Ótkende mynadai bir qyzyq jaǵdai boldy. Ádettegidei jumysta otyr edik, jylmiyp bir jap-jas jigit keldi. Jón surastyq, Ortalyq Qazaqstan óńiriniń týmasy eken. Oiymyzda eshteńe joq, «baýyrym qai rýdan bolasyń?» dedik. Ana bala tyjyryndy. Biz beibaqtyń betine asa bir jaqtyrmai qarady. Dúńk etkizip, «Qazaqpyn» dedi. Otyrǵan jurt birtúrli bop qaldyq. Biz de qityǵyp, «qazaq ekenińdi bilip otyrmyz, rý-tegińdi bilmegenińe qaraǵanda, kirme boldyń ǵoi shyraǵym». Bala aqilandy. «Qazaqpyn dedim ǵoi, boldy emes pe, nesine qazbalaisyz, osy bir rýshyldyqty janym súimeidi!» desin.
Aqyry úndemedik. Ishimizden qazaqqa kirme qalmaq nemese tatar-noǵaidyń biri shyǵar dedik te qoidyq. Myna oqiǵadan keiin qatty oilanyp qaldyq. Álde, rý surý uiat pa? Jas balanyń qylyǵy kópke deiin oiymyzdan ketpei júrdi. Sóitip júrgende, jazýshy Muhtar Maǵaýinnyń myna bir sózin oqyp qaldyq. Ol kisi bylai depti: «Aldyma tanymaityn bir adam kelse, onyń rýyn, týǵan jerin suraimyn. Sebebi, ol adamnyń ata-tegin, tup-tuqiianyn, jurtyn bilmesem, qalai áńgimelese alam» depti. Hosh sonymen.
Birde kórnekti aqyn Qadyr Myrzaliev Qostanaiǵa barypty. Kúntimes degen aýylǵa at basyn burady. Sebebi, bul Shoqan Ýálihanovtyń týǵan jeri. Sodan bir shaldar keledi. Qadyrdan «Qai eldiń azamatysyń» dep suraidy. Qadaǵań:
-Batystyń Baibaqtysymyn, – deidi. Shaldar jamyrap júre beredi.
-Oi, quda ekensiz, úige júr mal soiamyz? Qadaǵań ań-tań. «Men sizderge qalai quda bolam?» dese, shaldar:
-Jastar bilmeidi ǵoi, ataqty Syrym batyrdyń ápkesi ertede (1743-45 jyldary) biz jaqqa kelin bolyp keldi emes pe, sen quda bolmai kim bolasyń, babalar «quda myń jyldyq» dep beker aitty deisiń be, qaraǵym!- depti. («Jalyn» jýrnaly. 2007 j. №4)
***
Arada birshama ýaqyt ótken soń baryp, «rýshyl emes» balanyń qupiiasyn taptym. Atasy qyp-qyzyl kómánis bolǵan… arǵy jaǵy árine kedei-batyraq. Ákesi de, partiianyń ulany. Osylai rýdy jek kórý, rýshyldyqty unatpaý sezimi oǵan otbasynan daryǵan.
Qazaqtyń birtýar uly, marqum Aqseleý aǵamyz: «Qazaq halqynyń rýlyq dástúrin osydan myńdaǵan jyldar buryn tarihtyń enshisine ainalǵan alǵashqy qaýymdyq qurylystyń nanym-senimine telip, eski úrdistiń qaldyǵy desek, onda kóshpeliler qoǵamynyń eń bir mándi tetigin tani almaǵan bolar edik» dep, jazypty myńbolǵyr. (Taraqty Aqseleý. Kóshpeliler tarihy. Atamura-Qazaqstan. Almaty, 1995 j. 108-b)
Osy bir tanym-tetikti jaqsy bilgen Resei otarlaýshylary qazaq qoǵamyn bólshekteýdiń negizi rýda jatqanyn jaqsy ańǵarǵan. Sóitip, olar qazaq qoǵamyn rýlyq bólshekteý arqyly san ǵasyrlyq qalyptasqan bitim-qurylymyn, ulystyń tutastyǵyn, aǵaiyn aralyq bereke-birligin buzýdyń óte bir názik jolyn tapty jáne ony júieli túrde zań jáne áskeri qurylym kúshterdi paidalana otyryp, iske asyrdy.
Sóitip, otarlaýshylar 1822 jyly qazaq dalasynda «Handyq bilikti» joiý týraly zań shyǵardy. Handyq bilik tolyq joiylǵan soń qazaq qoǵamynyń eń tómengi ustyny rýlyq birlikti ydyratý maksatynda, 1867-68 jyldary «Qazaqtardy basqarý týraly» jańadan ereje qabyldady. Sóitip, rýlyq birlikti ydyratty. Bundai zymiandyqtyń arǵy jaǵynda rýlyq dástúrdi urpaq sanasynan óshirý saiasaty jatqan bolatyn. Ana bala osy saiasattyń HHI ǵasyrda tiri júrgen ókili eken.
Keńes kezinde qazaqtyń rýlyq túsinigi «nadandyqtyń saldary», «eskiniń qaldyǵy» retinde baǵalandy. Rý surasý uiat sanaldy. Osy bir otarshylyq qasirettiń kesiri áli ólmegen. Bundai oqiǵa sizderge de kezdesip qalyp júrer degen nietpen osy maqalany jazyp otyrmyz. Sózimizdi túiindep aitar bolsaq: rý surasýdy unatpaý, ol otarlaýshylar tańǵan quldyq sananyń kórinisi. Áitpese, qazaqtar rýdy bóliný úshin emes, birigý úshin suraǵan. Solai emes pe, aǵaiyndar!
Erlan Altai,
namys.kz
