دامىعان الپاۋىت ەلدەردٸڭ قاتارىنا ەنۋدٸ ماقسات تۇتقان ەلٸمٸز شيرەك عاسىردا بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرىپ, تىنىشتىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ تۇراقتى بولۋىنا باسا نازار اۋدارۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سان ۇلتتاردى باۋىرىنا باسىپ, تٸلٸ مەن دٸنٸن, تاريحى مەن تانىمىن اسىل اماناتىنداي ساقتاپ كەلدٸ جەنە كەلەدٸ دە. بٸراق باعا جەتپەس بەيبٸتشٸلٸگٸمٸزدٸڭ شىرقىن بۇزعان لانكەستٸك توپتاردىڭ ەرەكەتتەرٸنٸڭ ورىن الا باسقاندىعى ٶكٸنٸشتٸ-اق.
العاشقى لانكەستٸك وقيعا ەلٸمٸزدە 2011 جىلى اقتٶبە قالاسىندا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ دەپارتامەنتٸ عيماراتىنىڭ قاسىندا 25 جاستاعى جاس جٸگٸتتٸڭ ٶزٸن ٶزٸ جارىپ جٸبەرۋٸ, وسى وقيعادان كەيٸن ەلٸمٸزدە 8 تەررورلىق وقيعا ورىن العان. سول كەزدە ەلەمدە ورىن العان تەراكتٸلەردٸڭ ەلٸمٸزگە جەتكەندٸگٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ. ساراپشىلار مەن عالىمدارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا بۇل لانكەستٸك وقيعالاردىڭ باسىندا «سالافيزم» اعىمى تۇر. بۇل توپتىڭ نەگٸزگٸ كٶزدەگەن ماقساتى – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بەيبٸتشٸلٸگٸن قۇرتۋ, ۇلتتىقجەنە دٸني سەنٸم بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن زايىرلىق قۇندىلىقتاردى تەرٸستەۋ, سان عاسىرلار بويى ەرتٷرلٸ ەتنوستار مەن كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى تۇراقتىلىقتى, كەلٸسٸم مەن تولەرانتتىلىق كٶرٸنٸستەرٸنجويۋ بولىپ تابىلادى.
يسلامدا «ەس-سالاف ەس-سەليح» دەپ بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىن,ٸزگٸ دە, ساليقالى نيەتپەن عۇمىر كەشكەن, شىنايى امال قىلعان ىقىلاستى بابالارتۋرالى ايتىلادى. سالافيزم سٶزٸنٸڭ اراب تٸلٸندەگٸ تٷپ-تٶركٸنٸ «سالاف», ياعني«بۇرىنعى ٶتكەن, الدىڭعىلار» دەگەن سٶزدەن شىققان. يسلام تاريحىنداعى العاشقى ٷش بۋىن —مۇحاممەد پايعامباردىڭ ساحابالارى, تابيعيندەر جەنە ولاردىڭٸزباسارلارى. بۇل ٷش بۋىننىڭ ۇستانعان جولى اقيقات ەرٸ ەڭ دۇرىس بولىپ سانالادى.ولار دٸنٸڭ تازا قالپىندا ساقتاپ, عىلىم, بٸلٸم ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتۋٸنەدەن قويعان تۇلعالار ەدٸ.
ال قازٸرگٸ ٶزدەرٸن «سالافيمىز» دەيتٸندەر «ٶتكەندەردٸڭ ٸزٸن جالعاستىرۋشى», «تازا دٸندٸ ۇستانۋشى», مازحابتى مويىندامايتىن سالت-دەستٷرلەردٸ تەرٸسكە شىعاراتىن جەنە ٶزٸ بٸلمەيتٸن ٶزگەنٸڭ يدەولوگيياسىن جالاۋ ەتٸپ جٷرگەن دٸني باعىت. بۇل باعىتتىڭ ەلٸمٸزدە تاراۋىنا قالاي مٷمكٸندٸك بەردٸك دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى مٷمكٸن. بۇل سۇراق استىندا بٸرنەشە فاكتور بار:
بٸرٸنشٸدەن, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى باستى نازار ەكونوميكالىق ەلەۋەتكە جۇمسالدى. حالىق اراسىندا دٸنگە قىزىعۋشىلىق ارتتىپ, ەر كٸم ٶز بەتٸنشە دٸن تۋرالى مەلٸمەتتەر مەن ۋاعىزداردى تٷرلٸ دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸنەن الدى.
ەكٸنشٸدەن, دٸن تۋرالى العاشقى زاڭدا دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قىزمەتٸنە تولىق بوستاندىق بەرٸلدٸ, ياعني 1992 جىل «دٸني نانىم-سەنٸم بوستاندىعى جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭى قابىلدانعان. بۇل زاڭ اياسىندا ەلٸمٸزگە كٶپتەگەن حالىقارالىق دٸني ۇيىمدار, سونىڭ ٸشٸندە جات پيعىلدى دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردا شوعىرلاندى.
ٷشٸنشٸدەن, دٸني ماماندار دايىنداۋ مەسەلەسٸنە بايلانىستا اقساۋىمىز. دٸني بٸلٸم الام دەۋشٸ جاستارىمىز بەيبەرەكەت شەتەلدەرگە, سونىڭ ٸشٸندە ساۋد-ارابيياسى, باە, پەكٸستان سەكٸلدٸ ەلدەرگە بٸلٸم الۋعا جٸبەرٸلدٸ. «قانداي باعىتتى ۇستانادى?», «قانداي دٸني وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستانىمى بٸزدٸڭ دەستٷرلٸ دٸني سەنٸمگە سەيكەس كەلەدٸ?» دەگەن مەسەلەلەرگە كٶڭٸل بٶلٸنبەدٸ.
تٶرتٸنشٸدەن,كٶشٸ-قون جەنەەڭبەك ميگراتسياسىنىڭ ورىن الۋى. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ساياساتى مەن بٸرتۇتاستىعىنا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىرعان جات پيعىلدى دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶبەيۋٸ.
بۇل اعىمنانكەلٸپ جاتقان ەڭ باستى قاۋٸپ ول — جاستاردى ٶز قاتارلارىنا قوسۋدى ماقسات تۇتۋى. جاستاردىڭ ساناسىنان «ۇلتتىق نەگٸز», «وتانسٷيگٸشتٸك», «سالت-دەستٷر» اتتى قۇندىلىقتاردان ايىرۋ, مەڭگٷت ەتٸپ, بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالۋ. دٸن سالاسىنداعى قابىلدانعان تۇجىرىمعا سٷيەنسەك, جاستاردىڭ دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدار يدەولوگيياسىنىڭ جەتەگٸندە جٷرۋٸنٸڭ بٸرنەشە فاكتورلارى:ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنىڭ بولۋى, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك سەزٸمٸ, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەلەرٸنٸڭ جوقتىعى, سىني قابىلداۋ قابٸلەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ بولىپ تانىلادى.
ولازداي يسلامنىڭ VIII عاسىردان بەرگٸ قازاق جەرٸندەگٸ تاريحىن جوققا شىعاردى. وسى يدەولوگييا نەگٸزٸندە جاسىرىن نەكە قيىپ, ارتىنان «تالاق» ايتىپ, تٸرٸ جەتٸم بولىپ قالعان سەبيلەر مەن جەسٸر ەيەلدەر بۇرىنعى كٷيەۋٸنەن كٶك تيىن ٶندٸرتە الماي جٷرگەندەر كٶپ. وسى ما دٸن?! يسلام دٸنٸ ادامزاتقا بەيبٸتشٸلٸكتٸ, تىنىشتىقتى جەنە جۇمساقتىقتى ورناتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلگەن. مۇحاممەد پايعامبار دٸندٸ جەتكٸزۋٸنە قاتىستى بٸر حاديسٸندە: «دٸندٸ اۋىرلاتپاڭدار – جەڭٸلدەتٸڭدەر,قورقىتپاڭدار – سٷيٸنشٸلەڭدەر», «يسلام ول – كٶركەم مٸنەز»– دەگەن سٶزدەرٸن اياق استى قىلدى. سوندا ٶزدەرٸن «شەيح» دەپ سانايتىندار, ٶز بەتٸنشە ٷكٸم بەرٸپ,پايعامباردىڭ سٶزٸن اياق استى ەتكەندەرٸ مە? ولار ٶزدەرٸنشە دٸندٸ قارۋ ەتٸپ ارام ٸستەرٸن جاقسى ورىنداپ كەلەدٸ.
يسلام دٸنٸ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ جويۋعا, ەربٸر تٸلدٸڭ تابيعي زاڭدىلىقتارىن مانسۇق ەتۋگە مٷلدە شاقىرعان ەمەس, ەرٸ شاقىرمايدى دا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ: «بٸز مۇسىلمانبىز, ونىڭ ٸشٸندە ەبۋ حانيفا مازھابىن ۇستاناتىن سٷننيتتەرمٸز. بابالارىمىز ۇستانعان بۇل جول ۇلتتىق سالت-دەستٷردٸ, اتا-انانى سىيلاۋعا نەگٸزدەلگەن. ەندەشە, بٷگٸنگٸ ۇرپاق تا ەلەمدەگٸ ەڭ ٸزگٸ دٸن – يسلام دٸنٸن قادٸرلەي وتىرىپ, اتا دەستٷرٸن ارداقتاعانى ابزال» - دەپ اتاپ ٶتتٸ.جات يدەولوگيياعا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا تٶتەپ بەرە الامىز. ۇلتتىق تەربيە وقشاۋلانۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە ۇلتتىق تەربيە ٷلگٸلەرٸمەن ەلەمدٸك يدەيالاردى قابىلداپ, نەنٸڭ وزىق, نەنٸڭ توزىق ەكەندٸگٸن تاني بٸلۋ, ٶرٸسٸ, دٷنيەتانىمى كەڭ ازاماتتاردى تەربيەلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
م. قۇدايبەرگەن
