جاڭا ايدار: «امال تابيعاتتى دا, رۋحىمىزدى دا جاڭعىرتادى»
قاراپايىم قاعيدالار
(قازاق ۇلتتىق مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸندە جاساقتالىنعان «اداي اتا – وتپان تاۋ» تاريحي-مەدەني ورتالىعىنىڭ قىسقاشا قۇرىلىمدىق بايانناماسى مەن تۇجىرىمداماسى)
حالىقتىق شەجٸرەنٸڭ قۇرىلىمدىق جٷيەسٸن ۇلتتىق ەدەپ-عۇرىپ, سالت-دەستٷر, جول-جورالعى, نانىم-سەنٸمدەرمەن سانامىزعا شەگەلەپ, قوعامدا ەربٸر ادامنىڭ (قازاقتىڭ) ورىن-ورنىمەن, سىيلى دا, سەنٸمدٸ جەنە قاۋىمدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ اياسىندا عۇمىر كەشۋٸنە جول كٶرسەتكەن ۇلى بابالارىمىزدىڭ تٷسٸرەر جارىعى, تٶگەر سەۋلەسٸ, تٷسٸنە بٸلسەك, مولىنان بولماق (قازاق سالت-دەستٷرٸنٸڭ قۇدٸرەتٸ سوندا: تٸپتٸ ورنىمەن ەزٸلدەسٸپ, كٷلٸپ-ويناپ بٸر-بٸرٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە سىپايى عانا شاتتىق پەن قۋانىشتىڭ سەۋلەسٸن سىيلاۋ ٷشٸن ناعاشى مەن جيەنگە, جەزدە مەن بالدىزعا, قۇربى مەن قۇرداسقا, جەڭگە مەن قاينىعا ۇلتتىق ەدەپتٸڭ شەڭبەرٸندە مٷمكٸندٸك بەرٸلگەن).
ادامنىڭ – ادام كٶڭٸلٸن اۋلاپ, قاس-قاباعىنا قاراۋدى بەسٸگٸنەن بەرٸك ۇستانىپ, اشىلعان قۇشاق, تٶگٸلگەن تٸلەكپەن ٶمٸر سٷرۋدٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ سالتىنا اينالدىرعان. جىلى سٶز, اق باتا, ارلى ەرەكەت, يبالى مەزٸرەت, يماندىلىق پەن ەدٸل شەشٸم, شىنشىل ۋەدە, سەلكەۋسٸز سەرتتٸ ەربٸر قازاق تابيعاتىنان كٸسٸلٸكتٸڭ تۋى ەتٸپ ۇستاعان. اللاعا سەنٸپ, ەرۋاقتاردى قۇرمەت تۇتىپ, از عانا ٶمٸردٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن كٶبٸرەك سىيلاسۋدان ٸزدەگەن. وسى اسىل قاسيەتتەردٸڭ بارلىعى بٸرتە-بٸرتە كٶمەسكٸلەنٸپ: ەر قازاق, ەر ايماق جەنە بارشامىز جەكە-جەكە جەتٸمدٸك پەن جالعىزدىقتىڭ, جابىرقاۋ مەن نالۋدىڭ, تورىعۋ مەن زارىعۋدىڭ, قاتىگەزدٸك پەن قايىرىمسىزدىقتىڭ, سەكەمشٸلدٸك پەن سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ, ەرمەلٸك پەن ەنجارلىقتىڭ ٷمٸتسٸزدٸك پەن ٷرەيدٸڭ (ت.س.س.) بودانىنا اينالىپ بارا جاتىرعان سيياقتىمىز. بٸزدٸڭ جان-جٷرەگٸمٸزدٸ: ەر قازاقتىڭ بويىندا – بار قازاقتىڭ ارى بار ەكەنٸنە, بار قازاقتىڭ بويىندا – ەر قازاقتىڭ قانى بار ەكەنٸنە سەندٸرٸپ, ەڭسەمٸزدٸ كٶتەرٸپ, تۇتاستىق پەن تۋىستىققا, جالىنداعان ار مەن نامىسقا, اسقاق ارمان مەن ٷكٸلٸ ٷمٸتكە باستايتىن – شىنشىل شارا, شىرىلداعان ەكەلٸك ماحاببات, انالىق الاقان كەرەك. قازاقتا: «كەمەدەگٸنٸڭ جانى بٸر» دەگەن سٶز بار. مەملەكەت – الىپ كەمە. كەمەنٸڭ جىرتىعىن جاماپ, تەسٸگٸن بٸتەپ الماي, بۇرىش-بۇرىشىنا بٸر-بٸرٸمٸزدەن جاسىرىپ دٷنيە-مٷلٸك جيناۋ – تەزٸرەك سۋعا كەتٸپ ٶلۋدٸڭ تاپتىرمايتىن بٸردەن-بٸر جولى.
«قاراشاڭىراق», «قاراقازاننان دەم تاتۋ», «كٶرٸسۋ» سيياقتى ۇلتتىق سالت-دەستٷر مەن قاعيدالاردى سەبەپ قىلىپ, بيلٸك: بۇقارا حالىقتىڭ ورتاسىنا كەلٸپ, ەربٸر جٷرەك پەن كٶڭٸلدە بولاتىن تۇلعالىق سۇرانىسقا قاناعاتتىڭ لەززاتىن سىيلاۋى كەرەك. سوندا, ەربٸر قازاق, ۇلتتىق ساياساتتىڭ جەنە باۋىرلاستىق پەن قانداستىقتىڭ, بۇلجىماس ۇستانىمداردىڭ جارشىسىنا اينالادى. بۇقاراعا كٶرٸسە كەلٸپ, كٶلبەي جاتىپ, بۇقارا حالىقتىڭ ساناسى مەن تۇرمىسىندا قالىپتاسقان ٶنەگە-ٶرنەكتٸ تەربيەلٸك قۇرال جەنە يدەولوگييالىق تۇرعىدان ۇلتتىق ماقسات پەن مٷددەگە اينالدىرىپ, سىرلاسىپ, مۇڭداسىپ, ەلدٸڭ تاعدىرىن ٶزٸنە اماناتتاپ كەتۋدٸڭ ەسەرٸ مٷلدە بٶلەك. قازاقى شەجٸرە مەن ۇلتتىق سالت-دەستٷردە سونىڭ بارلىعى بار, پايدامىزعا جاراتا بٸلۋدٸڭ ۇتىرى مەن بارشا قازاققا ورتاق داۋسىز نٷكتەسٸن, داڭعىل جولىن تابۋ كەرەك. نەگٸزگٸ ماقسات سول. داۋسىز نٷكتە – قاراشاڭىراق, قاراشاڭىراققا كەلٸپ كٶرٸسۋ, قاراقازاننان دەم تاتۋ سيياقتى قالىپتاسقان حالىقتىق قاعيدالار.
قاراشاڭىراق – ۇلى, نەگٸزگٸ, كيەلٸ, بايىرعى, مۇراگەر, باس شاڭىراق دەگەن ۇعىمداردى بەرەدٸ. ۇلتتىق سالت-سانادا قاراشاڭىراق ۇعىمى ٶتە ەدٸل شەشٸمٸن تاپقان. مىسالى, بٸر ەكەنٸڭ ٷش ۇلى بار دەلٸك. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ٷلكەن ەكٸ ۇلىن ٷيلەندٸرٸپ, جەكە وتاۋ تٸگٸپ بٶلەك شىعارادى. ال, كەنجە ۇلى ەكە-شەشەنٸڭ قولىندا, قاراشاڭىراقتا نەمەسە باس شاڭىراقتا قالادى. نەگٸزگٸ مۇراگەر كەنجە ۇل بولادى. اتادان, ەكەدەن قالعان قاراشاڭىراققا مۇراگەر بولعاندىقتان كەنجە ۇلدىڭ جاسى كٸشٸ بولسا دا جولى ٷلكەن. سول شاڭىراقتان وتاۋ تٸگٸپ بٶلەك شىققان ۇلدارى مەن قىزدارى سەلەم بەرٸپ, تٶركٸندەپ, امال ايىندا كٶرٸسٸپ اتا-انانىڭ بار كەزٸندە دە, جوق كەزٸندە بٸرٸنشٸ قاراشاڭىراققا كەلەتٸن بولادى. بۇل اتا-باباسىنا جەنە ۇشقان ۇياسىنا دەگەن قۇرمەت. ۇلتتىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, اتامەكەنگە, سالت-دەستٷرگە, بابا-تاريحقا دەگەن قۇرمەت. ورتاق ۇلتتىق قاعيدانى مويىنداپ, ەربٸر ەرەكەتٸمٸزدٸ باۋىرلاستىق پەن تۋىستىققا يكەمدەۋ. مىسالى, قازاق اتادان تاراعان قازاق حالقى دا ٷش جٷزدەن تۇرادى. ٷش جٷزدٸڭ ەڭ كٸشٸسٸ – كٸشٸ جٷز. ۇلتتىق شەجٸرەدە كٸشٸ جٷزدٸڭ ەڭ كەنجەسٸ – ادايلار. دەمەك, ادايلار – قازاق حالقىنىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ. قاراشاڭىراقتى يەلەۋ – ارتىقشىلىق ەمەس, كەرٸسٸنشە, اسقان جاۋاپكەرشٸلٸك. مۇراگەر ەكەدەن قالعان زاتتىق بۇيىمداردىڭ عانا يەسٸ ەمەس, سول ەۋلەتتەن تاراعان وتاۋلاردىڭ, ۇل-قىزداردىڭ, جەكجات-جۇراعاتتىڭ بٸرلٸك-بەرەكەسٸنە, تۋىستىق قارىم-قاتىناسىنا, سىيلاستىعىنا, تۇتاستىعىنا ۇيىتقى بولۋى تيٸس. اتا-بابا, ەكە اماناتىنا ادال بولۋعا مٸندەتتٸ. ۇلتتىق دەڭگەيدە الساق تا, ماڭعىستاۋلىقتارعا ارتىلاتىن تٶل مٸندەتتٸڭ ماڭىزدىلىعى دەل وسىنداي (شارتتى ۇعىمداردى تۇتاس قازاق حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ مەن بەرەكەسٸنە ۇشتاستىرىپ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ تالاپ-تٸلەگٸنە يدەولوگييالىق تۇرعىدان استاستىرىپ پايداعا جاراتۋ باعىتىندا سٶز بولىپ وتىر).
قازاق دالاسىندا ۇلىتاۋ, قازىعۇرت سيياقتى تاريحي مەكەندەر بار. دۇرىس, ول جەرلەردە ەلدٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى پٸكٸرلەر ايتىلىپ, تاريحي شەشٸمدەر قابىلدانىپ, بابالارىمىز باس قوسىپ تۋ تٸككەن. بٸراق اتالمىش مەكەندەر ەرتٷرلٸ تاريحي وقيعالاردىڭ, سوعىس جاعدايلارىندا ۋاقىتشا كەزەڭدٸك مەنگە يە بولىپ ۇلتتىڭ جادىندا قالعان, جٷرەگٸنەن ورىن العان. ونداي تاريحي مەكەندەر مەن جەدٸگەرلٸك قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋ, قاستەرلەۋ جەنە امان-ەسەن ۇرپاققا اماناتتاۋ – مٸندەتٸمٸز. الايدا كەزەڭدٸك تاريحي مەكەندەر ۇلتىمىزدىڭ ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ نەگٸزٸندە قالىپتاسقان «قاراشاڭىراق» قاعيداسىنا قوسالقى تەڭەۋ, اۋىسپالى مٸنبەر بولا المايدى. قازاق ۇلتىن بٸر اتانىڭ بالاسى رەتٸندە تانىپ, داۋسىز جول, ورتاق نٷكتە, ۇلتتىق تۇتاستىققا باستايتىن يدەولوگييالىق قۇرىلىم – قازاق شەجٸرەسٸ, قاراشاڭىراق قاعيداسى, امالدا كٶرٸسۋ, قاراقازانىنان دەم تاتۋ اياسىنداعى ەدەت-عۇرىپتىق سەنٸم.
ۇلتتىق دەستٷردٸڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸ – بالالاردىڭ جاس جاعىنان ٷلكەندەرٸ ەكە-شەشەنٸڭ تابىستى, قايراتتى كەزٸندە ٶسٸپ جەتٸلەدٸ. ولاردىڭ ٶمٸردٸڭ داڭعىلىندا تەز اياقتانۋىنا ەكە-شەشەنٸڭ ىقپالى كەنجە بالاعا قاراعاندا مولىراق بولادى. تۇرمىستىڭ اعىمىندا ەلٸ اياعىنان تٸك تۇرىپ ٷلگەرمەگەن كەنجە بالادان ٷلكەن ۇلدارىنىڭ قول ٷزٸپ كەتپەۋٸ ٷشٸن جەنە رۋحاني-كٸسٸلٸك تۇرعىسىنان قاراشاڭىراق مۇراگەرٸنە بورىشتى, پارىزدى بولىپ, جول-جورالعىنىڭ, ار-ۇيات پەن يماندىلىقتىڭ, قانداستىق قاعيداعا نەگٸزدەلگەن ەرەجەنٸڭ شەڭبەرٸندە قول ۇستاسىپ عۇمىر كەشۋلەرٸ ٷشٸن, قاراشاڭىراق ۇعىمىن پەرزەنتتەرٸنٸڭ كٶكٸرەك سارايلارىنا عاسىرلار بويى مٶرلەپ, بەكٸتكەن-اۋ دەپ ويلايمىن.
قازان – كيەلٸ ۇعىم. قازان كٶتەرۋ – ٷي بولۋ. ٷي بولۋ – ۇرپاق سٷيۋ. ۇرپاق سٷيۋ – سانسىز راحماني جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىڭا الىپ, ادال دا تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋ, تىنىشتىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ, بٸرلٸك-بەرەكەنٸ كٶكسەۋ جەنە ساقتاۋ, ٸزدەنۋ مەن شىڭدالۋ. كٷندٸز-تٷنٸ اقىل مەن پاراساتقا, بٸلٸم مەن بٸلٸككە جٷگٸنۋ. اششى شىندىق, تەتتٸ ٷمٸتپەن ٶمٸر سٷرۋ. قاراقازانعا حالالدان اس تٷسٸپ, قارا بالانىڭ قارنىنا بارام دەگەنشە اتا-انا قانشاما وي-قييال مەن ٸس-ەرەكەتتٸڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتەدٸ. جەكە وتاۋدىڭ قاراقازانى وسىنشالىقتى مەن مەن ماڭىزعا يە بولعاندا, ۇلتتىق سالت-دەستٷر, دەستٷرلٸ حالىقتىق قاعيدالار دەڭگەيٸندەگٸ – قاراشاڭىراقتىڭ قاراقازانىنىڭ مەنٸ مەن ماڭىزىن, الار ورىنىن, كيەسٸ مەن قادىر-قاسيەتٸن اقىلعا سالىپ شامالاي بەرٸڭٸز. قازاقتا: «قازاندى تەپپە», «قازاندى تٶڭكەرمە», «قازانىڭدى بەرمە», «قازانعا تٷكٸرمە», «قازان ٷستٸندە قارعاما», «قازانى بٶلەكتٸڭ قايعىسى بٶلەك», ت.س.س. كٶپتەگەن ىرىم-جورالعىلار مەن ەسكەرتۋلەر جەنە تانىم-تٷسٸنٸكتەر بار. سونىمەن قوسا: «بٸر كٷن دەمدەسكە قىرىق جىل سەلەم», «بٸر قازاننان دەم تاتقان – بٸر تۋعاننان نەسٸ كەم?», «قازانى بٸرگەنٸڭ امالى بٸرگە», ت.س.س. تاتۋلىق پەن بٸرلٸككە, قۇت-بەرەكە, توقشىلىققا, جاسامپازدىق پەن جان تازالىعىنا ٷندەيتٸن ۇلتتىق پەلساپالار جەتٸپ ارتىلادى. قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى – ماڭعىستاۋ. ەلدٸڭ قاراقازانى دا سول بٸرلٸك پەن بەرەكەنٸڭ, قۇت پەن قۇلپىرعان جاسامپازدىقتىڭ رۋحاني جەنە زاتتىق بەينەسٸ مەن تۇعىرى. قازان تٷركٸستانداعى قوجا احمەت ياساۋي مازارىندا دا بار. بٸراق ول يسلامدىق تۇتاستىققا ٷندەيتٸن رۋحاني مۇرامىز. ال وتپان تاۋداعى قاراشاڭىراقتىڭ قاراقازانى – ۇلتتىق, تەكتٸك رۋحاني مۇرامىز. امال مەرەكەسٸندە وتپان تاۋعا جينالىپ, قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنەن شاقىرىلعان اقساقالدارى مەن ازاماتتارى سول ورتاق قاراشاڭىراقتىڭ قاراقازانىنان دەم تاتسا, جىلما-جىل جاڭعىرتىپ ٷردٸسكە اينالدىرسا, ۇلتىمىزعا ۇلاعاتتى بٸرلٸك, قۇت پەن باق, بەرەكە مەن ىرىس كەلەدٸ. قاراقازاننان دەم تاتۋ جەنە ونى سالتاناتتى تٷردە دەرٸپتەۋ, تەلٸم-تەربيەلٸك مەنٸن ارتتىرۋ امالدارىنىڭ ەرەجەلەرٸ جاسالىناتىن بولادى.
دەم تاتۋ – بٸر شاڭىراقتىڭ, بٸر ەۋلەتتٸڭ, بٸر رۋلى ەلدٸڭ نە بولماسا تۇتاس ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ رۋحاني كيەسٸنە ورتاقتاسىپ, سەنٸمٸنە كٸرٸپ, اق-ادال, ۋىز نيەتٸن بٶلٸسٸپ, تۋىستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ اماناتىن ارقالاپ, ار-ۇجدانىڭنىڭ الدىندا اللاعا انت بەرگەندەي ەرەكەت پەن قازاقى ۇعىم. قازاقتىڭ: «بٸر كٷن دەمدەسكە – قىرىق جىل سەلەم» دەيتٸنٸ سودان بولار. «دەم اتتاعان وڭباس» دەپ جاتاتىنى دا بار. قازاقتىڭ ٷيگە كەلگەن قوناققا: «ناننان اۋىز تي, اعارعاننان اۋىز تي» دەپ قيىلا قاراعانى – «بارىمدى بٶلٸسٸپ, باۋىر بولعىم كەلەدٸ» دەگەنٸ عوي. وسى اق-ادال دەستٷردٸ ۇلتتىڭ ٸشكٸ بٸرلٸگٸنە پايدالانساق جامان با?! ىرىس-نەسٸبەنٸ قۇداي بەرەدٸ, سول بۇيرىقتى ىرىس-نەسٸبەسٸن كٶلدەنەڭ كٶك اتتىمەن بٶلٸسۋگە دايىن تۇراتىن قازاقتاي اق كٶڭٸل پەرٸشتە تەكتەس حالىق جەر بەتٸندە بار ما ەكەن?! قازاقتى قۇداي وسىنشالىق رۋحاني تازالىعى ٷشٸن دە ساقتاپ كەلە جاتىرعان بولار!
كٶرٸسۋ – جٷزدەسۋ. جٷزدەسۋ – تانىسۋ, بٸلٸسۋ, دوستاسۋ, سىرلاسۋ, مۇڭداسۋ, تٷسٸنٸسۋ, سەنۋ, قاناعاتتانۋ. ويلاپ قاراڭىز: تٷسٸنٸسۋ, سەنۋ, قاناعاتتانۋ – ادامداردى بارلىق جاقسىلىققا باستايتىن رۋحتىڭ تەڭٸرلٸك نەرٸ ەمەس پە?! ماڭعىستاۋ حالقى امال (ناۋرىز) ايىنىڭ ون ٷشٸنەن ون تٶرتٸنە قاراعان جۇلدىزىندا, ٶز ەۋلەتٸنٸڭ قاراشاڭىراعىنان باستاپ, ەل اقساقالدارىنا, جاسى ٷلكەندەرگە, اعايىن-تۋىس, جەكجات-جۇراعاتتارعا جول-جورالعىسىمەن كٶرٸسٸپ شىعادى.
مىسالى, مال باققان حالىققا جىل ماۋسىمىنىڭ اۋىسۋى, تٶرت تٷلٸكتٸڭ جايىلىمى ٶتە ماڭىزدى. امالدىڭ ون تٶرتٸندە اي تولادى, جىل جاڭارادى. جاڭا جىل, جاڭا ماۋسىم باستالادى. قىستىڭ قىراۋلى كٶزٸنەن مالدى امان الىپ شىعۋ ٷشٸن, سالىستىرمالى تٷردە جىلى ٶلكەگە قىستاپ وتىرعان قازاق, كەلەر قىستىڭ قامىن ويلاپ, بٷر جارا باستاعان كٶگٸلجٸمدٸ تٶرت تٷلٸك تاپتاپ تاستاماۋ ٷشٸن بٸر سەت تە ٸركٸلمەي مالدىڭ بابى مەن جايىنا قاراي, جاز – جايلاۋ, كٷز – كٷزدەۋگە كٶشە باستاۋدىڭ قامىنا مٸگٸرسٸز كٸرٸسەدٸ. قىستان قالجىراپ شىققان قازاق جازدان جاقسىلىق پەن مولشىلىق تٸلەپ, ۇزاق ساپاردىڭ الدىندا اعايىن-تۋىس, جەكجات-جۇراعاتپەن كٶرٸسٸپ, بٸر-بٸرٸنە امان-ەسەندٸك تٸلەپ, قيماستىق, پەك سەزٸم, سارعايعان ساعىنىش, ٷكٸلٸ ٷمٸتپەن قوش ايتىسىپ اتتانادى. ۇلتىمىزعا بٸتكەن ادامعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت پەن باۋىرمالدىقتىڭ استارىندا دا وسىنداي سەبەپتەر جاتقان بولار. جىل اينالىپ كەلٸپ, بٸر-بٸرٸن امان-ەسەن كٶرۋ اسا ماڭىزدى بولعان. سوندىقتان, ديدارلاسىپ كٶرٸسۋ سالتقا اينالعان بولۋى كەرەك. ەجەلەرٸمٸز: «ەسكٸ اي, ەسٸركەي گٶر, جاڭا اي, جارىلقاي گٶر!» – دەپ تۋعان ايعا سەلەم ەتٸپ جاتاتىن ەدٸ. تىنىشتىقتى باعالاپ, تىلسىم دٷنيەمەن تٸلدەسٸپ, باس يٸپ بارشاعا جاقسىلىق تٸلەۋ ٷشٸن قانشاما رۋحاني تازالىق كەرەك?!
كەلٸندەردٸڭ سەلەم ەتۋٸ, قۇدالىق, قالىڭ مال, بەتاشار, شىمىلدىق ۇستاۋ ت.س.س. كٶپتەگەن سەن مەن سالتاناتقا, ادامدى جەنە ونىڭ ٶمٸردەگٸ ماڭىزدى سەتتەرٸنە اسا ٷلكەن سىي-قۇرمەتپەن قاراۋعا نەگٸزدەلگەن ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەر كٶبٸنە-كٶپ ماڭعىستاۋدا عانا ساقتالىپ كەلگەنٸ جاسىرىن ەمەس (قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر قازاق دالاسىندا سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸڭ كەڭ قولدانىسقا تٷسە باستاعانى قۋانتادى. مىسالى, جىرشىلار بەتاشار ايتقاندا اعايىن-تۋىس, جەكجات-جۇراعاتتى رەت-رەتٸمەن كەلٸنگە تانىستىرا وتىرىپ, تٸزە بٷكتٸرٸپ سەلەم ەتكٸزەدٸ. سٶيتٸپ, مەڭگٸلٸك كيەلٸ بوساعاسىنان كەلٸندٸ وڭ اياعىمەن اتتاتادى. ەرينە, كەلٸن ەرٸنٸڭ اتا-اناسىنا, ەۋلەتكە, رۋلى ەلگە سەلەم ەتٸپ, تٸزە بٷگۋ ارقىلى قۇرمەت كٶرسەتەدٸ. بٸراق تەرەڭٸرەك ويلانىپ قاراساڭىز, بۇل نەگٸزٸنەن, بٸرٸنشٸ كەزەكتە جاناما ماعىنالىق, يشارا تۇرعىسىنان ەرٸنە, كٷيەۋٸنە تٸزە بٷگۋٸ. «ەرٸم – پٸرٸم» دەگەن ۇعىمعا باعىنۋى. دەلەل – ەرٸ, كٷيەۋٸ قايتىس بولعان ەيەل تٸزە بٷگٸپ, سەلەم ەتۋدٸ توقتاتادى. دەمەك, كەلٸن بوساعادان اتتاماي جاتىپ, ەرٸن پٸرٸندەي سىيلاپ, تٸزە بٷگٸپ, ٶزٸنٸڭ سول وتاۋداعى ورنىن ايقىندايدى. بۇل – سىيلاستىق پەن رەتتٸلٸك بۇلجىماس تاتۋلىق پەن بٸرلٸككە ەكەلەدٸ. وتباسىندا بولسىن, قوعامدىق قارىم-قاتىناستا بولسىن ەركٸم ٶز ورىن-ورنىمەن ٶمٸر سٷرسە, باق پەن بەرەكە دەگەن سول ەمەس پە? انا – وتباسىنىڭ كيەسٸ. ەر – ەلٸنٸڭ قورعانى).
الايدا بٸز اتاپ ٶتكەن سالت-دەستٷرلەر لەگٸ, تەك قانا, ماڭعىستاۋ قازاقتارىنا تەن دەۋدەن اۋلاقپىز. تاريحي الاساپىرانداردىڭ تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسى وراسان دەرتكە شالدىعىپ, كٷيزەلٸسكە ۇشىرادى. ۇلت سەن-سالتاناتتان, جادىنان بٸرشاما اداستى. ول قاسٸرەت ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ دا باسىنان ٶتتٸ. دەگەنمەن, ماڭعىستاۋ حالقى يسلامدىق باعىتتاعى تٸلٸ مەن تەگٸ تۋىس باۋىرلاس ۇلتتار مەن شەكارالاس بولدى. ٶزگەلەرمەن جۇرناقتاسىپ جٷرٸپ قازاقى سالت-دەستٷردٸ ساقتاپ قالۋعا, ٶزگە ايماقتاعى قازاقتاردان گٶرٸ مٷمكٸندٸگٸ كٶبٸرەك بولدى. شىندىعىندا, سالت-دەستٷر بارشا قازاققا ورتاق. كٶرٸسۋ سالتى دا بارشامىزعا ورتاق دەگەن پٸكٸردٸ ايتۋ ٷشٸن, كەلٸندەرٸمٸزدٸڭ سەلەم ەتۋٸن مىسالعا الىپ وتىرمىن. سەبەبٸ كەلٸندەردٸڭ سەلەم ەتۋ دەستٷرٸ بۇل كٷندە بارشا قازاققا تٷسٸنٸكتٸرەك جەنە جەكەلەگەن ايماقتاردا سالتىمىزعا قايتا ەنە باستاپ جٷر (تاريحي زوبالاڭنىڭ سالدارىنان بٸر-بٸرٸمٸزدٸ توسىرقاپ, جاتسىنىپ ٶگەيسٸنەتٸن بەرەكەتسٸزدٸككە ۇرىندىق. سوندىقتان ورتاق سالتىمىزعا دا ٷركە قاراپ, ەركەلكٸ تٷسٸنٸكتە جٷرمٸز).
ناۋرىز – پارسىلاردىڭ سٶزٸ. پارسىلار قازاققا قاراعاندا وتىرىقشى حالىق. مال باققان حالىق سەكٸلدٸ قاربالاسپاي جارىق پەن قاراڭعىنىڭ تەڭەلەر سەتٸن جاڭا جىل رەتٸندە تاڭداپ العان سەكٸلدٸ. قالانىڭ حالقى ديدارلاسىپ كٶرٸسۋگە اسا بٸر مۇقتاج دا ەمەس. سوندىقتان مەرەكەلٸك جاعىنا كٶبٸرەك دەن قويىپ, قالالى جەردە كٶپ بولاتىن اش-جالاڭاشتارعا كٶجە بەرٸپ, اس-تاعامعا, قىزىل-جاسىل سالتاناتقا مەن بەرٸلگەن سيياقتى. ەرينە, تەربيەلٸك مەنٸ بار تۇستارى دا كٶپ. جوققا شىعارىپ جاداعايلاندىرۋدان اۋلاقپىن. دەگەنمەن, قالا حالقىنىڭ تۇراقتى مەرەكەلٸك شاراسىمەن, كٶشپەندٸ قازاق حالقىنىڭ بٸر-بٸرٸنە امان-ەسەندٸك تٸلەپ كٶرٸسە تۇرىپ, قوشتاسقان سەن-سالتاناتىنىڭ اراسىندا بٸزدٸڭ قازاققا عانا تەن جان سۇلۋلىعى مەن باۋىرلاستىقتىڭ, پەك سەزٸمنٸڭ ٶشپەس ٶنەگەسٸ مەن جان تەربەتەر ساعىنىشقا تولى بٸر قۇپييا سازى بار (ەرينە, كٶرٸسٸپ كەلگەن سوڭ, قوناقتاۋ, سىي-سىرالعى كٶرسەتۋ رەسٸمدەرٸ ٶز الدىنا).
باتا – اللانىڭ تاراپىنان نۇرلانىپ, سەۋلەلەنٸپ رۋحاني كٷش-قۋاتقا يە بولعان شىن العىس پەن تٸلەك. جەكە تۇلعانىڭ جەنە كٶپشٸلٸكتٸڭ جالقى مەن جالپىعا باعىشتالعان كٶڭٸل ٸلتيپاتى. باتا الۋ – اللا تاراپىنان راحماني جەنە رۋحاني كٷش-قۋات الۋمەن قاتار, نىسانالى باعىتىڭنىڭ شىندىعى مەن اقيقاتىنا قوعامدىق نەگٸزدە كٶز جەتكٸزٸپ, كەپٸلدٸككە يە بولۋ. قازاقتا: «باتالى قۇل ارىماس, باتاسىز قۇل جارىماس», «باتامەن ەر كٶگەرەر, جاڭبىرمەن جەر كٶگەرەر», «باتاسىز ٸس – بايانسىز» دەگەن ماقال-مەتەلدەردٸ مىسالعا الساق تا جەتكٸلٸكتٸ (باتالى قۇل – بۇل جەردە قۇدايدىڭ قۇلى دەگەن ماعىنادا ايتىلىپ تۇر). «باتالى سٶز – اتالى سٶز» دەگەن دە قازاقى ۇعىم بار. اتا-تەك, تٷپ-تٷبٸر, نەگٸزگٸ دەگەن مەن-ماعىنالاردى بەرەدٸ. دەمەك باتالى سٶزدٸڭ تٷپ-تٷبٸرٸندە, تەگٸندە: تەڭٸرلٸك نەگٸز بار, ٶزگەرمەيتٸن كٷش-قۋات بار دەگەن ماعىنادان تۋعان ٷردٸستٸ ٷكٸم شىعار. سوندىقتان باتا بەرگەندە دە, باتا العاندا دا شىن ىقىلاس-نيەتتٸلٸك تانىتۋ – قايتالانباس سەۋلەلٸ سەت, نۇرلى شۋاق, باق-بەرەكە ەكەنٸن سەزٸنۋ كەرەك.
ات مٸنگٸزٸپ, شاپان جابۋ دەگەن دە بٸر كەرەمەت دەستٷر بار. ات – ەردٸڭ قاناتى, شاپان – ەردٸڭ قامساۋى, ابىرويى. ات مٸنگٸزٸپ, شاپان جاپقاندا دا بارىنشا دەرٸپتەپ, باعالاپ, تيٸستٸ رەسٸمدەر ورىندالۋى كەرەك. بەرە سالۋ, الا سالۋ, جابا سالۋ, مٸنە سالۋ سيياقتى جاداعايلىقپەن جالپاقشەشەيلٸك قۇنىن كەتٸرەدٸ. جالپى ۇلتتىق سالت-دەستٷر مەن ٶنەردٸ كٶزدٸڭ قاراسىنداي سىيلاۋ جەنە سىيلاتۋ پارىز بەن قارىزىمىز. ۇلتتىق ٶنەرگە كەلەتٸن بولساق, ٶنەردٸڭ تاريحىن ٶنەرپازداردان بٶلٸپ قاراۋعا بولمايدى. مىسالى, مىسىق سٷتتٸ ٶلەردەي جاقسى كٶرەدٸ, بٸراق ونىڭ قايدان, نەدەن شىعاتىنىنا باس اۋىرتپايدى. ٶنەرٸن پايدالانىپ, ٶنەرپازداردىڭ تاعدىرىنا باس اۋىرتقىسى كەلمەيتٸن ىقپالدىلار دا سول مىسىق سيياقتى. قوعام وسى نەمقۇرايلىقتان ساقتانۋى تيٸس. ۇلتتىڭ ۇلتتىعىن تانىتاتىن سالت-دەستٷرٸ مەن ٶنەرٸ.
حالىقارالىق جاعدايلاردىڭ قۇبىلمالى تۇراقسىزدىعىمەن ەلەمدٸك ساياسي كٷشتەردٸڭ (الپاۋىتتاردىڭ) شيكٸزات جەنە مۇناي سيياقتى ٶندٸرٸستٸك قۋات كٶزدەرٸنە دەگەن مۇقتاجدىعى كٷننەن-كٷنگە ٶرەسكەل ٶزٸمشٸلدٸكتٸڭ, بٷلگٸنشٸلٸكتٸڭ بٷركەمەلٸ ەرەكەتٸنە اينالىپ بارا جاتىرعانى جاسىرىن ەمەس. كٷللٸ قازاق دالاسى سەكٸلدٸ, ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸ دە شيكٸزات قورىنا, ەسٸرەسە, مۇناي كەندەرٸنە ٶتە باي. تاريحي تانىم تۇرعىسىنان ٶندٸرٸستٸك ٶلكەنٸ نەگٸزدەي تٷسۋ ٷشٸن وتپان تاۋعا اداي اتا كەسەنەسٸ سالىندى. سىرتقى ساياسي كٷشتەردٸڭ الدىندا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تۇعىرىن بەكەمدەي تٷسۋ ٷشٸن قاجەت بولعان قادام. امال-ەرەكەتتەردٸ بۇقارا حالىقتىڭ ساناسىندا قالىپتاسقان سالت-دەستٷرلەردەن الۋدى ماقسات تۇتتىق. ۇلتتىق مەدەني شارانى ۇيىمداستىرۋعا, جاساۋعا بۇقارانىڭ ٶزٸنٸڭ باستاماشىل كٷش-قۋاتىن پايدالانۋ – كٶزدەۋلٸ نىسانا. ۇلتتىڭ ٸشكٸ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸن كەز-كەلگەن سىرتقى ساياسي ويىنداردىڭ قاقپانىنا تٷسپەيتٸندەي دەرەجەدە قالىپتاستىرۋ, قۋاتتاندىرۋ, جەتٸلدٸرۋ, جٸگەرلەندٸرۋ امالدارىن بۇقارا حالىق ٶز بويىنان ٶزٸ ٸزدەپ تابۋعا يتەرمەلەۋدٸڭ, ەدٸستەمەلٸك كٶرنەكٸلٸگٸن جاساۋ. ٷكٸمەت تاراپىنان وتپان تاۋداعى مەدەني شارالاردىڭ بارىنشا سەن-سالتاناتپەن ٶتۋٸنە مەن بەرگەنٸ دۇرىس... ەڭسەسٸن كٶتەرگەن حالىق – ەرلٸك پەن بٸرلٸكتٸ تۋ قىلىپ ۇستايدى.
1. سالت-دەستٷر نەگٸزٸندە قالىپتاسقان ۇلتتىق, قوعامدىق جٷيەنٸ بٷگٸنگٸنٸڭ تالاپ-تٸلەگٸنە ىڭعايلاپ, قازاقتىڭ ٸشكٸ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸنە دەنەكەر – ۇيىتقى قىلىپ, تٶل حالىقتى ەر ايماقتا وقشاۋلانۋ مەن ەركەلكٸلٸكتەن ساقتاۋ.
2. ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ قورعاي وتىرىپ, رەسمي بيلٸكتٸڭ ەلەمدٸك ساياسات ساحناسىن دا ٶز حالقىنىڭ ٷنسٸز تٷسٸنٸستٸگٸ مەن ٸشكٸ ٷيلەسٸمٸنە, بٸرلٸگٸ مەن تۇتاستىعىنا تابان تٸرەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ.
3. تٶل مەرەكەنٸڭ اياسىندا ەلباسىنىڭ جەنە بيلٸك ٶكٸلدەرٸ مەن زييالى قاۋىمنىڭ, اقساقالدار مەن ازاماتتاردىڭ بۇقارالىق نەگٸزدە جىلىنا بٸر رەت بەيرەسمي باس قوسىپ, بٸر اتانىڭ ۇرپاعى رەتٸندە سىرلاسىپ, قاۋىمداسۋىنا جول اشۋ. ۇلتتىڭ جٷرەگٸ مەن سەزٸمٸنە جەنە قانداستىق ار-نامىسى مەن ساناسىنا جادىلانىپ جازىلاتىنداي سىرت كٶزدەن تىس ٷنسٸز تٷسٸنٸستٸكتٸڭ داعدىسىنا اينالدىرۋ (امال مەرەكەسٸنٸڭ اياسىندا ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ ساراپتاپ وتىراتىن بەيرەسمي, حالىقتىق نەگٸزدەگٸ ۇلتتىق ۇيىمدىق كەڭەستٸڭ ورتالىعىنا اينالار ەدٸ). بۇل جٷيەنٸ اياققا تۇرعىزىپ العان سوڭ تٷركٸ حالىقتارىنان دا باۋىرلارىمىزدى شاقىرىپ, ٶكٸلدەر قابىلداۋعا بولار ەدٸ. ماڭعىستاۋداعى تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ كٶرٸپ, ساياحات جاساۋلارىنا دا مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ. ساياحاتتىق جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋ تاريحي تامىرلاستىعىمىزدى قايتا جانداندىرۋ مەن قاتار, «وتپان» ەتنو-مەدەني ورتالىعىنىڭ قارجىلىق قاجەتتٸلٸگٸن دە شەشٸپ وتىرۋعا كٶمەكتەسەر ەدٸ. جاھاندانۋ جاعدايىندا بٸزگە كەرەك ەڭ ٸر بۇقارالىق مەدەني شارانىڭ بٸرٸ وسى بولماق.
4. «اداي اتا – وتپان تاۋ» تاريحي-تانىمدىق, ەتنو-مەدەني ورتالىقتا سالىنعان سەۋلەتتٸك قۇرىلىمداردىڭ اياسىندا جاستار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە باعىشتالعان ۇلتتىق ماقتانىش پەن وتانشىلدىققا باستايتىن ٸس-شارالاردىڭ, پايدالى كەڭەستەردٸڭ عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك بٸرتۇتاس جٷيەسٸن جاساپ, ورتاق نامىسىن وياتىپ, ۇلتتىق مٷددەگە جۇمىلدىرۋ.
5. ماڭعىستاۋداعى امال مەرەكەسٸندە اسا ماڭىزدى ورىن الاتىن: «قاراشاڭىراق جەنە قاراشاڭىراققا كەلٸپ كٶرٸسۋ, قاراقازاننان دەم تاتۋ, بٸرلٸك وتىن جاعۋ, باتا بەرۋ, شاپان جابۋ, ەدەپ (ەدەت), يمانعا ٷندەۋ» سيياقتى بايىرعى تانىمدىق قاعيدالاردى جالپى ۇلتتىق تٶل مەرەكەگە, رۋحاني ٶزەك پەن جەلٸگە, قازاققا ورتاق قانداستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ جاندى جۇلىنىنا اينالدىرۋ (قازاق دالاسىنا دەرٸپتەۋ).
6. وتپان تاۋدا امال مەرەكەسٸندە مەملەكەتتٸگٸمٸز بەن ۇلتتىعىمىزعا ٶلشەۋسٸز ەڭبەك سٸڭٸرٸپ جٷرگەن بٸرەگەي تۇلعالار مەن قايراتكەرلەرگە, عىلىم-بٸلٸم يەلەرٸنە, سالت-دەستٷر, ەدەپ-عۇرىپ, دەستٷرلٸ دٸن مەن يماندىلىق باعىتىنداعى اقپارات كٶزدەرٸ مەن جەكەلەگەن تانىم يەلەرٸنە, يناباتتىلىقتىڭ جارشىسى بولىپ جٷرگەن ەيەل-قىزدارعا بۇقارا حالىق پەن ٷش جٷزدٸڭ اقساقالدارىنىڭ اتىنان شاپان جابۋ, باتا بەرۋدٸڭ اسا تەرەڭ مەن-ماعىناعا نەگٸزدەلگەن, بارىنشا سەن-سالتاناتقا يكەمدەلگەن جول-جورالعى شارتتارىن جاساۋ. بۇل دا رۋحاني تۇرعىدان ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت جاسايتىن قاراپايىم امال-ەرەكەتتٸڭ بٸرٸ (ماداقتاۋعا, باتا بەرۋگە, شاپان جابۋعا ىلايىق ٷمٸتكەرلەر ەر ايماقتان جەنە ەرتٷرلٸ سالالىق نەگٸزدە بولۋى كەرەك. سانى ٶتە از مٶلشەردە ٸرٸكتەلٸپ الىنۋى كەرەك. رەتسٸز كٶبەيسە مەنٸ كەتەدٸ).
7. بٸرلٸك وتىن جاعۋدىڭ ۇلتقا رۋح بەرەتٸندەي امال-شارتتارىن بەكٸتٸپ, الاۋشانى اماناتتاۋدىڭ ەرەجەسٸن جاساقتاۋ.
8. ۇلتىمىزدىڭ تٶل مەرەكەسٸ امال مەيرامىنا قاتىسقان ٷش جٷزدٸڭ اقساقالدارى مەن بۇقارا حالىقتىڭ اتىنان بارشا قازاقستاندىقتاردى بٸرلٸك پەن بەرەكەگە شاقىرعان ٷندەۋ حاتتى جىلما-جىل جارييالاپ وتىرۋ. بۇل ٶز كەزەگٸندە قازاقستاندىقتارعا – قازاق حالقىنىڭ جەتەكشٸلٸك جەنە جاسامپازدىق بەت-بەينەسٸن كٶرسەتٸپ تۇرادى (ايتۋلى مەرەكەنٸڭ, تەك قانا, ۇلتتىق سالت-دەستٷر نەگٸزٸندە ٶتۋٸن قاداعالاۋ. ٶزگە مەدەنيەتتٸ ارالاستىرا باستاساق, كٷندەردٸڭ-كٷنٸندە ٶڭٸ ٶزگەرٸپ, كٶزدەگەن ماقساتىنان اداسىپ تىنادى).
اقساقالداردىڭ ابىرويىن كٶتەرٸپ, اقىل مەن تەجٸريبەگە, بٸلٸم مەن بٸلٸككە, ۇلتتىق ار-نامىس پەن مٷددەگە, وتباسىلىق سىيلاسىقتان باستاپ, وتاندىق دەڭگەيگە دەيٸنگٸ قارىم-قاتىناس جٷيەسٸنە ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىق پەن تۇرمىستىق بوياۋ بەرۋ – باستى ماقساتتىڭ بٸرٸ... زاڭ ەدٸل, قوعام شىنشىل, بيلٸك ۇلتجاندى بولماسا بۇقارا جەتٸمدٸك كٶرەدٸ. جەتٸمدٸ جەمتٸگٸنە اينالدىرىپ, جەتەگٸنە الىپ قورلىق پەن زورلىقتىڭ ارانىنا جىعۋ ٶزگەلەردٸڭ كٷندەلٸكتٸ ەلٸمجەتتٸك ەدەتٸنە اينالادى. بٸرەۋلەر: «اقساقال جوق!» – دەيدٸ. زاڭ مەن شىندىقتىڭ جٷزٸ قارا بولسا, ەلدٸڭ جٷزٸ, ەردٸڭ ساقالى ەشۋاقىتتا اق بولمايدى.
وتپان تاۋداعى اتالمىش مەرەكە مەن مەدەني شارالاردى جىلدا قايتالاۋدىڭ نە قاجەتٸ بار دەۋشٸلەر دە كەزدەسەدٸ. ٶز باسىڭنىڭ قىزىعىمەن ٶلشەسەڭ, ەرينە, ٶمٸردە كٶپ نەرسەلەردٸ قايتالاۋدىڭ قاجەتٸ جوق تا بولار. ال ۇلتتىق جەنە ۇرپاق ساباقتاستىعىمەن ٶلشەگەندە بارلىق امال-ەرەكەتتەردٸ ۋاقىتتىڭ, زاماننىڭ رۋحاني ەلدە تۇرمىستىق ىڭعايىنا قاراپ, تٷپ-تامىرىنان الشاق كەتپەي جەتٸلدٸرە, جاڭعىرتا وتىرىپ قايتالاۋ, جاستاردىڭ بويىنا, جان دٷنيەسٸنە سٸڭٸرۋ, داعدىعا اينالدىرۋ اسا قاجەتتٸلٸك.
بٸرٸنشٸ: وتپان تاۋ – قاراتاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭدارىنىڭ بٸرٸ. سول بيٸك شىڭدى حالىقتىڭ سىرتقى جاۋدان قورعاناتىن تۇعىرىنا اينالدىرىپ, بابالارىمىز جاۋ كەلگەن جاعدايدا ۇران وت جاققان. بٸراق بۇل – مەسەلەنٸڭ بٸر جاعى. ونىڭ ٷستٸنە كەيبٸرەۋلەر: «بەيبٸت زاماندا ۇران وتتىڭ قاجەتٸ قانشا?» – دەگەن سٶزدٸ العا تارتىپ, جوققا شىعارعىسى كەلەدٸ. بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ اق قۇسى – قورعانىسى مىقتى, كٷندٸز-تٷنٸ سەرگەك جەنە اسا ساق وتىراتىن كٷشٸ تولىق, كٷتٸمٸ مول, حاقتان باستاۋ الىپ, حالىقتان قولداۋ تاۋىپ, بٸلٸمٸ مەن بەرەكەتٸن تۋ قىلىپ كٶتەرگەن, اشىلسا الاقان, جۇمىلسا جۇدىرىق بولا بٸلەتٸن ەل-جۇرتتىڭ عانا باۋ-باقشاسىنا قونىپ, الاڭسىز تۇراق تاباتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. بەيبٸتشٸلٸكە شاقىرۋ – اياۋشىلىققا شاقىرۋ ەمەس, تەڭ تۇرىپ سٶيلەسە الاتىنداي دەرەجەگە جەتٸپ, تەرٸس پيعىلدارعا جول بەرمەۋ.
ەكٸنشٸ: ۇران – ويلانۋعا, بەلگٸلٸ بٸر ٸس-ەرەكەتكە, دەر كەزٸندە مەن بەرۋگە, اسا ماڭىزدى شارالار مەن شارۋالاردى ايشىقتاپ كٶرسەتۋگە شاقىرۋ, كٶپشٸلٸكتٸ قوعامداعى ەڭ بٸر ٶزەكتٸ مەسەلەگە قاراي جۇمىلدىرۋ, ٷندەۋ. مىسالى, يماندىلىققا, بٸلٸمگە, بٸرلٸككە, ەڭبەككە, ەرلٸككە, ەلدٸككە, وتانشىلدىققا شاقىرۋ. ەلباسى ٷندەۋلەرٸ, جاقسىلىق پەن جاسامپازدىققا باستاۋ, جۇمىلدىرۋ, بەيٸمدەۋ, باعىتتاۋ, قاناتتاندىرۋ, قامقورلاۋ, الدىن الا سەزٸندٸرۋ, بەكٸتۋ, بەكەمدەۋ, تۇراقتاندىرۋ جەنە باياندى ەتۋ. ارمانداۋ مەن ٷمٸت ەتۋ, جالقى مەن جالپىنى, وي مەن ٸستٸ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن دەنەكەرلەۋدٸڭ نەگٸزٸندە ۇران سالۋ, باستاما كٶتەرۋ, بەلسەندٸلٸككە يتەرمەلەۋ... ت.س.س. ۇعىمدار جاتقان جوق پا?! دەمەك ۇران سالۋدىڭ بارلىعىن بٸردەي جاۋگەرشٸلٸك پەن جاماندىقتىڭ شىلاۋىنا بايلاپ بەرۋگە بولمايدى.
ٷشٸنشٸ: وت – جارىق, سەۋلە, جىلۋ, قوزعالىس جەنە ٶنەركەسٸپ پەن ٶندٸرٸستٸك مەدەنيەتتٸڭ كٷش-قۋاتى. وت – كٷننٸڭ جارىعى, ايدىڭ سەۋلەسٸ. كٷن – تٸرشٸلٸكتٸڭ كٶزٸ. شىراق جاعىپ, ماي تٷتەتۋ, وت جاعىپ الاستاۋ دا بابالاردان قالعان دەستٷر. قازاقتا: «جالىندى جاستىق», «سەۋلەلٸ عۇمىر», «وتتى جٷرەك», «قازانىڭنان ىرىس, وشاعىڭنان وت كەتپەسٸن», «كٶزٸندە وت بار ەكەن», «جانارتاۋداي لاپىلداپ, جاسىنداي جارقىلداپ» دەگەن سيياقتى ماقال-مەتەلدەر, سٶز تٸركەستەرٸ كٶپ ەمەس پە?! دەمەك «وت» دەگەن سٶزدەن دە تەرٸس اينالۋدىڭ قاجەتٸ قانشا? مٸنە, وسى ايتىلعانداردى ويعا تٷيٸپ, وتپان تاۋدا جىل باسى امال مەرەكەسٸندە بٸرلٸك وتىن جاقساق, جارقىن بولاشاق, سەۋلەلٸ عۇمىر, جاسامپاز ەڭبەك, جالىندى نامىس جەنە بەلسەنگەن بٸرلٸك پەن بەرەكەتكە, ۇلتتىق تۇتاستىققا شاقىرۋ دەگەن سٶز بولىپ شىقپاي ما? مەرەكەنٸڭ سەنٸ, مەرەيلٸ تٸرلٸگٸمٸزدٸڭ مەنٸ جەنە شالقىعان كٶڭٸلٸمٸز بەن ۇلتتىق كٷش-قۋات جٸگەرٸمٸزدٸڭ لاپىلداعان كٶرٸنٸسٸ بولماي ما? ەزٸلٸپ, ەڭكەيە بەرگەندە نە ۇتامىز?!
ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸنٸڭ ەسكٸ قاراتاۋ بويىنداعى ەڭ بيٸك شوقىلارىنىڭ بٸرٸ, حالىق اۋزىندا وتپان تاۋ تۋرالى ەڭگٸمە جەلٸسٸ ٶتە ەسكٸدەن باستاۋ الادى جەنە ەرتٷرلٸ باعىتتا باياندالىپ, كيەلٸ مەكەن رەتٸندە اڭىزدارعا ارقاۋ بولادى. وت-مان اتاۋىنىڭ ٶزٸ تىم ەجەلگٸ تاريحتىڭ كۋەسٸ ەكەندٸگٸنٸڭ ايعاعى. وتپان تاۋدىڭ بيٸك شوقىسىندا بٸرلٸك وتى جاعىلىپ, حالىقتى سىرتقى جاۋدىڭ بەيقۇت شابۋىلىنان قورعانۋعا شاقىرۋدىڭ امالدارى جاسالىنعان. ەل قورعاعان ەرلەردٸڭ تابان ەتٸ مەن ماڭداي تەرٸنٸڭ ٸزٸ قالىپ, جٷرەكتەرٸندەگٸ ار مەن نامىستىڭ, ەلدٸكتٸڭ رۋحى سٸڭگەن جەر. بابالارىمىزدىڭ ۇلى دالانى ۇرپاققا اماناتتاپ امان-ەسەن تاپسىرۋ ٷشٸن, تٷن ۇيقىسىن تٶرت بٶلٸپ ۇلتىمىزعا تەن بەرەكە-بٸرلٸك پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ تۋىن قۇلاتپاي كٶكبٶرٸدەي جورتۋىلداپ, ارىستانداي ايبات شەگٸپ, جولبارىستاي جاعالاسىپ, قىرانداي قىراعىلىق تانىتىپ, ۇران سالىپ ٶتكەن جەرٸ.
اتى اتالعان سەۋلەتتٸك مۇرالارعا ۇلتتىق تانىم مەن يماندىلىق جەنە سالت-دەستٷرٸمٸز نەگٸزٸندە ٶرنەكتەر مەن سىزبالار ەنگٸزٸلدٸ. قۇلپىتاستار مەن قويتاستارداعى ناقىشتاردىڭ ٷلگٸلەرٸن باسشىلىققا الدىق. ۇلتتى رۋحاني تۇتاستىق پەن بٸرلٸككە جەنە ورتاق ار-نامىسقا شاقىراتىن مەن-ماعىنالاردى ويۋ-ٶرنەك, سىزبالار ارقىلى ۇرپاققا اماناتتاۋدى باسشىلىققا الدىق. سەۋلەتتٸك مۇرالار جٶنٸندە مەرزٸمدٸك اقپاراتتاردا, «اداي اتا» كٸتابىنىڭ ٷش تومدىعىندا قاجەتتٸلٸككە قاراي بايانداپ, جازىپ وتىرعان بولاتىنمىن. سوندىقتان ونىڭ بەرٸن قايتا تاراتىپ, ەجٸكتەپ وتىرۋدى جٶن سانامادىم. ەركٸمنٸڭ كٶڭٸل كٶكجيەگٸنٸڭ رۋحاني كەمەل-كەڭٸستٸگٸنە قاراي ٶزدەرٸنشە وي تٷيٸپ, ۇيعارىم جاساۋىنا مٷمكٸندٸك قالدىرعانىمىز دۇرىس بولار. باستى ماقسات – اللاعا قۇلشىلىق جاساي وتىرىپ, ەۋليەلەر مەن اتا-بابالار رۋحىن جەنە ۇلتتىق تاريحتى ۇرپاققا ٶنەگەلٸ ٶرٸس قىلىپ, ٶز تامىرىمىزدان كٶكتەپ, جەتٸلۋ.
ماڭعىستاۋ – تٷسٸنٸپ, تاريحي-تانىم تۇرعىسىنان ويلانىپ, پايىمداعان جانعا قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى, بٸرلٸگٸ مەن بەرەكەسٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ, سالت-دەستٷرٸ مەن ەدەپ-عۇرپىنىڭ جەنە يماندىلىقتىڭ وشاعى, رۋحاني استاناسى.
جۇمىرتقانىڭ سارى ۋىزى بالاپان بولىپ, جەتٸلٸپ, جارىق دٷنيەگە شىققانشا ونىڭ سىرتقى قابىعى قانداي قاجەت بولسا, قازاق حالقى دا ٸشتەن تٷلەپ, قايتا ۇلت بولىپ, كەمەلٸنە تولىپ جەتٸلگەنشە «دەموكراتييا» اتتى ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ ساياسي ساۋىتىن دەل سولاي پايدالانۋ – بٸز ٷشٸن دە اسا قاجەت جەنە كەرەك ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
مەن تانىم-تٷيسٸگٸم مەن قاراپايىم اقىل-ويىمنىڭ شەڭبەرٸندە عانا قىسقاشا وي-ٶربٸتٸپ, پەرزەنتتٸك جان داۋسىمدى جەتكٸزۋگە تىرىستىم. كەمشٸل تۇسىنا كەشٸرٸم سۇراپ, ٶرشٸل تۇسىنا ٶكٸنبەيتٸندٸگٸمدٸ دە ايتقىم كەلەدٸ.
نوقتالى قايىس, شٸدەرلٸ شالىس, بۇيدالى جەتەك ماڭعىستاۋدىڭ وقشاۋ كٷي كەشٸپ, كٶزتٷرتكٸلٸك پەن سٶزتٷرتكٸلٸكتەن عاسىرلار بويى شارشاعانى بارشامىزعا ايان. قولدا باردى جوعالتپاي عىلىم مەن بٸلٸمدٸ يگەرٸپ, ٶسٸپ-ٶنٸپ, ەلدٸڭ تىنىشتىعىن ساقتاي وتىرىپ, تەجٸريبەسٸ بارلاردان تەلٸم الىپ, كەڭەسٸپ-كەمەلدەنٸپ, ٸشتەن تٷلەپ, الىس-جاقىنمەن ارالاسا جٷرٸپ جەتٸلگەنٸ دۇرىس سەكٸلدٸ. الپاۋىت ەلەم اشىعىپ تۇرعاندا نانى بار ادامنىڭ نازارعا تٷسە بەرگەنٸ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. بەلەلٸ جەردٸ باسپاي, اقىل مەن ايلانى, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸ, قاناعات پەن تٶزٸمدٸ جولداس قىلىپ, «ەكٸ قولعا – بٸر كٷرەك» ەڭبەك ەتٸپ, قوعامنىڭ تامىرىن, زاماننىڭ ەمٸرٸن جٷرەكپەن ساراپتاپ, تٸلەكپەن پاراقتاپ ەر نەرسەنٸ ۋاقىتىمەن پايىمداپ, بابالار اماناتىن بالالارىمىزعا تابىستاۋ ٷشٸن عۇمىر كەشۋٸمٸز كەرەك. ادام تٷگٸل اعاش تا قىراۋلى قىس كەلگەندە تامىرىن امان ساقتاۋ ٷشٸن, تاعدىرىن جەلدٸڭ ٶتٸنە بەرٸپ, كٶپ يٸلٸپ, كٶكتەمٸن كٷتەدٸ. ٸشتە دە, سىرتتا دا جاۋ كٶپ, ساقتانۋ كەرەك! تەي-تەي باسقان تەۋەلسٸز وتانىمىزدىڭ باقىتتى شاعى, بازارلى دەۋرەنٸ جاقىن بولعاي! بەرٸ دە سول ٷشٸن... بٸر اللادان تٸلەپ, اللانىڭ سٷيگەن قۇلدارى ەۋليەلەردٸڭ دەمەۋٸنە سەنٸپ, رۋحىمىزدى بٸرٸكتٸرٸپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جاڭارتىپ, تولىسىپ, تۇتاستىققا جەتسەك قازاقتان كٶپ, قازاقتان كٷشتٸ حالىق بولمايدى.
سابىر اداي, اقىن.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەگٸ سٸڭگەن قايراتكەرٸ. ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ جەنە «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ.
«اداي اتا-وتپان تاۋ» تاريحي تانىمدىق ەتنو-مەدەني ورتالىعىن سالۋ يدەياسىنىڭ اۆتورى.
«مۇڭال اتا – قاراشاڭىراق» كٸتابىنان (2015 جىل)
