اتتارىمەن, ال ٶز تانىستارىنىڭ اراسىندا باسقااتپەن (كۋنيا) جٷرەدٸ. «شايتان» اتتارى تٸزبەسٸنٸڭ ٸشٸندە كٷن, تاڭ, اي, تاسبٶلٸكتەرٸ جەنە ات قويۋدا پۇتقا تابىنۋشىلىق بەلگٸلەرٸ بار ت.ت. ەنەدٸ. ەكٸنشٸ. لەكسيكوننىڭ ٶزگەرۋٸ. ادام مىناداي ارابيزمدەردٸ بەلسەندٸ قولدانادى: «بيسميللياح», «ينشاللاح», «احي», «ۋحتي», «ماشاللاح», «دجازاكالاحۋحايران». مۇنداي سٶزدەر دەستٷرلٸ دٸنگە سەنۋشٸلەردٸڭ لەكسيكونىندا دا بولۋى مٷمكٸن, ال دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ ولاردىنەعۇرلىم كٷشتٸ ەموتسييامەن ايتادى: مىسالى, «ماشاللاح!!!»,«اۋزۋبيللياح!!!», «سۋبحاناللاح!!!». ياعني اراب سٶزدەرٸن ەموتسييالىق رەڭٸن كٷشەيتٸپ قولدانادى. ٷشٸنشٸ. تاماقتانۋ ەدەتٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ. ولار ەتتٸ ناماز وقيتىن بازارداعىتانىستارىنان عانا ساتىپ الادى. ٸس-شارالاردا ەتتٸڭ يەسٸنٸڭ كٸم ەكەنٸنبٸلمەسە, ورتاق داستارحاننان اس ٸشپەيدٸ. مال يسلامنىڭ كانوندارى بويىنشا سويىلماسا, ونى «حارام» دەپ ساناپ, ٸس-شارالارعا, تۋىستارىمەن كەزدەسۋلەرگە بارماۋعا تىرىسادى.
– جاڭادان قوسىلعان «ساقالدىلاردىڭ» تۇرمىستارىندا ٶزگەرٸستەر بولا ما?
– ەرينە, ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ورتاسى ٶزگەرەدٸ. دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ جولىن قۋۋشىلار «قۋعىنعا ۋشىراۋ» دەرتٸنە شالدىعاتىنىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ولار ارنايى قىزمەتتەر نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى تەۋلٸك بويى باقىلايدى, تىڭ تىڭدايدى دەپ ويلايدى, سوندىقتان دا ولار تۇراتىن جەرلەرٸن جيٸ اۋىستىرادى, تۇرمىستا اسكەتتٸك جولدى تاڭدايدى. ولاردىڭجيھازى كٶشٸپ-قونۋعا ىڭعايلى, ٷلكەن شكافتارى, ستاتسيونارلىق كومپيۋتەرلەرٸ, تۇرمىستىق تەحنيكاسى جوق. ٷلكەن اينالار, تۇمارلار, دەستٷرلٸ مٷسٸندەر (مىسالى, قاسيەتتٸ ورىنداردان ەكەلٸنگەن, بالالاردىڭ, وتباسىنىڭ سۋرەتتەرٸ, ماگنيتتەر جەنە ت.ب.) بولمايدى. تەلەديدارلارى, راديولارى جوق (نەمەسە ماتامەن جابىلادى نە قابىرعاعا ەكرانى بۇرىلىپ قويىلادى). الايدا ينتەرنەتكە قولجەتٸمدٸ گادجەتتەرٸ, سمارتفوندارى مٸندەتتٸ تٷردە بولادى. بۇل مٸندەتتٸ شارت, ٶيتكەنٸ ولار بارلىق «پەتۋالارىن»(نۇسقاۋلىقتارىن) ينتەرنەت-ارنالار, اتاپ ايتقاندا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى الادى. سوندىقتان دا تەلەۆيزور مەن راديو ولار ٷشٸن حارام, الينتەرنەت حارام ەمەس.
– گٷلناز ماقسۇتقىزى, ال سالت-دەستٷرلەرگە, وتباسىلىق سالتاناتتارعاقاتىستى نە ايتاسىز, بۇل سالادا ٶزگەرٸستەر بار ما?
– سەلەفيتتەر ٶزدەرٸن سۋننانىڭ جولىن قۋۋشىلارمىز دەپ ساناعانىمەن, ولارقوناق شاقىرماۋعا تىرىسادى. ايتا كەتەتٸن جالعىز جاعداي – ولار بالاتۋعانداعى شٸلدەحانانى – «اقىقانى» ٶتە قاراپايىم, جۇپىنى اتاپ ٶتەدٸ. قوعامدىق ورىندارعا بارۋدان, حالىقتىق مەرەكەلەرگە قاتىسۋدان باس تارتادى. تۋعان كٷن, توي, ٷيلەنۋ تويى دەگەن بولمايدى. قازاق حالقىنىڭ «تۇساۋ كەسۋ», «بالانى قىرقىنان شىعارۋ», «اس بەرۋ»,«جۇمالىق», «جەتٸ شەلپەك» جەنە ت.ب. سالتتارىن ساقتامايدى. تۋعان-تۋىستارىنىڭ زيراتتارىنا, كەسەنەلەرگە بارمايدى, ناماز وقىعاندا بەتتەرٸن سيپامايدى, باتا جاسامايدى. قازاق حالقىنىڭ بارلىق سالت-دەستٷرلەرٸ يسلامنىڭ كانوندارىنا سەيكەس بولسا-داعى, ولاردى «بيدا» - جاڭادان ەنگٸزٸلگەن دەپ, جوققا شىعارادى, بەيٸت باسىنا تاستار ورناتىلمايدى, قابٸرلەر جەرمەن تەگٸستەلەدٸ. قايتىس بولعاندار تۋرالى تۋىستارىنا حابارلامايدى, ولاردى شاقىرمايدى. اس بەرۋ, زيرات باسىنا بارۋ جەنە ت.ب. عۇرىپتاردى ولار قاجەت ەمەس, (شيرك) دەپ ەسەپتەيدٸ. وسىنداي ەرەكشەلٸكتەر تۋرالى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ يمامدارى مەنتەولوگتارى ٶتە جاقسى ايتىپ جٷر.
– ينتەرنەتتە فۋتبول ويىنى كەزٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭەنۇرانى وينالعاندا سەلەفيتتەردٸڭ ورنىنان تۇرماعانى تۋرالى بەينەجازبا تارالدى. مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
– مۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنۇرانىنا قۇرمەت سەزٸمٸنٸڭ,پاتريوتيزمنٸڭ جوقتىعى دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ولار گيمن وينالعان كەزدە ورىندارىنان تۇرمايدى, قولدارىن كەۋدەلەرٸنە قويمايدى. قر اتا زاڭىن قۇرمەتتەمەيدٸ. مەنٸڭ تەجٸريبەمدە سۋديا زالعا كٸرگەندە, ەكسترەميستٸڭ سوتتاورنىنان تۇرۋدان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتقان جاعداي بولدى. ول بۇل قىلىعىن سوتتى سوت دەپ سانامايمىن دەپ تٷسٸندٸردٸ. دەگەنمەن دە, بٸرنەشە ەڭگٸمەلەسۋ ٶتكٸزٸلگەننەن كەيٸن, سوتقا قۇرمەت كٶرسەتۋگە كٶندٸ. كٶپتەگەن سپورتشىلار دا جارىستار اشىلۋ الدىندا ەلٸمٸزدٸڭ گيمنٸ ويناعان كەزدە, قولدارىن كەۋدەلەرٸنە قويمايدى. مەملەكەتتٸك ورگانداردا قىزمەت ٸستەۋدەن باس تارتۋدىدا وسى قاتارعا قويۋعا بولادى. دٸني ۇستانىمدارى بويىنشا «حارام» مەملەكەتكە جۇمىس ٸستەمەۋگە تىرىسادى, ولار كٶبٸنەسە جەكە مەنشٸك بيزنەسپەن اينالىسادى, ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتيدى.
– ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سالافيتتەر مەشٸتتەردٸڭ يمامدارىن قارالاۋناۋقاندارىن جيٸ ٶتكٸزەدٸ. بۇل قانداي ماقساتپەن جاسالادى?
– سەلەفيتتەر قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ يمامدارىن جەككٶرەدٸ, ولاردىڭ ۋاعىزدارىن تىڭدامايدى, اتا-بابالارىمىزدىڭ دەستٷرلٸدٸندەرٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. ونىڭ ورنىنا ولار ٶزدەرٸنٸڭ «ينتەرنەت-ۋاعىزداۋشىلارىن» – شەيحتەرٸن تىڭدايدى. ايتپاقشى, وسى ۋاعىزداۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازٸر قىلمىستىق جازالارىن ٶتەۋدە. ولاردىڭ مەشٸتتەگٸ جۇما نامازىنا قاتىسۋى رەگلامەنتتەلگەن. مەشٸتكە ولار شارياتكانوندارى بويىنشا جۇما نامازى تەك مەشٸتتە وقىلۋ قاجەت بولعان سوڭ كەلەدٸ. ولار نامازدىڭ مٸندەتتٸ بٶلٸگٸن عانا وقيدى, سوسىن جەرگٸلٸكتٸجاماعاتپەن جەنە يمامدارمەن كەزدەسپەۋگە تىرىسىپ, بٸردەن كەتٸپ قالادى.ناماز وقىلىپ بولعان سوڭ ولار وتىرعان ادامداردى باسا-كٶكتەپ, اتتاپ ٶتٸپ, تەزٸرەك كەتۋگە تىرىسادى. بۇل مەشٸتتٸ, باسقا دٸنگە سەنۋشٸلەردٸ سىيلاماۋ عوي. ولارعا «كەپٸرلەر» دەگەن اتاق تاعىپ, ٶزدەرٸن باسقالارعا قارسى قويىپ, جاماعاتتىڭ بٸرلٸگٸن بۇزادى, ٸرٸتكٸ سالادى. ال يسلامنىڭ ەڭ باستى تالاپتارىنىڭ بٸرٸ – ٷمەتتٸڭ بٸرلٸگٸ ەمەس پە.
– بٸز راديكالدار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز, ال سەلەفيتتەردٸڭ اراسىندا بٸرتوعا, ورتاشالارى دا بار عوي?
– سەلەفيزمنٸڭ كەلٸسٸمگە كەلەتٸن يدەولوگييا ەمەس ەكەندٸگٸن تەجٸريبە كٶرسەتٸپوتىر. اعىمنىڭ جولىن قۋۋشىلار ورتاشا نەمەسە راديكال دا بولۋى مٷمكٸن, بٸزدە راديكالدىلىقتى انىقتايتىن بارومەتر نەمەسە گرادۋسنيك جوق. بٸزادامنىڭ سٶزٸنە, نيەتتەرٸنە جەنە ٸس-ەرەكەتتەرٸنە نازار اۋدارامىز. ادامدى جايدان جاي ەكسترەميست نەمەسە تەرروريست دەپ اتاي سالۋعا بولمايدى, بۇلٷشٸن سوت شەشٸمٸ قاجەت. سوندىقتان دا بٸز بارلىق سەلەفيتتەر ەكسترەميست بولىپ كەتەدٸ دەپ ايتا المايمىز. ەكسترەميزم دەگەنٸمٸز – وي, يدەولوگييا. ويدان ٸس-ەرەكەتكە ادامداردىڭ بارلىعى ەرقاشان كٶشە قويمايدى. سەلەفيتتەردٸڭ اراسىندا دا يسلامنىڭ قانداي باعىتىن ۇستانىپ جٷرگەندەرٸن تٷسٸنبەي جٷرگەن, زاڭدى ساقتايتىن ادامدار بارشىلىق. جابىق دٸني توپتا ۇزاق ۋاقىت بويى بولعان ادامنىڭ توننەلدٸك قارا-اق ويلاۋى قالىپتاساتىنىن ەستەن شىعارماعان جٶن. ول تٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى راديكالدانۋى مٷمكٸن: پسيحولوگييالىق جاراقات, ٶمٸردە جولى بولماۋى, ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق فاكتور, سىرتقى ورتانىڭ ىقپالى جەنە ت.ت. كەز كەلگەن فاكتور ٸسكە قوسۋ تەتٸگٸ بولۋى مٷمكٸن. قازاقستاندا ەكسترەميزم جەنە تەرروريزم ٷشٸن سوتتالعانداردىڭ 100 پايىزى سالافيزمنٸڭ جولىن قۋعاندار. ەستەرٸڭٸزگە تٷسٸرٸڭٸزدەرشٸ, ەگيپەتتە وڭتايلى سەتتە سەلەفيتتەر پارتييا قۇرىپ, بيلٸككە ۇمتىلعان جوق پا. بۇل مەملەكەتتٸك قۇرىلىسقا تٷبٸرٸمەن قارسى, جاۋ ادامداردىڭ وقشاۋلانعان توبى. سوندىقتان دا بۇل جايعانا قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ ەمەس. وسى يدەولوگييا ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرٸپ, يسلامنىڭ كانوندارىن دەستٷرلٸ تٷسٸندٸرۋدٸ بۇرمالايدى.
– سەلەفيزم سيياقتى قاۋٸپتٸ قۇبىلىسقا قازاقستاندا زاڭنامالىق دەڭگەيدە نەگە تىيىم سالىنبايدى?
– يە, بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ سەلەفيتتەرمەن جۇمىس ٸستەۋ ەش نەتيجە بەرمەيدٸ,وسى يدەولوگيياعا تىيىم سالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتٸن بٸر بٶلٸگٸ بار. الايدا, ولاردىڭ بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىز, بٸرٸمٸزدٸڭ اعا-باۋىرىمىز, اپا-سٸڭلٸمٸز ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت. «اداسقاننىڭ ايىبى جوق, قايتىپ ٷيٸرٸن تاپقان سوڭ» - دەگەن قازاق حالقىنىڭ ناقىل سٶزٸ بار ەمەس پە. سٷرٸنبەيتٸن تۇياق جوق, اداسپايتىن ادام جوق. بٸر جاقسىلىعى, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قاتەلەرٸن تٷسٸنٸپ, دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە بەت بۇرىپ جاتىر. وسىنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. بۇل جەڭٸلٸس ەمەس, ناعىز ەرلٸك, ٶزٸ ٷشٸن عانا ەمەس, سوڭىنان ەرگەن باسقالار ٷشٸن ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋ. ال بٸزدٸڭ قوعامىمىز ولارعا قولۇشىن سوزىپ, قاتارىمىزعا قوسىلۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋگە دايىن. ەڭ باستىسى, ولار دٸن ادامداردى جاۋلاستىرماي, بٸر-بٸرٸنە جاقىنداتاتىن سەنٸم ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋلەرٸ كەرەك.
- ارنايى ۋاقىت بٶلٸپ, سۇحبات بەرگەنٸڭٸزگە راحمەت!
