Jańa aidar: «AMAL TABIǴATTY DA, RÝHYMYZDY DA JAŃǴYRTADY»
QARAPAIYM QAǴIDALAR
(qazaq ulttyq mádenietiniń negizinde jasaqtalynǵan «Adai Ata – Otpan taý» tarihi-mádeni ortalyǵynyń qysqasha qurylymdyq baiannamasy men tujyrymdamasy)
Halyqtyq shejireniń qurylymdyq júiesin ulttyq ádep-ǵuryp, salt-dástúr, jol-joralǵy, nanym-senimdermen sanamyzǵa shegelep, qoǵamda árbir adamnyń (qazaqtyń) oryn-ornymen, syily da, senimdi jáne qaýymdyq jaýapkershiliktiń aiasynda ǵumyr keshýine jol kórsetken uly babalarymyzdyń túsirer jaryǵy, tóger sáýlesi, túsine bilsek, molynan bolmaq (qazaq salt-dástúriniń qudireti sonda: tipti ornymen ázildesip, kúlip-oinap bir-biriniń kóńiline sypaiy ǵana shattyq pen qýanyshtyń sáýlesin syilaý úshin naǵashy men jienge, jezde men baldyzǵa, qurby men qurdasqa, jeńge men qainyǵa ulttyq ádeptiń sheńberinde múmkindik berilgen).
Adamnyń – adam kóńilin aýlap, qas-qabaǵyna qaraýdy besiginen berik ustanyp, ashylǵan qushaq, tógilgen tilekpen ómir súrýdi tirshiliktiń saltyna ainaldyrǵan. Jyly sóz, aq bata, arly áreket, ibaly meziret, imandylyq pen ádil sheshim, shynshyl ýáde, selkeýsiz sertti árbir qazaq tabiǵatynan Kisiliktiń týy etip ustaǵan. Allaǵa senip, árýaqtardy qurmet tutyp, az ǵana ómirdiń máni men maǵynasyn kóbirek syilasýdan izdegen. Osy asyl qasietterdiń barlyǵy birte-birte kómeskilenip: ár qazaq, ár aimaq jáne barshamyz jeke-jeke jetimdik pen jalǵyzdyqtyń, jabyrqaý men nalýdyń, toryǵý men zaryǵýdyń, qatygezdik pen qaiyrymsyzdyqtyń, sekemshildik pen senimsizdiktiń, ermelik pen enjarlyqtyń úmitsizdik pen úreidiń (t.s.s.) bodanyna ainalyp bara jatyrǵan siiaqtymyz. Bizdiń jan-júregimizdi: Ár qazaqtyń boiynda – bar qazaqtyń ary bar ekenine, bar qazaqtyń boiynda – ár qazaqtyń qany bar ekenine sendirip, eńsemizdi kóterip, tutastyq pen týystyqqa, jalyndaǵan ar men namysqa, asqaq arman men úkili úmitke bastaityn – shynshyl shara, shyryldaǵan ákelik mahabbat, analyq alaqan kerek. Qazaqta: «Kemedeginiń jany bir» degen sóz bar. Memleket – alyp keme. Kemeniń jyrtyǵyn jamap, tesigin bitep almai, burysh-buryshyna bir-birimizden jasyryp dúnie-múlik jinaý – tezirek sýǵa ketip ólýdiń taptyrmaityn birden-bir joly.
«Qarashańyraq», «qaraqazannan dám tatý», «kórisý» siiaqty ulttyq salt-dástúr men qaǵidalardy sebep qylyp, bilik: buqara halyqtyń ortasyna kelip, árbir júrek pen kóńilde bolatyn tulǵalyq suranysqa qanaǵattyń lázzatyn syilaýy kerek. Sonda, árbir qazaq, ulttyq saiasattyń jáne baýyrlastyq pen qandastyqtyń, buljymas ustanymdardyń jarshysyna ainalady. Buqaraǵa kórise kelip, kólbei jatyp, buqara halyqtyń sanasy men turmysynda qalyptasqan ónege-órnekti tárbielik qural jáne ideologiialyq turǵydan ulttyq maqsat pen múddege ainaldyryp, syrlasyp, muńdasyp, eldiń taǵdyryn ózine amanattap ketýdiń áseri múlde bólek. Qazaqy shejire men ulttyq salt-dástúrde sonyń barlyǵy bar, paidamyzǵa jarata bilýdiń utyry men barsha qazaqqa ortaq daýsyz núktesin, dańǵyl jolyn tabý kerek. Negizgi maqsat sol. Daýsyz núkte – qarashańyraq, qarashańyraqqa kelip kórisý, qaraqazannan dám tatý siiaqty qalyptasqan halyqtyq qaǵidalar.
Qarashańyraq – uly, negizgi, kieli, baiyrǵy, murager, bas shańyraq degen uǵymdardy beredi. Ulttyq salt-sanada qarashańyraq uǵymy óte ádil sheshimin tapqan. Mysaly, bir ákeniń úsh uly bar delik. Kúnderdiń kúninde úlken eki ulyn úilendirip, jeke otaý tigip bólek shyǵarady. Al, kenje uly áke-shesheniń qolynda, qarashańyraqta nemese bas shańyraqta qalady. Negizgi murager kenje ul bolady. Atadan, ákeden qalǵan qarashańyraqqa murager bolǵandyqtan kenje uldyń jasy kishi bolsa da joly úlken. Sol shańyraqtan otaý tigip bólek shyqqan uldary men qyzdary sálem berip, tórkindep, amal aiynda kórisip ata-ananyń bar kezinde de, joq kezinde birinshi qarashańyraqqa keletin bolady. Bul ata-babasyna jáne ushqan uiasyna degen qurmet. Ulttyq turǵydan qaraityn bolsaq, atamekenge, salt-dástúrge, baba-tarihqa degen qurmet. Ortaq ulttyq qaǵidany moiyndap, árbir áreketimizdi baýyrlastyq pen týystyqqa ikemdeý. Mysaly, Qazaq Atadan taraǵan qazaq halqy da úsh júzden turady. Úsh júzdiń eń kishisi – kishi júz. Ulttyq shejirede kishi júzdiń eń kenjesi – Adailar. Demek, Adailar – qazaq halqynyń qarashańyraǵynyń iesi. Qarashańyraqty ieleý – artyqshylyq emes, kerisinshe, asqan jaýapkershilik. Murager ákeden qalǵan zattyq buiymdardyń ǵana iesi emes, sol áýletten taraǵan otaýlardyń, ul-qyzdardyń, jekjat-juraǵattyń birlik-berekesine, týystyq qarym-qatynasyna, syilastyǵyna, tutastyǵyna uiytqy bolýy tiis. Ata-baba, áke amanatyna adal bolýǵa mindetti. Ulttyq deńgeide alsaq ta, mańǵystaýlyqtarǵa artylatyn tól mindettiń mańyzdylyǵy dál osyndai (shartty uǵymdardy tutas qazaq halqynyń birligi men berekesine ushtastyryp búgingi kúnniń talap-tilegine ideologiialyq turǵydan astastyryp paidaǵa jaratý baǵytynda sóz bolyp otyr).
Qazaq dalasynda Ulytaý, Qazyǵurt siiaqty tarihi mekender bar. Durys, ol jerlerde eldiń taǵdyryna qatysty pikirler aitylyp, tarihi sheshimder qabyldanyp, babalarymyz bas qosyp tý tikken. Biraq atalmysh mekender ártúrli tarihi oqiǵalardyń, soǵys jaǵdailarynda ýaqytsha kezeńdik mánge ie bolyp ulttyń jadynda qalǵan, júreginen oryn alǵan. Ondai tarihi mekender men jádigerlik qundylyqtardy qurmetteý, qasterleý jáne aman-esen urpaqqa amanattaý – mindetimiz. Alaida kezeńdik tarihi mekender ultymyzdyń urpaq sabaqtastyǵynyń negizinde qalyptasqan «Qarashańyraq» qaǵidasyna qosalqy teńeý, aýyspaly minber bola almaidy. Qazaq ultyn bir atanyń balasy retinde tanyp, daýsyz jol, ortaq núkte, ulttyq tutastyqqa bastaityn ideologiialyq qurylym – qazaq shejiresi, qarashańyraq qaǵidasy, amalda kórisý, qaraqazanynan dám tatý aiasyndaǵy ádet-ǵuryptyq senim.
Ulttyq dástúrdiń ádilettiligi – balalardyń jas jaǵynan úlkenderi áke-shesheniń tabysty, qairatty kezinde ósip jetiledi. Olardyń ómirdiń dańǵylynda tez aiaqtanýyna áke-shesheniń yqpaly kenje balaǵa qaraǵanda molyraq bolady. Turmystyń aǵymynda áli aiaǵynan tik turyp úlgermegen kenje baladan úlken uldarynyń qol úzip ketpeýi úshin jáne rýhani-kisilik turǵysynan qarashańyraq muragerine boryshty, paryzdy bolyp, jol-joralǵynyń, ar-uiat pen imandylyqtyń, qandastyq qaǵidaǵa negizdelgen erejeniń sheńberinde qol ustasyp ǵumyr keshýleri úshin, qarashańyraq uǵymyn perzentteriniń kókirek sarailaryna ǵasyrlar boiy mórlep, bekitken-aý dep oilaimyn.
Qazan – kieli uǵym. Qazan kóterý – úi bolý. Úi bolý – urpaq súiý. Urpaq súiý – sansyz rahmani jaýapkershilikti moinyńa alyp, adal da tynymsyz eńbek etý, tynyshtyq pen beibitshilikti, birlik-berekeni kókseý jáne saqtaý, izdený men shyńdalý. Kúndiz-túni aqyl men parasatqa, bilim men bilikke júginý. Ashy shyndyq, tátti úmitpen ómir súrý. Qaraqazanǵa halaldan as túsip, qara balanyń qarnyna baram degenshe ata-ana qanshama oi-qiial men is-árekettiń súzgisinen ótedi. Jeke otaýdyń qaraqazany osynshalyqty mán men mańyzǵa ie bolǵanda, ulttyq salt-dástúr, dástúrli halyqtyq qaǵidalar deńgeiindegi – qarashańyraqtyń qaraqazanynyń máni men mańyzyn, alar orynyn, kiesi men qadyr-qasietin aqylǵa salyp shamalai berińiz. Qazaqta: «Qazandy teppe», «Qazandy tóńkerme», «Qazanyńdy berme», «Qazanǵa túkirme», «Qazan ústinde qarǵama», «Qazany bólektiń qaiǵysy bólek», t.s.s. kóptegen yrym-joralǵylar men eskertýler jáne tanym-túsinikter bar. Sonymen qosa: «Bir kún dámdeske qyryq jyl sálem», «Bir qazannan dám tatqan – bir týǵannan nesi kem?», «Qazany birgeniń amaly birge», t.s.s. tatýlyq pen birlikke, qut-bereke, toqshylyqqa, jasampazdyq pen jan tazalyǵyna úndeitin ulttyq pálsapalar jetip artylady. Qazaqtyń qarashańyraǵy – Mańǵystaý. Eldiń qaraqazany da sol birlik pen berekeniń, qut pen qulpyrǵan jasampazdyqtyń rýhani jáne zattyq beinesi men tuǵyry. Qazan Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýi mazarynda da bar. Biraq ol islamdyq tutastyqqa úndeitin rýhani muramyz. Al Otpan taýdaǵy qarashańyraqtyń qaraqazany – ulttyq, tektik rýhani muramyz. Amal merekesinde Otpan taýǵa jinalyp, qazaqtyń úsh júzinen shaqyrylǵan aqsaqaldary men azamattary sol ortaq qarashańyraqtyń qaraqazanynan dám tatsa, jylma-jyl jańǵyrtyp úrdiske ainaldyrsa, ultymyzǵa ulaǵatty birlik, qut pen baq, bereke men yrys keledi. Qaraqazannan dám tatý jáne ony saltanatty túrde dáripteý, tálim-tárbielik mánin arttyrý amaldarynyń erejeleri jasalynatyn bolady.
Dám tatý – bir shańyraqtyń, bir áýlettiń, bir rýly eldiń ne bolmasa tutas ulttyń, halyqtyń rýhani kiesine ortaqtasyp, senimine kirip, aq-adal, ýyz nietin bólisip, týystyq pen baýyrlastyqtyń amanatyn arqalap, ar-ujdanyńnyń aldynda Allaǵa ant bergendei áreket pen qazaqy uǵym. Qazaqtyń: «Bir kún dámdeske – qyryq jyl sálem» deitini sodan bolar. «Dám attaǵan ońbas» dep jatatyny da bar. Qazaqtyń úige kelgen qonaqqa: «Nannan aýyz ti, aǵarǵannan aýyz ti» dep qiyla qaraǵany – «Barymdy bólisip, baýyr bolǵym keledi» degeni ǵoi. Osy aq-adal dástúrdi ulttyń ishki birligine paidalansaq jaman ba?! Yrys-nesibeni Qudai beredi, sol buiryqty yrys-nesibesin kóldeneń kók attymen bólisýge daiyn turatyn qazaqtai aq kóńil perishte tektes halyq jer betinde bar ma eken?! Qazaqty Qudai osynshalyq rýhani tazalyǵy úshin de saqtap kele jatyrǵan bolar!
Kórisý – júzdesý. Júzdesý – tanysý, bilisý, dostasý, syrlasý, muńdasý, túsinisý, sený, qanaǵattaný. Oilap qarańyz: túsinisý, sený, qanaǵattaný – adamdardy barlyq jaqsylyqqa bastaityn rýhtyń táńirlik nári emes pe?! Mańǵystaý halqy amal (naýryz) aiynyń on úshinen on tórtine qaraǵan juldyzynda, óz áýletiniń qarashańyraǵynan bastap, el aqsaqaldaryna, jasy úlkenderge, aǵaiyn-týys, jekjat-juraǵattarǵa jol-joralǵysymen kórisip shyǵady.
Mysaly, mal baqqan halyqqa jyl maýsymynyń aýysýy, tórt túliktiń jaiylymy óte mańyzdy. Amaldyń on tórtinde ai tolady, jyl jańarady. Jańa jyl, jańa maýsym bastalady. Qystyń qyraýly kózinen maldy aman alyp shyǵý úshin, salystyrmaly túrde jyly ólkege qystap otyrǵan qazaq, keler qystyń qamyn oilap, búr jara bastaǵan kógiljimdi tórt túlik taptap tastamaý úshin bir sát te irkilmei maldyń baby men jaiyna qarai, jaz – jailaý, kúz – kúzdeýge kóshe bastaýdyń qamyna migirsiz kirisedi. Qystan qaljyrap shyqqan qazaq jazdan jaqsylyq pen molshylyq tilep, uzaq sapardyń aldynda aǵaiyn-týys, jekjat-juraǵatpen kórisip, bir-birine aman-esendik tilep, qimastyq, pák sezim, sarǵaiǵan saǵynysh, úkili úmitpen qosh aitysyp attanady. Ultymyzǵa bitken adamǵa degen erekshe qurmet pen baýyrmaldyqtyń astarynda da osyndai sebepter jatqan bolar. Jyl ainalyp kelip, bir-birin aman-esen kórý asa mańyzdy bolǵan. Sondyqtan, didarlasyp kórisý saltqa ainalǵan bolýy kerek. Ájelerimiz: «Eski ai, esirkei gór, jańa ai, jarylqai gór!» – dep týǵan aiǵa sálem etip jatatyn edi. Tynyshtyqty baǵalap, tylsym dúniemen tildesip, bas iip barshaǵa jaqsylyq tileý úshin qanshama rýhani tazalyq kerek?!
Kelinderdiń sálem etýi, qudalyq, qalyń mal, betashar, shymyldyq ustaý t.s.s. kóptegen sán men saltanatqa, adamdy jáne onyń ómirdegi mańyzdy sátterine asa úlken syi-qurmetpen qaraýǵa negizdelgen ulttyq salt-dástúrler kóbine-kóp Mańǵystaýda ǵana saqtalyp kelgeni jasyryn emes (Qudaiǵa shúkir, qazir qazaq dalasynda salt-dástúrlerimizdiń keń qoldanysqa túse bastaǵany qýantady. Mysaly, jyrshylar betashar aitqanda aǵaiyn-týys, jekjat-juraǵatty ret-retimen kelinge tanystyra otyryp, tize búktirip sálem etkizedi. Sóitip, máńgilik kieli bosaǵasynan kelindi oń aiaǵymen attatady. Árine, kelin eriniń ata-anasyna, áýletke, rýly elge sálem etip, tize búgý arqyly qurmet kórsetedi. Biraq tereńirek oilanyp qarasańyz, bul negizinen, birinshi kezekte janama maǵynalyq, ishara turǵysynan erine, kúieýine tize búgýi. «Erim – Pirim» degen uǵymǵa baǵynýy. Dálel – eri, kúieýi qaitys bolǵan áiel tize búgip, sálem etýdi toqtatady. Demek, kelin bosaǵadan attamai jatyp, erin pirindei syilap, tize búgip, óziniń sol otaýdaǵy ornyn aiqyndaidy. Bul – syilastyq pen rettilik buljymas tatýlyq pen birlikke ákeledi. Otbasynda bolsyn, qoǵamdyq qarym-qatynasta bolsyn árkim óz oryn-ornymen ómir súrse, baq pen bereke degen sol emes pe? Ana – otbasynyń kiesi. Er – eliniń qorǵany).
Alaida biz atap ótken salt-dástúrler legi, tek qana, Mańǵystaý qazaqtaryna tán deýden aýlaqpyz. Tarihi alasapyrandardyń tusynda qazaq halqynyń ulttyq sanasy orasan dertke shaldyǵyp, kúizeliske ushyrady. Ult sán-saltanattan, jadynan birshama adasty. Ol qasiret Mańǵystaý halqynyń da basynan ótti. Degenmen, Mańǵystaý halqy Islamdyq baǵyttaǵy tili men tegi týys baýyrlas ulttar men shekaralas boldy. Ózgelermen jurnaqtasyp júrip qazaqy salt-dástúrdi saqtap qalýǵa, ózge aimaqtaǵy qazaqtardan góri múmkindigi kóbirek boldy. Shyndyǵynda, salt-dástúr barsha qazaqqa ortaq. Kórisý salty da barshamyzǵa ortaq degen pikirdi aitý úshin, kelinderimizdiń sálem etýin mysalǵa alyp otyrmyn. Sebebi kelinderdiń sálem etý dástúri bul kúnde barsha qazaqqa túsiniktirek jáne jekelegen aimaqtarda saltymyzǵa qaita ene bastap júr (tarihi zobalańnyń saldarynan bir-birimizdi tosyrqap, jatsynyp ógeisinetin bereketsizdikke uryndyq. Sondyqtan ortaq saltymyzǵa da úrke qarap, árkelki túsinikte júrmiz).
Naýryz – parsylardyń sózi. Parsylar qazaqqa qaraǵanda otyryqshy halyq. Mal baqqan halyq sekildi qarbalaspai jaryq pen qarańǵynyń teńeler sátin jańa jyl retinde tańdap alǵan sekildi. Qalanyń halqy didarlasyp kórisýge asa bir muqtaj da emes. Sondyqtan merekelik jaǵyna kóbirek den qoiyp, qalaly jerde kóp bolatyn ash-jalańashtarǵa kóje berip, as-taǵamǵa, qyzyl-jasyl saltanatqa mán berilgen siiaqty. Árine, tárbielik máni bar tustary da kóp. Joqqa shyǵaryp jadaǵailandyrýdan aýlaqpyn. Degenmen, qala halqynyń turaqty merekelik sharasymen, kóshpendi qazaq halqynyń bir-birine aman-esendik tilep kórise turyp, qoshtasqan sán-saltanatynyń arasynda bizdiń qazaqqa ǵana tán jan sulýlyǵy men baýyrlastyqtyń, pák sezimniń óshpes ónegesi men jan terbeter saǵynyshqa toly bir qupiia sazy bar (árine, kórisip kelgen soń, qonaqtaý, syi-syralǵy kórsetý rásimderi óz aldyna).
Bata – Allanyń tarapynan nurlanyp, sáýlelenip rýhani kúsh-qýatqa ie bolǵan shyn alǵys pen tilek. Jeke tulǵanyń jáne kópshiliktiń jalqy men jalpyǵa baǵyshtalǵan kóńil iltipaty. Bata alý – Alla tarapynan rahmani jáne rýhani kúsh-qýat alýmen qatar, nysanaly baǵytyńnyń shyndyǵy men aqiqatyna qoǵamdyq negizde kóz jetkizip, kepildikke ie bolý. Qazaqta: «Bataly qul arymas, batasyz qul jarymas», «Batamen er kógerer, jańbyrmen jer kógerer», «Batasyz is – baiansyz» degen maqal-mátelderdi mysalǵa alsaq ta jetkilikti (Bataly qul – bul jerde Qudaidyń quly degen maǵynada aitylyp tur). «Bataly sóz – ataly sóz» degen de qazaqy uǵym bar. Ata-tek, túp-túbir, negizgi degen mán-maǵynalardy beredi. Demek bataly sózdiń túp-túbirinde, teginde: Táńirlik negiz bar, ózgermeitin kúsh-qýat bar degen maǵynadan týǵan úrdisti úkim shyǵar. Sondyqtan bata bergende de, bata alǵanda da shyn yqylas-niettilik tanytý – qaitalanbas sáýleli sát, nurly shýaq, baq-bereke ekenin seziný kerek.
At mingizip, shapan jabý degen de bir keremet dástúr bar. At – erdiń qanaty, shapan – erdiń qamsaýy, abyroiy. At mingizip, shapan japqanda da barynsha dáriptep, baǵalap, tiisti rásimder oryndalýy kerek. Bere salý, ala salý, jaba salý, mine salý siiaqty jadaǵailyqpen jalpaqshesheilik qunyn ketiredi. Jalpy ulttyq salt-dástúr men ónerdi kózdiń qarasyndai syilaý jáne syilatý paryz ben qaryzymyz. Ulttyq ónerge keletin bolsaq, ónerdiń tarihyn ónerpazdardan bólip qaraýǵa bolmaidy. Mysaly, mysyq sútti ólerdei jaqsy kóredi, biraq onyń qaidan, neden shyǵatynyna bas aýyrtpaidy. Ónerin paidalanyp, ónerpazdardyń taǵdyryna bas aýyrtqysy kelmeitin yqpaldylar da sol mysyq siiaqty. Qoǵam osy nemqurailyqtan saqtanýy tiis. Ulttyń ulttyǵyn tanytatyn salt-dástúri men óneri.
Halyqaralyq jaǵdailardyń qubylmaly turaqsyzdyǵymen álemdik saiasi kúshterdiń (alpaýyttardyń) shikizat jáne munai siiaqty óndiristik qýat kózderine degen muqtajdyǵy kúnnen-kúnge óreskel ózimshildiktiń, búlginshiliktiń búrkemeli áreketine ainalyp bara jatyrǵany jasyryn emes. Kúlli qazaq dalasy sekildi, Mańǵystaý ólkesi de shikizat qoryna, ásirese, munai kenderine óte bai. Tarihi tanym turǵysynan óndiristik ólkeni negizdei túsý úshin Otpan taýǵa Adai Ata kesenesi salyndy. Syrtqy saiasi kúshterdiń aldynda Táýelsizdiktiń tuǵyryn bekemdei túsý úshin qajet bolǵan qadam. Amal-áreketterdi buqara halyqtyń sanasynda qalyptasqan salt-dástúrlerden alýdy maqsat tuttyq. Ulttyq mádeni sharany uiymdastyrýǵa, jasaýǵa buqaranyń óziniń bastamashyl kúsh-qýatyn paidalaný – kózdeýli nysana. Ulttyń ishki tutastyǵy men birligin kez-kelgen syrtqy saiasi oiyndardyń qaqpanyna túspeitindei dárejede qalyptastyrý, qýattandyrý, jetildirý, jigerlendirý amaldaryn buqara halyq óz boiynan ózi izdep tabýǵa itermeleýdiń, ádistemelik kórnekiligin jasaý. Úkimet tarapynan Otpan taýdaǵy mádeni sharalardyń barynsha sán-saltanatpen ótýine mán bergeni durys... Eńsesin kótergen Halyq – Erlik pen Birlikti tý qylyp ustaidy.
1. Salt-dástúr negizinde qalyptasqan ulttyq, qoǵamdyq júieni búginginiń talap-tilegine yńǵailap, qazaqtyń ishki tutastyǵy men birligine dáneker – uiytqy qylyp, tól halyqty ár aimaqta oqshaýlaný men árkelkilikten saqtaý.
2. Ulttyq múddemizdi qorǵai otyryp, resmi biliktiń álemdik saiasat sahnasyn da óz halqynyń únsiz túsinistigi men ishki úilesimine, Birligi men Tutastyǵyna taban tireýin qamtamasyz etý.
3. Tól merekeniń aiasynda Elbasynyń jáne bilik ókilderi men ziialy qaýymnyń, aqsaqaldar men azamattardyń buqaralyq negizde jylyna bir ret beiresmi bas qosyp, bir Atanyń urpaǵy retinde syrlasyp, qaýymdasýyna jol ashý. Ulttyń júregi men sezimine jáne qandastyq ar-namysy men sanasyna jadylanyp jazylatyndai syrt kózden tys únsiz túsinistiktiń daǵdysyna ainaldyrý (Amal merekesiniń aiasynda ulttyq múddemizdi saraptap otyratyn beiresmi, halyqtyq negizdegi Ulttyq Uiymdyq Keńestiń ortalyǵyna ainalar edi). Bul júieni aiaqqa turǵyzyp alǵan soń Túrki halyqtarynan da baýyrlarymyzdy shaqyryp, ókilder qabyldaýǵa bolar edi. Mańǵystaýdaǵy tarihi eskertkishterdi kórip, saiahat jasaýlaryna da múmkindik týar edi. Saiahattyq júieni qalyptastyrý tarihi tamyrlastyǵymyzdy qaita jandandyrý men qatar, «Otpan» etno-mádeni ortalyǵynyń qarjylyq qajettiligin de sheship otyrýǵa kómekteser edi. Jahandaný jaǵdaiynda bizge kerek eń ir buqaralyq mádeni sharanyń biri osy bolmaq.
4. «Adai Ata – Otpan taý» tarihi-tanymdyq, etno-mádeni ortalyqta salynǵan sáýlettik qurylymdardyń aiasynda jastar men jasóspirimderge baǵyshtalǵan ulttyq maqtanysh pen Otanshyldyqqa bastaityn is-sharalardyń, paidaly keńesterdiń ǵylymi-ádistemelik birtutas júiesin jasap, ortaq namysyn oiatyp, ulttyq múddege jumyldyrý.
5. Mańǵystaýdaǵy Amal merekesinde asa mańyzdy oryn alatyn: «Qarashańyraq jáne qarashańyraqqa kelip kórisý, qaraqazannan dám tatý, Birlik otyn jaǵý, bata berý, shapan jabý, ádep (ádet), imanǵa úndeý» siiaqty baiyrǵy tanymdyq qaǵidalardy jalpy ulttyq tól merekege, rýhani ózek pen jelige, qazaqqa ortaq qandastyq pen baýyrlastyqtyń jandy julynyna ainaldyrý (qazaq dalasyna dáripteý).
6. Otpan taýda Amal merekesinde memlekettigimiz ben ulttyǵymyzǵa ólsheýsiz eńbek sińirip júrgen biregei tulǵalar men qairatkerlerge, ǵylym-bilim ielerine, salt-dástúr, ádep-ǵuryp, dástúrli din men imandylyq baǵytyndaǵy aqparat kózderi men jekelegen tanym ielerine, inabattylyqtyń jarshysy bolyp júrgen áiel-qyzdarǵa buqara halyq pen úsh júzdiń aqsaqaldarynyń atynan shapan jabý, bata berýdiń asa tereń mán-maǵynaǵa negizdelgen, barynsha sán-saltanatqa ikemdelgen jol-joralǵy sharttaryn jasaý. Bul da rýhani turǵydan ulttyń tutastyǵyna qyzmet jasaityn qarapaiym amal-árekettiń biri (madaqtaýǵa, bata berýge, shapan jabýǵa ylaiyq úmitkerler ár aimaqtan jáne ártúrli salalyq negizde bolýy kerek. Sany óte az mólsherde iriktelip alynýy kerek. Retsiz kóbeise máni ketedi).
7. Birlik otyn jaǵýdyń ultqa rýh beretindei amal-sharttaryn bekitip, alaýshany amanattaýdyń erejesin jasaqtaý.
8. Ultymyzdyń tól merekesi Amal meiramyna qatysqan Úsh Júzdiń aqsaqaldary men buqara halyqtyń atynan barsha qazaqstandyqtardy birlik pen berekege shaqyrǵan Úndeý hatty jylma-jyl jariialap otyrý. Bul óz kezeginde qazaqstandyqtarǵa – qazaq halqynyń jetekshilik jáne jasampazdyq bet-beinesin kórsetip turady (aitýly merekeniń, tek qana, ulttyq salt-dástúr negizinde ótýin qadaǵalaý. Ózge mádenietti aralastyra bastasaq, kúnderdiń-kúninde óńi ózgerip, kózdegen maqsatynan adasyp tynady).
Aqsaqaldardyń abyroiyn kóterip, aqyl men tájiribege, bilim men bilikke, ulttyq ar-namys pen múddege, otbasylyq syilasyqtan bastap, Otandyq deńgeige deiingi qarym-qatynas júiesine ulttyq rýhani qundylyq pen turmystyq boiaý berý – basty maqsattyń biri... Zań ádil, qoǵam shynshyl, bilik ultjandy bolmasa buqara jetimdik kóredi. Jetimdi jemtigine ainaldyryp, jetegine alyp qorlyq pen zorlyqtyń aranyna jyǵý ózgelerdiń kúndelikti álimjettik ádetine ainalady. Bireýler: «Aqsaqal joq!» – deidi. Zań men shyndyqtyń júzi qara bolsa, Eldiń júzi, Erdiń saqaly eshýaqytta aq bolmaidy.
Otpan taýdaǵy atalmysh mereke men mádeni sharalardy jylda qaitalaýdyń ne qajeti bar deýshiler de kezdesedi. Óz basyńnyń qyzyǵymen ólsheseń, árine, ómirde kóp nárselerdi qaitalaýdyń qajeti joq ta bolar. Al ulttyq jáne urpaq sabaqtastyǵymen ólshegende barlyq amal-áreketterdi ýaqyttyń, zamannyń rýhani álde turmystyq yńǵaiyna qarap, túp-tamyrynan alshaq ketpei jetildire, jańǵyrta otyryp qaitalaý, jastardyń boiyna, jan dúniesine sińirý, daǵdyǵa ainaldyrý asa qajettilik.
Birinshi: Otpan taý – Qarataýdyń eń biik shyńdarynyń biri. Sol biik shyńdy halyqtyń syrtqy jaýdan qorǵanatyn tuǵyryna ainaldyryp, babalarymyz jaý kelgen jaǵdaida Uran ot jaqqan. Biraq bul – máseleniń bir jaǵy. Onyń ústine keibireýler: «Beibit zamanda Uran ottyń qajeti qansha?» – degen sózdi alǵa tartyp, joqqa shyǵarǵysy keledi. Beibitshiliktiń aq qusy – qorǵanysy myqty, kúndiz-túni sergek jáne asa saq otyratyn kúshi tolyq, kútimi mol, Haqtan bastaý alyp, halyqtan qoldaý taýyp, bilimi men bereketin tý qylyp kótergen, ashylsa alaqan, jumylsa judyryq bola biletin el-jurttyń ǵana baý-baqshasyna qonyp, alańsyz turaq tabatynyn umytpaý kerek. Beibitshilike shaqyrý – aiaýshylyqqa shaqyrý emes, teń turyp sóilese alatyndai dárejege jetip, teris piǵyldarǵa jol bermeý.
Ekinshi: Uran – oilanýǵa, belgili bir is-áreketke, der kezinde mán berýge, asa mańyzdy sharalar men sharýalardy aishyqtap kórsetýge shaqyrý, kópshilikti qoǵamdaǵy eń bir ózekti máselege qarai jumyldyrý, úndeý. Mysaly, imandylyqqa, bilimge, birlikke, eńbekke, erlikke, eldikke, otanshyldyqqa shaqyrý. Elbasy Úndeýleri, jaqsylyq pen jasampazdyqqa bastaý, jumyldyrý, beiimdeý, baǵyttaý, qanattandyrý, qamqorlaý, aldyn ala sezindirý, bekitý, bekemdeý, turaqtandyrý jáne baiandy etý. Armandaý men úmit etý, jalqy men jalpyny, oi men isti, urpaq sabaqtastyǵyn dánekerleýdiń negizinde uran salý, bastama kóterý, belsendilikke itermeleý... t.s.s. uǵymdar jatqan joq pa?! Demek Uran salýdyń barlyǵyn birdei jaýgershilik pen jamandyqtyń shylaýyna bailap berýge bolmaidy.
Úshinshi: Ot – jaryq, sáýle, jylý, qozǵalys jáne ónerkásip pen óndiristik mádeniettiń kúsh-qýaty. Ot – Kúnniń jaryǵy, Aidyń sáýlesi. Kún – tirshiliktiń kózi. Shyraq jaǵyp, mai tútetý, ot jaǵyp alastaý da babalardan qalǵan dástúr. Qazaqta: «Jalyndy jastyq», «Sáýleli ǵumyr», «Otty júrek», «Qazanyńnan yrys, oshaǵyńnan ot ketpesin», «Kózinde ot bar eken», «Janartaýdai lapyldap, jasyndai jarqyldap» degen siiaqty maqal-mátelder, sóz tirkesteri kóp emes pe?! Demek «Ot» degen sózden de teris ainalýdyń qajeti qansha? Mine, osy aitylǵandardy oiǵa túiip, Otpan taýda jyl basy Amal merekesinde Birlik otyn jaqsaq, jarqyn bolashaq, sáýleli ǵumyr, jasampaz eńbek, jalyndy namys jáne belsengen birlik pen bereketke, ulttyq tutastyqqa shaqyrý degen sóz bolyp shyqpai ma? Merekeniń sáni, mereili tirligimizdiń máni jáne shalqyǵan kóńilimiz ben ulttyq kúsh-qýat jigerimizdiń lapyldaǵan kórinisi bolmai ma? Ezilip, eńkeie bergende ne utamyz?!
Mańǵystaý ólkesiniń eski Qarataý boiyndaǵy eń biik shoqylarynyń biri, halyq aýzynda Otpan taý týraly áńgime jelisi óte eskiden bastaý alady jáne ártúrli baǵytta baiandalyp, kieli meken retinde ańyzdarǵa arqaý bolady. Ot-Man ataýynyń ózi tym ejelgi tarihtyń kýási ekendiginiń aiǵaǵy. Otpan taýdyń biik shoqysynda Birlik oty jaǵylyp, halyqty syrtqy jaýdyń beiqut shabýylynan qorǵanýǵa shaqyrýdyń amaldary jasalynǵan. El qorǵaǵan erlerdiń taban eti men mańdai teriniń izi qalyp, júrekterindegi Ar men Namystyń, Eldiktiń Rýhy sińgen jer. Babalarymyzdyń Uly Dalany urpaqqa amanattap aman-esen tapsyrý úshin, tún uiqysyn tórt bólip ultymyzǵa tán bereke-birlik pen beibitshiliktiń týyn qulatpai kókbóridei jortýyldap, arystandai aibat shegip, jolbarystai jaǵalasyp, qyrandai qyraǵylyq tanytyp, uran salyp ótken jeri.
Aty atalǵan sáýlettik muralarǵa ulttyq tanym men imandylyq jáne salt-dástúrimiz negizinde órnekter men syzbalar engizildi. Qulpytastar men qoitastardaǵy naqyshtardyń úlgilerin basshylyqqa aldyq. Ultty rýhani tutastyq pen birlikke jáne ortaq ar-namysqa shaqyratyn mán-maǵynalardy oiý-órnek, syzbalar arqyly urpaqqa amanattaýdy basshylyqqa aldyq. Sáýlettik muralar jóninde merzimdik aqparattarda, «Adai Ata» kitabynyń úsh tomdyǵynda qajettilikke qarai baiandap, jazyp otyrǵan bolatynmyn. Sondyqtan onyń bárin qaita taratyp, ejiktep otyrýdy jón sanamadym. Árkimniń kóńil kókjieginiń rýhani kemel-keńistigine qarai ózderinshe oi túiip, uiǵarym jasaýyna múmkindik qaldyrǵanymyz durys bolar. Basty maqsat – Allaǵa qulshylyq jasai otyryp, áýlieler men ata-babalar rýhyn jáne ulttyq tarihty urpaqqa ónegeli óris qylyp, óz tamyrymyzdan kóktep, jetilý.
Mańǵystaý – túsinip, tarihi-tanym turǵysynan oilanyp, paiymdaǵan janǵa qazaqtyń qarashańyraǵy, birligi men berekesiniń altyn besigi, salt-dástúri men ádep-ǵurpynyń jáne imandylyqtyń oshaǵy, rýhani astanasy.
Jumyrtqanyń sary ýyzy balapan bolyp, jetilip, jaryq dúniege shyqqansha onyń syrtqy qabyǵy qandai qajet bolsa, qazaq halqy da ishten túlep, qaita ult bolyp, kemeline tolyp jetilgenshe «Demokratiia» atty álemdik qaýymdastyqtyń saiasi saýytyn dál solai paidalaný – biz úshin de asa qajet jáne kerek ekeni túsinikti.
Men tanym-túisigim men qarapaiym aqyl-oiymnyń sheńberinde ǵana qysqasha oi-órbitip, perzenttik jan daýsymdy jetkizýge tyrystym. Kemshil tusyna keshirim surap, órshil tusyna ókinbeitindigimdi de aitqym keledi.
Noqtaly qaiys, shiderli shalys, buidaly jetek Mańǵystaýdyń oqshaý kúi keship, kóztúrtkilik pen sóztúrtkilikten ǵasyrlar boiy sharshaǵany barshamyzǵa aian. Qolda bardy joǵaltpai ǵylym men bilimdi igerip, ósip-ónip, eldiń tynyshtyǵyn saqtai otyryp, tájiribesi barlardan tálim alyp, keńesip-kemeldenip, ishten túlep, alys-jaqynmen aralasa júrip jetilgeni durys sekildi. Alpaýyt álem ashyǵyp turǵanda nany bar adamnyń nazarǵa túse bergeni jaqsylyqtyń nyshany emes. Báleli jerdi baspai, aqyl men ailany, bilim men bilikti, qanaǵat pen tózimdi joldas qylyp, «eki qolǵa – bir kúrek» eńbek etip, qoǵamnyń tamyryn, zamannyń ámirin júrekpen saraptap, tilekpen paraqtap ár nárseni ýaqytymen paiymdap, babalar amanatyn balalarymyzǵa tabystaý úshin ǵumyr keshýimiz kerek. Adam túgil aǵash ta qyraýly qys kelgende tamyryn aman saqtaý úshin, taǵdyryn jeldiń ótine berip, kóp iilip, kóktemin kútedi. Ishte de, syrtta da jaý kóp, saqtaný kerek! Tái-tái basqan táýelsiz Otanymyzdyń baqytty shaǵy, bazarly dáýreni jaqyn bolǵai! Bári de sol úshin... Bir Alladan tilep, Allanyń súigen quldary Áýlielerdiń demeýine senip, rýhymyzdy biriktirip, ulttyq bolmysymyzdy jańartyp, tolysyp, tutastyqqa jetsek qazaqtan kóp, qazaqtan kúshti halyq bolmaidy.
Sabyr ADAI, aqyn.
Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń eńbegi sińgen qairatkeri. Mahambet atyndaǵy syilyqtyń jáne «Qurmet» ordeniniń iegeri.
«Adai Ata-Otpan taý» tarihi tanymdyq etno-mádeni ortalyǵyn salý ideiasynyń avtory.
«Muńal Ata – qarashańyraq» kitabynan (2015 jyl)
