ٶتكەندە مىناداي بٸر قىزىق جاعداي بولدى. ەدەتتەگٸدەي جۇمىستا وتىر ەدٸك, جىلميىپ بٸر جاپ-جاس جٸگٸت كەلدٸ. جٶن سۇراستىق, ورتالىق قازاقستان ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى ەكەن. ويىمىزدا ەشتەڭە جوق, «باۋىرىم قاي رۋدان بولاسىڭ?» دەدٸك. انا بالا تىجىرىندى. بٸز بەيباقتىڭ بەتٸنە اسا بٸر جاقتىرماي قارادى. دٷڭك ەتكٸزٸپ, «قازاقپىن» دەدٸ. وتىرعان جۇرت بٸرتٷرلٸ بوپ قالدىق. بٸز دە قيتىعىپ, «قازاق ەكەنٸڭدٸ بٸلٸپ وتىرمىز, رۋ-تەگٸڭدٸ بٸلمەگەنٸڭە قاراعاندا, كٸرمە بولدىڭ عوي شىراعىم». بالا اقيلاندى. «قازاقپىن دەدٸم عوي, بولدى ەمەس پە, نەسٸنە قازبالايسىز, وسى بٸر رۋشىلدىقتى جانىم سٷيمەيدٸ!» دەسٸن.
اقىرى ٷندەمەدٸك. ٸشٸمٸزدەن قازاققا كٸرمە قالماق نەمەسە تاتار-نوعايدىڭ بٸرٸ شىعار دەدٸك تە قويدىق. مىنا وقيعادان كەيٸن قاتتى ويلانىپ قالدىق. ەلدە, رۋ سۇرۋ ۇيات پا? جاس بالانىڭ قىلىعى كٶپكە دەيٸن ويىمىزدان كەتپەي جٷردٸ. سٶيتٸپ جٷرگەندە, جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ مىنا بٸر سٶزٸن وقىپ قالدىق. ول كٸسٸ بىلاي دەپتٸ: «الدىما تانىمايتىن بٸر ادام كەلسە, ونىڭ رۋىن, تۋعان جەرٸن سۇرايمىن. سەبەبٸ, ول ادامنىڭ اتا-تەگٸن, تۇپ-تۇقييانىن, جۇرتىن بٸلمەسەم, قالاي ەڭگٸمەلەسە الام» دەپتٸ. حوش سونىمەن.
بٸردە كٶرنەكتٸ اقىن قادىر مىرزاليەۆ قوستانايعا بارىپتى. كٷنتيمەس دەگەن اۋىلعا ات باسىن بۇرادى. سەبەبٸ, بۇل شوقان ۋەليحانوۆتىڭ تۋعان جەرٸ. سودان بٸر شالدار كەلەدٸ. قادىردان «قاي ەلدٸڭ ازاماتىسىڭ» دەپ سۇرايدى. قاداعاڭ:
-باتىستىڭ بايباقتىسىمىن, – دەيدٸ. شالدار جامىراپ جٷرە بەرەدٸ.
-وي, قۇدا ەكەنسٸز, ٷيگە جٷر مال سويامىز? قاداعاڭ اڭ-تاڭ. «مەن سٸزدەرگە قالاي قۇدا بولام?» دەسە, شالدار:
-جاستار بٸلمەيدٸ عوي, اتاقتى سىرىم باتىردىڭ ەپكەسٸ ەرتەدە (1743-45 جىلدارى) بٸز جاققا كەلٸن بولىپ كەلدٸ ەمەس پە, سەن قۇدا بولماي كٸم بولاسىڭ, بابالار «قۇدا مىڭ جىلدىق» دەپ بەكەر ايتتى دەيسٸڭ بە, قاراعىم!- دەپتٸ. («جالىن» جۋرنالى. 2007 ج. №4)
***
ارادا بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەن سوڭ بارىپ, «رۋشىل ەمەس» بالانىڭ قۇپيياسىن تاپتىم. اتاسى قىپ-قىزىل كٶمەنٸس بولعان… ارعى جاعى ەرينە كەدەي-باتىراق. ەكەسٸ دە, پارتييانىڭ ۇلانى. وسىلاي رۋدى جەك كٶرۋ, رۋشىلدىقتى ۇناتپاۋ سەزٸمٸ وعان وتباسىنان دارىعان.
قازاقتىڭ بٸرتۋار ۇلى, مارقۇم اقسەلەۋ اعامىز: «قازاق حالقىنىڭ رۋلىق دەستٷرٸن وسىدان مىڭداعان جىلدار بۇرىن تاريحتىڭ ەنشٸسٸنە اينالعان العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستىڭ نانىم-سەنٸمٸنە تەلٸپ, ەسكٸ ٷردٸستٸڭ قالدىعى دەسەك, وندا كٶشپەلٸلەر قوعامىنىڭ ەڭ بٸر مەندٸ تەتٸگٸن تاني الماعان بولار ەدٸك» دەپ, جازىپتى مىڭبولعىر. (تاراقتى اقسەلەۋ. كٶشپەلٸلەر تاريحى. اتامۇرا-قازاقستان. الماتى, 1995 ج. 108-ب)
وسى بٸر تانىم-تەتٸكتٸ جاقسى بٸلگەن رەسەي وتارلاۋشىلارى قازاق قوعامىن بٶلشەكتەۋدٸڭ نەگٸزٸ رۋدا جاتقانىن جاقسى اڭعارعان. سٶيتٸپ, ولار قازاق قوعامىن رۋلىق بٶلشەكتەۋ ارقىلى سان عاسىرلىق قالىپتاسقان بٸتٸم-قۇرىلىمىن, ۇلىستىڭ تۇتاستىعىن, اعايىن ارالىق بەرەكە-بٸرلٸگٸن بۇزۋدىڭ ٶتە بٸر نەزٸك جولىن تاپتى جەنە ونى جٷيەلٸ تٷردە زاڭ جەنە ەسكەري قۇرىلىم كٷشتەردٸ پايدالانا وتىرىپ, ٸسكە اسىردى.
سٶيتٸپ, وتارلاۋشىلار 1822 جىلى قازاق دالاسىندا «حاندىق بيلٸكتٸ» جويۋ تۋرالى زاڭ شىعاردى. حاندىق بيلٸك تولىق جويىلعان سوڭ قازاق قوعامىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ ۇستىنى رۋلىق بٸرلٸكتٸ ىدىراتۋ ماكساتىندا, 1867-68 جىلدارى «قازاقتاردى باسقارۋ تۋرالى» جاڭادان ەرەجە قابىلدادى. سٶيتٸپ, رۋلىق بٸرلٸكتٸ ىدىراتتى. بۇنداي زىمياندىقتىڭ ارعى جاعىندا رۋلىق دەستٷردٸ ۇرپاق ساناسىنان ٶشٸرۋ ساياساتى جاتقان بولاتىن. انا بالا وسى ساياساتتىڭ ححٸ عاسىردا تٸرٸ جٷرگەن ٶكٸلٸ ەكەن.
كەڭەس كەزٸندە قازاقتىڭ رۋلىق تٷسٸنٸگٸ «ناداندىقتىڭ سالدارى», «ەسكٸنٸڭ قالدىعى» رەتٸندە باعالاندى. رۋ سۇراسۋ ۇيات سانالدى. وسى بٸر وتارشىلىق قاسٸرەتتٸڭ كەسٸرٸ ەلٸ ٶلمەگەن. بۇنداي وقيعا سٸزدەرگە دە كەزدەسٸپ قالىپ جٷرەر دەگەن نيەتپەن وسى ماقالانى جازىپ وتىرمىز. سٶزٸمٸزدٸ تٷيٸندەپ ايتار بولساق: رۋ سۇراسۋدى ۇناتپاۋ, ول وتارلاۋشىلار تاڭعان قۇلدىق سانانىڭ كٶرٸنٸسٸ. ەيتپەسە, قازاقتار رۋدى بٶلٸنۋ ٷشٸن ەمەس, بٸرٸگۋ ٷشٸن سۇراعان. سولاي ەمەس پە, اعايىندار!
ەرلان التاي,
namys.kz
