"سەكەن - قايتالانباس تۇلعا جەنە مەڭگٸلٸك سولاي بولىپ قالادى!"

ۇلت پورتالى قاشاندا ەدەبيتتە, يا ساياساتتا بولىپ جاتقان وقيعالار تۇسىندا بەلگٸلٸ بٸر جاقتىڭ پوزيتسيياسىن قورعاپ, يا بەلگٸلٸ بٸر تۇلعا پٸكٸرٸن قۋاتتاپ, بولماسا پرينتسيپشٸل ويلاردىڭ جەتەگٸندە سەبەپسٸز جالا جاۋىپ, "بٶلە-جارا قاراۋ" قاعيداسىن ۇستانباعان. بٸز ٷشٸن ەكٸ جاقتىڭ دا كٶزقاراسى ماڭىزدى. سوندىقتان "دىزەتەر" بٶلٸمٸندە بٷگٸن عانا جارييالانعان "سەكەن داۋى: مينيستر د.اباەۆقا حات" اتتى جازبادان سوڭ "ەدەبيەت پورتالىندا" جارىق كٶرگەن ساۋالنامانىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىنا دا ٶز تٶرٸمٸزدەن ورىن بەرگەندٸ جٶن سانادىق:  

«ەدەبيەت پورتالىندا» جارييالانعان داۋلى ماقالالار سانالى وقىرماننىڭ اراسىندا تالاس-تارتىس تۋدىراتىنى زاڭدى. پورتالدا جارييالانعان دراماتۋرگ سايا قاسىمبەكتٸڭ سەكەن سەيفۋللين ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ماقالاسىنا بايلانىستى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ كەشەلٸ-بٷگٸنگٸ الۋان پٸكٸرلەردٸ ەسەپكە الا وتىرىپ, وسى داۋ-دامايعا نٷكتە قويار دەگەن ٷمٸتپەن ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ كٶرنەكتٸ تۇلعالارعا بٸرەر ساۋالىمىزدى جولداعان ەدٸك.

1. بٸزدٸڭ ەلدە تۇلعالاردىڭ شىعارماشالىق قانا ەمەس, ادامي بەينەسٸن اشىپ كٶرسەتۋ ٷردٸسٸ قانشالىقتى قالىپتاسقان? سٸز قالاي ويلايسىز, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىن ەر رۋ, ەر وبلىس جەكەشەلەندٸرٸپ العانداي ەمەس پە? ورىس ەدەبيەتتانۋشىلارى مەن تاريحشىلارى تۇلعالارىنىڭ پەندەشٸلٸگٸن ەش جاسىرماي, زەرتتەپ, اشىق جازادى. مىسالى, بٸر پۋشكيننٸڭ جەكە ٶمٸرٸ تۋراسىندا قانشاما كٸتاپ بار. ونداي ەڭبەكتەر پۋشكيننٸڭ, ٶزگە دە ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ اتاعى مەن ابىرويىن بٸر مىسقال دا تٶمەندەتكەن ەمەس. ال بٸز نەگە ۇلى تۇلعالارىمىزدان ٷنەمٸ پۇت جاساۋعا قۇشتارمىز?

2. سوڭعى كەزدە مەملەكەت قايراتكەرٸ سەكەن سەيفۋلليننٸڭ دە بولمىسى مەن تابيعاتى تۋرالى ەرتٷرلٸ الىپ-قاشپا ەڭگٸمەلەر جيٸ ايتىلادى. سولاردىڭ شىنى مەن جالعانىن ايىرىپ بەرە الاتىن ەدەبيەتشٸلەرٸمٸز بەن تاريحشىلارىمىز نەگە ٷنسٸز?

سەرٸك قيراباەۆ, قر ۇعا اكادەميگٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:

سەكەن – يدەالدى پەك ادام بولعان

1. ونداي نەرسە كٶپ قوي, اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىندا. پۋشكيندە دە, دوستوەۆسكييدە دە بار. ال سەكەنگە كەلەر بولساق, ول ٶزٸ ٶتە تازا جٷرٸپ, تازا تۇراتىن ادام بولعان. «يدەالنىي» ادام بولعان, سۇلۋ ادام بولعان. سوندىقتان دا ول كەز كەلگەنگە بىلعانا بەردٸ دەگەننٸڭ ٶزٸ ەشبٸر لوگيكاعا سىيمايدى. سەكەن تۋرالى ٶسەكتەردٸڭ بارلىعى تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى كەزٸندە شىققان. ول كەزدە ورىنبور مەن تٷركٸستاننىڭ اراسىندا ٷلكەن قايشىلىق بولدى. ٶيتكەنٸ ورىنبوردى ولار (تٷركٸستاندىقتار – ەپ) «قىزىلشىلدار, بولشەۆيكتەر» دەپ اتادى, سونىڭ ٸشٸندە سەكەن بولدى.

سول وڭتٷستٸكتەگٸ تاشكەنتتٸكتەر «اقجول» گازەتٸنٸڭ بەتٸندە سەكەندٸ جامانداۋعا تىرىستى. شىعارمالارىن دا جامانداۋعا تىرىستى. سەكەن وڭتٷستٸككە اتپەن بارعان جولى «ەيەلدٸ (بايدىڭ توقالىن – ەپ) بوساتىپ الىپ كەتتٸ», - دەپ سونى دا ٶسەك قىپ جازدى. سەكەنتانۋشىلاردىڭ بەرٸنٸڭ ايتۋى بويىنشا, سەكەندٸ ارتىنان قۋىپ كەلٸپ: «سەكەن-اۋ, مۇنىڭ نە?» دەگەندە, ول ايتىپتى: «ويباي-اۋ, مەن مۇنى بٸلگەم جوق. مىنا جٸگٸتتەرگە «بوستاندىق ەپەرٸڭدەر» دەپ ايتقام. بٸراق ولاردىڭ قوسىپ الىپ جٷرگەنٸن قايدان بٸلەيٸن, نٶكەرلەرٸم كٶپ», - دەپ, قولما-قول قايتارىپ بەرگەن.

بٸرەۋدٸ بٸرەۋ جامانداپ, بٶلٸنۋ دەگەن – ەڭ بٸر جامان نەرسە. تٸپتٸ ەرۋاقتى سىيلامايتىن بولدى عوي. ٶلگەن ادامنىڭ ٷستٸنەن ارىز جازىپ جاتىر. «بۇل قازاق قاشان ەل بولادى? قاشان بٸرٸكتٸرەمٸز?», - دەيتٸن پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸ قايدا?

2. سەكەننٸڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى جالعان نەرسە كٶپ. ونى كەيٸننەن كەڭٸرەك وتىرىپ ايتىپ بەرۋگە بولادى. ال ەدەبيەتشٸلەردٸڭ ٷنسٸز جاتۋى – سول ەدەبيەتشٸلەردٸڭ رۋشىلدىعى, جٸكشٸلدٸگٸ – بٸر! ەكٸنشٸدەن, رەۆوليۋتسييا كەزٸندە بٸرٸنٸڭ وڭشىل, بٸرٸنٸڭ سولشىل بولىپ بٶلٸنۋٸ. سەكەن سولشىلداردىڭ قاتارىندا بولدى. سولشىلدار – رەۆوليۋتسيونەرلەر. بٸراق سەكەن رەۆوليۋتسيونەر بولعانىمەن, ورىستاردىڭ قاراماعىندا قىزمەت ٸستەگەنٸمەن, ول ورىستىڭ ساياساتىن قولداعان جوق. قازاقستاندى بيلەگەن ورىستارعا قارسى تالاي رەت سەكەننٸڭ سٶيلەگەن سٶزدەرٸ بار. سوسىن قولىنا بيلٸك تيگەن كەزدە, سوۆناركومنىڭ پرەدسەداتەلٸ بولعان كەزدە «قازاقتى قىرعىز دەمەيٸك, قازاقتى – قازاق دەيٸك! قازاقتى وتىرىقشى جاسايىق! قازاقتىڭ مەدەنيەتٸن كٶتەرەيٸك! قازاقتىڭ تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل جاسايىق! قازاقشا ٸس جٷرگٸزەيٸك!», - دەپ قانشاما قاۋلىلار شىعاردى. سول جولدا تالاي ماقالا جازدى. مۇنىڭ بەرٸ سەكەننٸڭ كەزٸندە ورىندالا باستادى دا, ورنىنان تٷسكەننەن كەيٸن قالىپ قويدى. بۇل سەكەننٸڭ ۇلتشىلدىعى عوي, بىلاي قاراعان ۋاقىتتا. الاشوردا سەكەندٸ جاقسى كٶرگەن جوق. جاقسى كٶرمەيتٸن سەبەبٸ, سەكەن كولچاكتىڭ لاگەرٸندە, كولچاكتىڭ تٷرمەسٸندە جاتقان كەزدە نەشە تٷرلٸ قورلىق كٶردٸ. سوندا الاشوردا كولچاكپەنەن كەلٸسٸمگە كەلٸپ, كولچاكتان پانا سۇرادى. ال سەكەن سودان كەيٸن ٶزٸنٸڭ جاۋلارىمەن ىمىرالاسىپ جاتقان ٷكٸمەتتٸ قالاي جاقسى كٶرەدٸ?

ال بٸراق ٶزٸ ٷكٸمەت باسىنا كەلگەن كەزدە جاڭاعى ٶزٸ ايتقانداردىڭ بەرٸن جاسادى, ول الاشتىڭ دا ارمانى ەمەس پە? احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ بەتٸنە بەرٸ تٷكٸرٸپ جاتقان ۋاقىتتا, سول احمەتتٸ ماقتاپ, جاقتاپ: «احمەت ۇلتشىل بولعانى راس! بٸراق ول ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ قامىن ويلاعان ۇلتشىل ەمەس, ول حالقىن سٷيگەن, ۇلتىن سٷيگەن ادام ەدٸ. قازٸر سول حالقىمەن بٸرگە قالدى. حالقىن ساۋاتتاندىرۋ ٷشٸن ٶمٸرٸن ارنادى. قازاق تٸلٸندە كٸتاپتار جازدى», - دەپ, احمەتتٸڭ 50 جىلدىق يۋبيلەيٸن سەكەن ٶتكٸزٸپ بەرگەن ەدٸ.

دۋلات يسابەكوۆ, جازۋشى:

بٸزدەگٸ تۇلعاتانۋ – تۇلعا تۋرالى حرەستوماتييالىق دەڭگەيدە جازۋمەن شەكتەلٸپ كەلە جاتىر

1. قازاق ەدەبيەتٸندە تۇلعاتانۋ عىلىم رەتٸندە دە, پەن رەتٸندە دە قالىپتاسپاعان. بٸزدەگٸ تۇلعاتانۋ – ەربٸر اۆتوردىڭ, جازۋشىنىڭ ٶمٸربايانى مەن شىعارماشىلىعىن حرەستوماتييالىق دەڭگەيدە جازۋمەن شەكتەلٸپ كەلە جاتىر. تۇلعاتانۋ – تۇلعانىڭ جاقسى جاعىن عانا ايتۋ ەمەس, ونىڭ بەينەسٸن تولىق اشۋ. ورىس ەدەبيەتشٸلەرٸ تۇلعالارىنىڭ بٷكٸل كەمشٸلٸگٸن, قاتەلٸگٸن, ولقىلىعىن جٸپكە تٸزگەندەي ەتٸپ جازادى. ال بٸز مۇنى ۇيات سانايمىز. اباي «وسى بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ٶلگەن كٸسٸسٸندە جامانى جوق, تٸرٸ كٸسٸسٸنٸڭ جامانداۋدان امانى جوق بولاتۇعىنى قالاي?» دەپ دەل ايتقان. بٸز «ەرۋاق» دەپ, «ەرۋاققا تٸل تيگٸزبەيمٸز» دەپ, پٸكٸر ايتۋدان ٶزٸمٸزدٸ تىيامىز. تۇلعاتانۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە, بٸزدٸڭ تۇلعالاردىڭ جەكە ٶمٸرٸنٸڭ كەيبٸر تۇستارى جۇمباق, قۇپييا بوپ, تاسادا قالىپ كەلەدٸ.

«جەكەشەلەندٸرٸپ الدى» دەمەيمٸن, دەگەنمەن, ەر وبلىس ٶزٸنەن شىققان جازۋشىلارعا عانا مۋزەي اشىپ, كٶشەلەردٸڭ اتىن بەرٸپ, ەسكەرتكٸش قويادى. مەسەلەن, نەگە قاراعاندى, قوستاناي, پەتروپاۆل قالالارىندا ساتتار ەرۋباەۆقا ەسكەرتكٸش قويىلمايدى? ٶسكەمەندە نەگە قاسىم امانجولوۆقا ەسەرتكٸش قويىلمايدى? بەرٸ قازاقتىڭ ورتاق اقىنى ەمەس پە? قاراپ تۇرساڭ, ەر وبلىس ٶزٸنەن شىققان تۇلعالاردى جەكە-جەكە «بٶلٸپ العان». «ەر اقىننىڭ شىققان ٶڭٸرٸ بار عوي, سولار جوعىن جوقتايدى, تويىن تويلايدى. كٶشەنٸڭ اتىن, مەكتەپتٸڭ اتىن بەرەدٸ» دەيمٸز دە, سوعان قاناعاتتانىپ جٷرە بەرەمٸز. بۇل دا – بٸزدٸڭ ەلٸ قولعا الىپ, تٷزەتە الماي كەلە جاتقان رۋحاني ولقىلىقتارىمىزدىڭ بٸرٸ.

2. بٸزدٸڭ ەدەبيەتشٸلەرٸمٸزدٸڭ ەرقايسىسىنىڭ جەكەلەپ, بٶلٸپ العان تاقىرىبى بار. سەكەنتانۋ تۋرالى ەڭ سوڭعى عالىم تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ ەدٸ. ول كٸسٸ تٸرٸ بولسا, قىزعىشتاي قورىپ, قورعاپ, ماقالا جازعان بولار ەدٸ. ال سەكەن سەيفۋللين تۋرالى الىپ-قاشپا ەڭگٸمەلەردٸڭ بولۋى تيٸس جەنە ول سونداي تۇلعا. كٶرٸكتٸ ەرٸ بٸلٸمدٸ گالينا سەرەبرياكوۆا سيياقتى ورىستىڭ جازۋشىسىنىڭ جٷرەگٸن جاۋلاپ العان سەكەن قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ جٷرەگٸن نەگە جاۋلاماسىن? مۇنى بٸز كەمشٸلٸك دەپ قاراۋىمىز كەرەك پە?! نەگە سەكەن مەن ەيەلدەردٸڭ قارىم-قاتىناسىنا كەمشٸلٸك دەپ قاراۋىمىز كەرەك. شىن مەنٸندە, تاريحتا قالعان بٸردە-بٸر ادام پەرٸشتە ەمەس. چارلي چاپلين 1300 ەيەلمەن كەزدەسكەن ەكەن. اعىلشىندار مۇنى جاقسى بٸلەدٸ. بويى كٸشكەنتاي بولا تۇرا بويى ۇزىن ەيەلدەردٸ ٶزٸنە عاشىق ەتكەنٸنە تاڭدانا قارايدى. ناپولەوندى زەرتتەۋشٸلەردٸڭ سٶزٸنە قاراعاندا, بويى كٸشكەنتاي ناپولەون ٶزٸنە مەنسٸنبەي قاراعان ەيەلدەردٸ مويىنداتۋ ٷشٸن يمپەراتور بولۋعا ۇمتىلعان ەكەن. پۋشكين, ەسەنيننٸڭ ٶمٸرٸندە قانشا ەيەل بولعانىن ورىس ەدەبيەتشٸلەرٸ زەرتتەپ, اشىق جازىپ جاتىر. جامبىل جاباەۆتىڭ ٶزٸ گرۋزيياعا بارعاندا, ون سەگٸز جاستاعى قىزعا عاشىق بولعان جوق پا? بۇل كەمشٸلٸك پە ەكەن? جوق, بۇل سۇلۋلىقتى سٷيۋ! عاشىق بولۋ – كٶڭٸل قوسۋ ەمەس, ادامنىڭ سەزٸمٸنٸڭ قارتايماۋى ەمەس پە?!

پۋشكيننٸڭ ٶمٸرٸ ٶتە تىڭعىلىقتى زەرتتەلگەن. الەكساندر بلوك پۋشكين تۋرالى «و نازناچەنيي پوەتا» اتتى ماقالاسىندا «مى زناەم پۋشكينا – چەلوۆەكا, پۋشكينا – درۋگا مونارحيي, پۋشكينا – درۋگا دەكابريستوۆ. ۆسە ەتو بلەدنەەت پەرەد ودنيم: پۋشكين – پوەت» دەيدٸ.

مەنٸڭ تانىمىمدا, سەكەن سەيفۋللين – قازاق ەدەبيەتٸنە ازاماتتىق, پاتريوتتىق, ليريكالىق سيپات ەكەلگەن اقىن. ول – اقىن عانا ەمەس, كومپوزيتور, ەنشٸ جەنە ٷلكەن مەملەكەت قايراتكەرٸ. ٶتە بٸلٸمدٸ, ٶتە كٶرٸكتٸ, قازاقتان شىققان اقسٷيەك اقىنداردىڭ بٸرٸ. حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ تۇرعان كەزٸندە قازاق ەلٸ ٷشٸن جان اياماي كٷرەستٸ. سەكەن سەيفۋلليننٸڭ ازاماتتىق ليريكاسىنىڭ ٶزٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ازاماتتىق ليريكا جازام دەۋشٸلەر ٷشٸن ٷلگٸ بولىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ وپپوزيتسييالىق گازەتتەردٸڭ ٶزٸ سەكەن سەيفۋللين سٶزٸنەن جيٸ ٷزٸندٸ كەلتٸرەدٸ. سەكەن سەيفۋللين العاشقى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ سوتسياليستٸك فورماداعى ٷلگٸسٸن قۇرۋشىلاردىڭ بٸرٸ. استانانى قىزىلورداعا كٶشٸرۋ, ودان الماتىعا كٶشٸرۋ, وسىنىڭ بەرٸندە سەكەن سەيفۋلليننٸڭ اتقارعان رٶلٸ زور. قازاققا ۇلتتىق ەدەبيەتتٸ, ۇلتتىق ٶنەردٸ سٷيۋدٸ, ٶز ەلٸنە قالاي قىزمەت ەتۋدٸ ٷيرەتٸپ كەتكەن, سول ٷشٸن ازاپ شەككەن تۇلعا, سول ٷشٸن 58-باپ بويىنشا كٶزٸن جويىپ تىنعان. ول پارتييانىڭ ۇرانشىل اقىنى بولسا, امان جٷرگەن بولار ەدٸ. ەلٸن سٷيگەن جەنە قولىندا بيلٸك بار تۇلعا بولعاسىن ونىڭ تٸرٸ قالۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سەكەن سەيفۋللين – قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ, قازاق مەدەنيەتٸندەگٸ قايتالانباس تۇلعالاردىڭ بٸرٸ جەنە مەڭگٸلٸك سولاي بولىپ قالادى.

مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى, اقىن:

ەرتەگٸشٸل, ەپوسشىل قازاقى سانانى شىنىقتىرۋ كەرەك

1. بٸزدە ينتەللەكتۋال ەليتا — ۇلتتىڭ تاعدىرىن بەلگٸلەپ وتىراتىن ەستٸ, ويلى, تەرەڭ بٸلٸمٸ مەن ادامي بٸلٸگٸ بار ۇلت قايماعى ەلٸ قالىپتاسقان جوق. سەبەپ: پاتشا بيلٸگٸ دە, كوممۋنيستەر بيلٸگٸ دە اعىلشىنداردىڭ «ۇلتتى بودان قىلۋ ٷشٸن ونى تٷگەل قىرىپ-جويۋ شارت ەمەس, ەڭ تاڭداۋلى جٷز ادامىن جويىپ جٸبەرسەڭٸز, قالعان قارا توبىر الدىڭا كەلٸپ, ٶزٸ-اق تٸزە بٷگەدٸ» دەگەن تۇجىرىمىن قازاققا ٷزدٸكسٸز قولداندى. سوڭعى رەپرەسسييادان سوڭ قازاق قارا توبىر بوپ قالدى دا, سول توبىردىڭ ەتٸ تٸرٸلەرٸ باسقاردى قازاقتى. قازٸرگٸ ەل اعالارى — سولاردىڭ ۇرپاقتارى. ولار سول توبىرلىق دەڭگەيدەن اسا المايدى.

بٸزدٸڭ تانىم — «ساۋجويدىڭ» دەڭگەيٸنەن اسا الماي وتىرعان تانىم با دەپ قورقام. ال تۇلعاتانۋ بٸزدە ەلٸ نەگٸزٸن دە قالاعان جوق. سول سەبەپتٸ بٸز ەشكٸمگە جان-جاقتى, تولىققاندى باعا بەرٸپ كٶرگەن جوقپىز. مىسال: بٸز ٷشٸن ابىلايدان بۇرىن حان بولماعان سيياقتى. ونى ادام كٷلەرلٸك ەفسانا دەڭگەيٸنە دەيٸن كٶتەرەمٸز. ارگۋمەنتٸمٸز — قازٸرگٸ دەپۋتاتتارعا ۇقساس ماقتامپاز اقىندار شىعارعان تولعاۋلار مەن «قازاقبايسكيي حاديستەر». ەسەسٸنە, قازاق ۇلتىن بارلىق تۇرعىدان امان الىپ قالعان ەبٸلقايىر حان مەن ونىڭ باتىرلارى, قولباسشىلارى ەكەنٸن بٸلە تۇرا, بٸلمەگەن بولامىز, ت.س.س.

«ات شابا الماس مٸنٸمنەن» دەيدٸ اباي. ۇلىلىق وسىدان — وسىنداي كٶزقاراستان باستالاتىن سيياقتى. حاكٸم اباي ٶزٸنٸڭ دە كٶپ پەندەنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن ۇمىتپايدى, سەبەبٸ ونىڭ يدەالى — تولىق ادام, ينسان-ي-كاميل.

ال بٸز ٶتە سەنتيمەنتالدى حالىقپىز, تاريحتا از-كەم بەلگٸلٸ بولعاننىڭ بەرٸنە شاڭ جۋىتپايمىز. بۇل قازٸر تٸپتٸ شەكتەن شىعىپ كەتتٸ. سەبەپ: بٸزدە تۇلعالىق دەڭگەي-ٶلشەمنٸڭ ٶزٸ قۇلدىراپ كەتتٸ. بۇل — ايانىشتى نەرسە.

2. «جەل بولماسا, شٶپتٸڭ باسى قيمىلدامايدى». سەكەن بٸز ايتاتىنداي يدەال ەمەس, بٸراق ۇلتتىڭ بٸر اياۋلى تۇلعاسى. جالپى قانداي تۇلعا بولماسىن, ونى يدەالداندىرۋ دۇرىس ەمەس. مارقۇم عابيدەن قۇلاحمەتوۆ كەزٸندە ماعان سەكەننٸڭ مەسكەۋدٸڭ بٸر ادامىنا ٷزدٸكسٸز جازىپ تۇرعان حاتتارىن كٶرسەتٸپ ەدٸ. ٶزٸ جاعاسىن ۇستاعانداي بولعان: رەۆكومنىڭ بۇرىنعى تٶراعاسى قازاقتىڭ سول تۇستاعى تۇلعالارىنىڭ بەرٸن ەسەپسٸز داتتايدى. مەن مۇنى دۇرىس قابىلدادىم: ول دا پەندە, ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ادامى, «مەنەن كٸم ارتىق?» دەگەندەردٸڭ بٸرٸ. ەلگٸگە بولا مەن سەكەندٸ جەك كٶرگەنٸم جوق, ايادىم. اتاقتى س.مۇقانوۆ الاشورداشىلاردى قالاي جەككٶرگەنٸن, مۇنى ستاليننٸڭ ٶزٸنە ايتقانىن ماقتانىشپەن جازباي ما?

دەمەك, بٸزگە ٶمٸردٸڭ شىندىعىن بۇرمالاۋسىز ايتۋعا ٷيرەنۋ كەرەك. بٸز قازٸر دە ٶزٸنە ٶزٸ ٶتٸرٸك ايتا بەرەتٸن ۇلتپىز. بۇل — جاساندى يدەال تۋدىراتىن تەندەنتسييا. جاساندىنىڭ بەرٸ تٷبٸ قيرايدى.

مەسەلە سەكەندە ەمەس. بٸز كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن سول دەۋٸردەگٸ ۇلتتىڭ شىنايى بولمىسى, مٸنەز-قۇلىق ستەرەوتيپٸ, ت.ت. تۋرالى تۇجىرىم جاساۋعا ۇمتىلىپ تا كٶرگەن جوقپىز. بٸزدٸڭ اقىماقتىقتىڭ تٷپ-تامىرى سوندا جاتىر.

مەنٸڭ ويىمشا, سەكەن اياۋلى اقىن, سەرٸجاندى, تابيعي ەگويزمٸ مەن مەنمەندٸگٸ باسىم, ٷنەمٸ بٸرٸنشٸ بولعاندى ۇناتاتىن, بٸراق, ٶتە دارىندى, پاراساتتى جٸگٸت. ول دا ٶز تۇستاستارى سيياقتى ۇلت ٶنەرٸنە, ەدەبيەتٸنە ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸردٸ. بۇل جايلى داۋ جوق. بٸراق... ول ەڭ الدىمەن تٸرٸ ادام, عاپىل, ەلسٸز پەندە. روبوت ەمەس ول. ونىڭ شىنايى كەلبەتٸن اشىپ كٶرسەتٸپ, ەرتەگٸشٸل, ەپوسشىل قازاقى سانانى شىنىقتىرۋ كەرەك.

بارشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعىداي, «ەدەبيەت پورتالىنىڭ» دا سٶز بوستاندىعى تۇرعىسىنداعى ٶز ۇستانىمى بار. ول قاعيداتتىڭ اۆتور كٶزقاراسىمەن سەيكەسپەيتٸنٸن ەسكەرتەمٸز! بٸزدٸڭ قىزمەت - دات ايتۋشى قالام يەلەرٸنە مٸنبەر تاۋىپ بەرۋ. سول ورايدا, بەلگٸلٸ اقىن سەرٸك اقسۇڭقارۇلىنىڭ پٸكٸرٸن ەش ٶزگەرٸسسٸز ۇسىنىپ وتىرمىز:

سەرٸك اقسۇڭقارۇلى, اقىن:

ورمان جۇرتىنىڭ مەنتاليتەتٸن قازاق حالقىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى!

بٸز فەودالدىق-پاتريارحالدىق-سوتسياليستٸك قوعامنان شىققان ەلمٸز. بٸزدٸڭ وي-سانامىز عانا ەمەس, ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸز دە فەودالدىق-پاترياحالدىق-سوتسياليستٸك ەدەبيەت ەلٸ! مەنٸڭ تەمٸرحان مەدەتبەك كٶكەڭە ارناعان ٶلەڭٸم بار, سوندا بەرٸ ايتىلعان:

تۇلعالار قاحىنداعى وي-تولعامىمىز دا سول فەودالدىق-رۋلىق-پاتريارحالدىق دەڭگەيدە. «ەدەبيەت پورتالىنداعى» ٶسەك-اياڭ - سونىڭ بٸر تٷسٸگٸ! سەكەن - قايشىلىقتى تۇلعا. مەن ول تۋرالى «موتسارت پەن سالەري» اتتى پوەما جازعان اداممىن. جىردى 27 جىل بويى جازدىم. «ەدەبيەت پورتالى» ونى قىز زورلاعان مانياك, كٸسٸ ٶلتٸرگەن جەندەت دەپ سۋرەتتەپ وتىر! ار-ۇيات قايدا?! سونسوڭ. ورمان جۇرتىنىڭ مەنتاليتەتٸن قازاق حالقىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى! ولار دا پۋشكيندٸ بٸز ويلاعانداي جەكسۇرىن تيپ دەپ, سۋرەتتەپ جاتقان جوق قوي?!.

راحىمجان وتارباەۆ, جازۋشى-دراماتۋرگ:

بۇل - ۇلت بولىپ ۇيىماي, ەلٸ كٷنگە حالىق بوپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ

1. يە, قازاققا تۇلعا ورتاق. ولار بٶلٸنٸپ-جارىلعان جوق. پايداسىز سٶزدٸ كٷمبٸرلەپ, ەلگە قاجەتتٸ ۋەجدٸ مٸڭگٸرلەپ ايتاتىن بٸزدەر بولماساق. بٸر مىسال ايتايىن. تالدىقورعان جەرٸندە جولامان ستانساسى بار. تەمٸرجول بەكەتٸ. كەڭەس كەزٸندە كەڭشار دا بولدى. ول كٸم ەدٸ? كٸشٸ جٷز ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ بٸر بالاسى. بالاسى ەمەس-اۋ, جالاۋگەر باتىرى.

اقتابان شۇبىرىندى كەزٸندە «جاۋ شاپتى» دەگەن دابىلدى ەسٸتٸپ, ٷلكەن قولمەن شىعىسقا اتانعان. جوڭعاردى تاۋ اسىرىپ تٷرە قۋىسقان. سول شايقاستا جارالانىپ, قازا بولعان. اقتىق دەمدە: – مەنٸ جايىق بويىنا جەتكٸزە المايسىڭدار. سٷيەگٸمدٸ وسى ٶڭٸرگە قويىڭدار. جاۋعا ايبار بوپ جاتايىن, - دەپ امانات ايتقان. مٸنە, بۇل جولامان تٸلەنشٸۇلى ەدٸ.

قازاقتىڭ قاي كەزدە دە قايعىسى دا, قۋانىشى دا ورتاق. ولار سەن قاي جەردٸڭ سۋىن ٸشتٸڭ, قاي جەردٸڭ توپىراعىن باستىڭ دەپ سۇراماعان. اتا بٶلٸسپەگەن, اتاق بٶلٸسپەگەن, اقشا بٶلٸسپەگەن تۇلعالار!

ال, قابانباي مەن بٶگەنبايدى, يساتاي مەن ماحامبەتتٸ, قۇرمانعازى مەن دينانى, سىرىم مەن مالايسارىنى, اعىباي مەن قاراسايدى نەگە رۋعا, جٷزگە, وبلىسقا بٶلٸپ الىپ مەرتەبەلەرٸن تٶمەندەتۋگە تيٸسپٸز?!

يە, ورىستاردا ۇلى مەدەنيەت بار. ٷلكەن دەستٷر, سىندى دا, ماراپاتتى دا قابىلداي الاتىن مٸنەز, ۇستام بار. ولار پۋشكيننٸڭ جٷرگٸشتٸگٸن, لەرمونتوۆتىڭ سۋماقايلىعىن, نەكراسوۆتىڭ الاياقتاۋ كارتا قۇمارلىعىن, دوستوەۆسكييدٸڭ قويانشىق اۋرۋىن, ماياكوۆسكييدٸڭ ەكٸ ادامعا ورتاق بٸر ەيەل ۇستاعانىن, ەسەنيننٸڭ سەپليسپەن اۋىرعانىن, رۋبتسوۆتىڭ ٸشكٸش بوپ, كٶڭٸلدەسٸ تۇنشىقتىرىپ ٶلتٸرگەنٸن جاسىرىپ, جابا ما? جوق! اشىق ايتادى. ٶيتكەنٸ, قانشاما ۇلى تۇلعا بولسا دا - نەتٸ ادام. ال, ادام بولعان سوڭ تٸرشٸلٸك ورتاق.

سوندىقتان دا, ولاردىڭ بەتٸنە شٸركەۋ تٷسٸپ جاتقان جوق.

بٸزدە شە? اتاي كٶرمەڭٸز. ٶڭشەڭ شىبىق تيمەس شىڭق ەتپە. كەرەمەت, عاجاپ, كلاسسيك, ۇلى... قاعىس سٶز ايتساڭ قالپاعىڭدى قاعىپ تٷسٸرەدٸ. ٷستەرٸنە شىبىن تۇرماق شاڭ قونباۋى كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ ۇيىماي, ەلٸ كٷنگە حالىق بوپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ.

ۇستازعا تابىنا بەرسەڭ مەڭگٷرت بوپ قالۋىڭ قيىن ەمەس. ۇرپاق ٶسپەيدٸ. جاڭا تۇلعالار شىقپايدى. بٸزدٸ سول وسى كٷنگە دەيٸن جاسالعان پۇتتار تابىندىرعىسى كەلەدٸ. ولار بار-جوعى اۋىل اراسىنىڭ «ۇلىلارى». ەلەمدٸك دەڭگەيگە ٶكشە دە, ەڭسە دە كٶتەرە الماعاندار. مەن بٸر وقىس وي ايتىپ ەم, اشۋلى اراداي تالاپ تاستاعان جوق پا? بٸراق تٷبٸ سول مەنٸڭ ايتقانىم بولادى. شىندىقتى بٷركەمەلەي المايسىڭ!

2. سەكەن ٶمٸرٸنٸڭ شىندىعىن بٸلگٸسٸ كەلگەن ادام تۇرسىنبەك كەكٸشەۆتٸڭ كٸتاپتارىن وقىسىن. كەرەمەتتەي تۇلعانىڭ بار ٶمٸرٸ, قىزمەتٸ, عاشىقتىعى, تراگەديياسى سوندا. ودان قالسا مەنٸڭ سەكەن مەن سەرەبرياكوۆا جايلى جازعان «مەن سٸزدٸ ساتقان جوقپىن» دەگەن سپەكتاكلٸمدٸ كٶرسٸن.

ەدەمٸ شاپانعا جاماۋ جاپسىرعاندار كٶكي بەرەدٸ!

ەستەرٸڭٸزدە مە, بٸر جازۋشى اعامىز ەستەلٸك كٸتابىندا «تار جول, تايعاق كەشۋدٸ» جازعان س.سەيفۋلليندە مي جوق, اقىماق» – دەپ جەر-جەبٸرٸنە جەتكەن. نەگە وسى داۋ سول كەزدە كٶتەرٸلمەدٸ? ول كٸتابىن جازعاندا سەكەن اعامىز الدا 37-جىلداردىڭ زوبالاڭى بولارىن بٸلدٸ دەيسٸڭ بە? قۇمالاقشى ەمەس قوي. ول – شەجٸرە كٸتاپ. ال, سەيفۋلليننٸڭ قازاق ٷكٸمەتٸن قۇرۋداعى وراسان زور ەڭبەگٸ, ٶرشٸل پوەزيياسى, ٶزٸندٸك ۇستانىمى, سىربازدىعى, سىمباتى قانداي! ول – قازاق ەدەبيەتٸندە قايتالانباس تۇلعا. اسۋ بەرمەس اسقار شىڭ! سىرباي مەۋلەنوۆ اعامىز:

ال, بٸز ٶكپەگە قيعىمىز كەلەدٸ?

P.S.

سەكەن – دەۋٸرلەر مەن عاسىرلاردىڭ شاڭى مەن تاتى جۇقپايتىن اسىلى. جاسىنان سۇلۋلىق, سىربازدىقتىڭ نىشانىنا اينالىپ, ٶز دەۋٸرٸنٸڭ بۋىرقانعان وقيعالارىنا ەرتە ارالاسىپ, تالاي «تار جول, تايعاق كەشۋلەردٸ» باستان ٶتكەرە جٷرٸپ, قىزىل تەرروردىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان سۇڭقار سەكەننٸڭ تۋعان حالقىنىڭ رۋحانيياتى ٷشٸن جاساپ كەتكەن ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. اقىندىق, جازۋشىلىق, سازگەرلٸك ت.ب. قىرلارىن ايتپاعاندا: «قازاق تٸلٸ – مەملەكەتتٸك تٸل بولسىن!» - دەپ ۇران كٶتەرٸپ, ٸس جٷزٸندە ٷلگٸ بولعان قاجىرلى مەملەكەتشٸلدٸگٸنٸڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى?!

دەپ بەلگٸلٸ اقىنىمىز عالىم جايلىباي جىرلاعانداي, قازاقتىڭ ارداگەرٸ سەكەن سەيفۋللين ٶمٸرٸنە قاتىستى جارييالانعان دٷنيەدەن بولىپ ۇلى تۇلعانىڭ ورنى كٸشٸرەيمەيدٸ, مەڭگٸلٸك حالىق رۋحىن كٸر شالمايدى دەگەن تۇرعىدا, اتالعان ماتەريالدى پورتال بەتٸنەن الىپ تاستاعان بولاتىنبىز. ەلدٸڭ ىنتىماق-بٸرلٸگٸ ارتا بەرسٸن, ەستٸ ۇلدارىمىز مەن قىزدارىمىز كٶپ بولسىن!