اقوردانىڭ رەسمي سايتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ I وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸ جارييالاندى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
قۇرمەتتٸ قاۋىم!
ارداقتى اعايىن!
بارشاڭىزعا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اشىلۋى قۇتتى بولسىن دەگٸم كەلەدٸ.
بٸز بٷگٸن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنان كەيٸن العاش رەت باس قوسىپ وتىرمىز. اتا زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋگە ارنالعان رەفەرەندۋم تابىستى ٶتتٸ. ازاماتتارىمىز داۋىس بەرۋگە بەلسەنە قاتىستى. وتباسىمەن بٸرگە بارىپ, ەل بولاشاعىنا بەي-جاي قارامايتىنىن كٶرسەتتٸ. شىنايى ٶزگەرٸسكە جەنە جان-جاقتى جاڭعىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن بٸلدٸردٸ. كەلەشەگٸمٸزدٸڭ جارقىن بولارىنا ٷمٸتٸ جەنە سەنٸمٸ زور ەكەنٸن بايقاتتى. ەلٸمٸز ەرتەڭگٸ كٷنگە مىزعىماس بٸرلٸكپەن قادام باسۋعا دايىن ەكەنٸن انىق اڭعارتتى.
رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسى بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ. كٶپشٸلٸك اتا زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى مەنٸڭ باستامامدى قولدادى. داۋىس بەرۋگە قاتىسقان بارشا ازاماتتارعا زور العىسىمدى ايتامىن. وسىلايشا, ەل دامۋىنىڭ تاريحي كەزەڭٸ باستالدى. كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەرمەن بٸرگە مەملەكەتتٸڭ ساياسي جٷيەسٸ ٶزگەرمەك. ەلدٸ باسقارۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸ پايدا بولادى. ياعني, بٸز ەكٸنشٸ رەسپۋبليكانى قۇرۋعا كٸرٸستٸك.
الايدا, كەيبٸر ازاماتتارىمىز رەفەرەندۋم كەزٸندە مەملەكەتتٸڭ اتاۋى دا ٶزگەرۋگە تيٸس ەدٸ دەگەن پٸكٸر ايتىپ جٷر. ولار «قازاقستان» اتاۋىنداعى «-ستان» سٶزٸن ەلٸمٸزگە دە, بٷكٸل ازيياعا دا جات ۇعىم دەپ سانايدى. مۇنى دا قيسىندى دەپ ايتۋعا بولمايدى. سەبەبٸ, ەلەمدە دەل وسىنداي پەكٸستان, ٷندٸستان, اۋعانستان جەنە ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ بار.
ەڭ باستى مەسەلە, بٸز تەۋەلسٸز ەلٸمٸز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتىنان 30 جىل ٸشٸندە كٶپتەگەن حالىقارالىق كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويدىق, مەملەكەتتٸك شەكارامىزدى بەكٸتتٸك. وسىنداي جاعدايدا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋ جاۋاپسىز شەشٸم بولار ەدٸ. بۇل – ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە جەنە حالقىمىزدىڭ بەيبٸت ٶمٸرٸنە تٸكەلەي ەسەرٸ بار ٶتە ماڭىزدى مەسەلە.
بٸز بٷكٸل ەل بولىپ جاڭا قازاقستاندى قۇرامىز. بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. جۇرتىمىز جاڭاشا ٶمٸر سٷرۋگە بەيٸمدەلۋٸ قاجەت. حالقىمىزدىڭ سانا-سەزٸمٸ, قۇندىلىقتارى تٷبەگەيلٸ جاڭارۋى كەرەك. سوندا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسى قالىپتاسادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بارشا ەلٸمٸز جاڭارادى.
جاڭا قازاقستان بٸر كٷندە نەمەسە بٸر جىلدا قۇرىلمايتىنى انىق. بۇل – بٷكٸل قوعامدى ٶزگەرتەتٸن كٷردەلٸ ەرٸ ۇزاق ٷدەرٸس. مۇنى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٸر عانا بيلٸك ەرەكەت ەتسە, بۇل, ەرينە, جەتكٸلٸكسٸز. بٷكٸل ەل بولىپ جۇمىلساق, كٶزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمٸز. سول سەبەپتٸ, مەن جولداۋىمدا ۇلتتىق قۇرىلتاي شاقىرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸم.
قۇرىلتاي شاقىرۋ – ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا دەستٷرٸمٸز ەكەنٸن جاقسى بٸلەسٸزدەر. بابالارىمىز ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ وسىنداي القالى جيىندا تالقىلاعان. حالىق ٶزارا اقىلداسا وتىرىپ, بٸر توقتامعا كەلگەن. مۇنداي شەشٸمدەر بٷكٸل ەلدٸ بٸرٸكتٸرگەن.
تٶل تاريحىمىزدا ۇلت تاعدىرىن شەشكەن قۇرىلتايلار بولعان. ونىڭ كٶبٸ حالقىمىز ٷشٸن ماڭىزدى كەزەڭدە ٶتكٸزٸلگەن. تالاس قۇرىلتايىنان كەيٸن التىن وردا دەربەس مەملەكەت بولدى. قاراقۇم جەنە ورداباسى قۇرىلتايلارى جۇرتىمىزدى ەل قورعاۋعا ۇيىستىردى. ورىنبورداعى بٸرٸنشٸ قازاق قۇرىلتايىندا الاش پارتيياسى قۇرىلدى. ەكٸنشٸ قۇرىلتايدا الاش اۆتونوميياسى جارييالاندى.
ەگەمەندٸك كەزەڭٸندە دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى ٶتكٸزٸلدٸ. بۇل جيىندا سىرتتاعى قانداستارىمىز اتامەكەنگە شاقىرىلدى. ۇلى كٶش تەۋەلسٸز قازاقستانعا بەت الدى.
قازاق قۇرىلتايلارىنىڭ بەرٸ ەل دامۋىنا زور ٶزگەرٸس ەكەلگەن. «كەڭەسشٸل ەل كەمدٸك كٶرمەيدٸ» دەگەن ناقىل سٶز سودان قالسا كەرەك. بٸز بابالار جولىن ۇستانىپ, قۇرىلتاي شاقىرۋ دەستٷرٸن جاڭعىرتتىق. ەلدٸگٸمٸزدٸ نىعايتىپ, بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەيٸك دەپ, بٷگٸن باس قوسىپ وتىرمىز. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بٸرٸنشٸ وتىرىسىن ۇلىتاۋدا ٶتكٸزۋگە ۇيعارىم جاسالدى. ۇلىق ۇلىستىڭ باستاۋىندا تۇرعان جوشى حان كەسەنەسٸنٸڭ ٸرگەسٸنە اق شاتىر ورناتتىق. مۇنىڭ زور سيمۆولدىق مەنٸ بار. ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ, ۇلتتىڭ تۇتاستىعى دەگەنٸمٸز – وسى.
مەن قۇرىلتايعا كەلەر الدىندا تۇتاس ەلدٸڭ اتىنان ۇلى جوشى حاننىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, قۇربان شالدىم. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامنىڭ كيەلٸ جەردەن باستالۋى – جاقسى ىرىم. بەرٸمٸز بابالاردىڭ ارۋاعى قولداپ, ٸسٸمٸز وڭىنان بولسىن دەپ تٸلەيمٸز.
ۇلى دالانىڭ تٶرٸندە تۇرعان ۇلىتاۋ تالاي تاريحي وقيعانىڭ كۋەسٸ بولعان. ەل تاعدىرىن ايقىنداعان كٶپتەگەن ماڭىزدى كەڭەستەر دەل وسىندا ٶتكەن. كيەلٸ ٶلكەدە التىن وردا ەمٸرشٸلەرٸ مەن قازاق حاندارىنىڭ ٸزٸ قالعان. بٸز ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جالعاسىن تاپسىن دەپ وسى جەرگە كەلٸپ وتىرمىز.
مەنٸڭ جارلىعىممەن بۇل ٶڭٸردە جاڭا وبلىس قۇرىلعانىن بٸلەسٸزدەر. قاسيەتتٸ ٶلكەنٸڭ اتاۋىن جاڭعىرتىپ, ونى ۇلىتاۋ دەپ اتادىق. دەربەس وبلىس مەرتەبەسٸ وسى ايماقتى تىڭ سەرپٸنمەن دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى جاقسارا تٷسەدٸ دەپ ويلايمىن. جاڭا نىساندار, سولاردىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك كەشەندەر بوي كٶتەرەدٸ, تۋريستٸك ەلەۋەتٸ ارتادى.
وبلىستىڭ العاشقى قادامى القالى جيىننان باستالۋدا. ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋدىڭ عاسىرلار بويعى ۇلى ميسسيياسى قايتا جالعاسىن تاپتى.
ەندٸ, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەسەلەسٸنە توقتالسام.
ونىڭ قۇرامىندا 117 ادام بار. قۇرىلتايعا بارلىق وبلىستىڭ, سان تٷرلٸ سالانىڭ, ەر بۋىننىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىسىپ وتىر. بٸز كٶپتٸ كٶرگەن ەل اعالارىنىڭ اقىل-كەڭەسٸنە جٷگٸنەمٸز. بەلسەندٸ ازاماتتىق ۇستانىمى بار ورتا بۋىننىڭ تەجٸريبەسٸن ەسكەرەمٸز. جاڭاشا ويلايتىن جاستاردىڭ تىڭ يدەيالارىن قولدايمىز.
قۇرىلتايعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتييالار مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مٷشەلەرٸ دە شاقىرىلدى. ٷكٸمەتتٸك ەمەس جەنە كەسٸبي ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ دە شەت قالعان جوق. قۇرىلتاي قۇرامىنا ٶڭٸرلٸك قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ مٷشەلەرٸن قوستىق.
مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي اتىنا زاتى ساي بولىپ, ەل ٷمٸتٸن اقتايدى دەپ سەنەمٸن. بٸزدە تٷرلٸ پٸكٸرتالاس الاڭدارى بار. بٸراق, قۇرىلتايدىڭ ورنى بٸر بٶلەك.
قۇرىلتاي – كەڭ اۋقىمدى جيىن. بٸراق, بۇل جۇمىستىڭ ساپاسىنا كەرٸ ەسەر ەتپەۋٸ كەرەك. وتىرىستاردى مۇقييات ۇيىمداستىرۋىمىز قاجەت. بۇل جەردە شىن مەنٸندە حالىقتىڭ ٷنٸ ەستٸلۋگە تيٸس. كەز كەلگەن ادامدى قۇرىلتايعا قاتىستىرۋعا بولمايدى. جۇرتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, تالاپ-تٸلەگٸن جەتكٸزەتٸن ازاماتتار باس قوسۋى كەرەك. بۇل ەل بٸرلٸگٸن نىعايتاتىن, قوعامدى ۇيىستىراتىن تىڭ يدەيالار ورتالىعى بولاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن.
قۇرمەتتٸ قاۋىم!
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسى مازمۇندى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. حالىقتىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن كٶپتەگەن كەلەلٸ مەسەلەلەر ايتىلدى. تىڭ ويلار ورتاعا سالىندى. ولارعا كٶڭٸل اۋدارامىز. ۇسىنىستاردى قۇرىلتايدىڭ حاتشىلىعى جيناقتاپ, ماعان بەرەدٸ. جازباشا پٸكٸرلەرٸڭٸز بولسا, جٸبەرٸڭٸزدەر. قۇرىلتاي جۇمىسىنان سىرت قالعان ادامداردىڭ ۇسىنىستارىنا دا كٶڭٸل بٶلەمٸز. وي-پٸكٸرلەردٸڭ ەشقايسىسى ەلەۋسٸز قالمايدى. ونىڭ بەرٸن زەردەلەپ, ماڭىزدى باستامالاردى مٸندەتتٸ تٷردە بٸرگە جٷزەگە اسىرامىز. جالپى, جۇمىستى جٷيەلٸ, ۇيىمداسقان تٷردە جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ۇلىتاۋدا باستالعانى دۇرىس بولدى. كيەلٸ ٶلكەمٸز جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى بٸرلٸكتٸڭ سيمۆولىنا اينالدى.
وسى ورايدا, مەن تاعى بٸر ماڭىزدى باستاما كٶتەرگٸم كەلەدٸ. بۇل جەردە بارلىق رۋلاردىڭ تاڭباسى تاسقا جازىلعان. سول ارقىلى بابالارىمىز ۇلت بٸرلٸگٸن كٶرسەتكەن. قانىش سەتباەۆ «ەلٸمٸزدٸڭ تۋ تٸككەن جەرٸ – تاڭبالى تاس» دەگەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, قاستەرلٸ جازۋلار كەيٸن ەبدەن بٷلٸندٸ. ەل ازاماتتارى ۇلىتاۋعا ەسكەرتكٸش قويىپ, تاستاعى تاڭبالاردى جاڭعىرتتى. بٸراق, بۇل جەتكٸلٸكسٸز دەپ ويلايمىن.
مۇندا قازاقتىڭ بٸرلٸگٸن ەيگٸلەيتٸن سەۋلەتتٸ نىسان تۇرۋى كەرەك. مەن ەۋليەتاۋدىڭ ەتەگٸندە مەملەكەتتٸك رەمٸزدەر الاڭىن اشۋدى تاپسىرامىن. قاسيەتتٸ ٶڭٸردە كٶك بايراعىمىز اسقاقتاپ تۇرۋعا تيٸس. سول ارقىلى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جالعاسىپ جاتقانىن كٶرسەتەمٸز. تامىرى تەرەڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ جاڭا دەۋٸرٸ باستالعانىن بٸلدٸرەمٸز.
رەفەرەندۋم ارقىلى اتا زاڭىمىزعا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەر كٷشٸنە ەندٸ. بٸز باسقا دا زاڭداردى كونستيتۋتسيياعا ساي ٶزگەرتۋٸمٸز قاجەت. حالىق شىنايى جاڭعىرۋ بولادى دەپ كٷتٸپ وتىر. سول ٷشٸن رەفەرەندۋمدا باستامامىزدى قولداپ, سەنٸم مانداتىن بەردٸ. ەندٸ, كونستيتۋتسييالىق رەفورمانى جەدەل ەرٸ تولىق جٷزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر.
مەن رەفەرەندۋمعا دەيٸن پارتييا قاتارىنان شىقتىم. 5 ماۋسىمنان كەيٸن بۇل شەشٸم كونستيتۋتسييالىق نورماعا اينالدى. مەملەكەت باسشىسى بارلىق ساياسي كٷشتەردەن دەربەس تۇرۋى كەرەك. پرەزيدەنتتٸڭ ەربٸر ٸس-ەرەكەتٸ تەك مەملەكەت مٷددەسٸنە ارنالۋعا تيٸس.
8 ماۋسىمدا ٷش جاڭا وبلىس قۇرىلدى. ٶڭٸر باسشىلارى اتا زاڭنىڭ جاڭا تالاپتارىنا سەيكەس تاعايىندالدى. مەسليحات دەپۋتاتتارى داۋىس بەرٸپ, ەكٸمدٸ مەن ۇسىنعان ازاماتتاردىڭ ٸشٸنەن تاڭدادى.
كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر, وسىلايشا, كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قولدانىلا بەرمەك. جاڭارعان كونستيتۋتسييا تولىققاندى قولدانىسقا ەنۋٸ ٷشٸن ەلٸ كٶپ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. بٸز 20-دان استام جاڭا زاڭ جوباسىن ەزٸرلەپ, قابىلداۋىمىز قاجەت. سايلاۋ تۋرالى, ساياسي پارتييالار تۋرالى جەنە باسقا دا بٸرقاتار زاڭداردى ٶزگەرتەمٸز. بۇل ەلدٸ تابىستى جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان ٶتە ماڭىزدى. زاڭداردى قابىلداۋ ٷشٸن بٸرنەشە اي, تٸپتٸ, جارتى جىل ۋاقىت قاجەت بولۋى مٷمكٸن. بٸراق, رەفورمانى سوزىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. جۇرت ناقتى ٶزگەرٸستەردٸڭ قازٸر بولعانىن قالايدى. سوندىقتان, دەپۋتاتتارىمىز نەگٸزگٸ زاڭ جوبالارىن وسى كەزدەن جيناقتاي بەرۋٸ كەرەك. سوسىن كٷزگٸ سەسسييا باستالعاندا بٸردەن ٸسكە كٸرٸسكەن جٶن. باستى زاڭدار جىل سوڭىنا دەيٸن قابىلدانۋعا تيٸس. سوندا عانا جان-جاقتى جاڭعىرۋدى جوعارى قارقىنمەن جالعاستىرا الامىز.
جالپى, كونستيتۋتسييالىق رەفورما ساياسي جٷيەنٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن ورنىقتىرادى. وسى ٸس-شارالار حالقىمىزدىڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٸسٸنە قاتىسۋىنا مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل – ٶتە دۇرىس. مەن مۇنى تولىق قۇپتايمىن. سەبەبٸ, سول ارقىلى جاناشىر ازاماتتار ورتاق ٸسكە جۇمىلادى. بارلىق شەشٸمدەر ەل مٷددەسٸ تۇرعىسىنان قابىلدانادى.
بيلٸك پەن قوعامنىڭ ەرٸپتەستٸگٸ ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ٸسٸندە ايرىقشا رٶل اتقارۋعا تيٸس. وسى ورايدا, رەفەرەندۋم جاڭا قوعامدىق مەمٸلەنٸڭ نەگٸزٸن قالىپتاستىردى. بٸز ۇلتتى ۇيىستىراتىن پاراساتتى, تىڭ يدەيالار مەن ۇسىنىستارعا ايرىقشا مەن بەرۋٸمٸز قاجەت. بۇل – ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەڭ باستى مٸندەتٸ. سوندىقتان, مىناداي باعىتتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
بٸرٸنشٸ. جالپىۇلتتىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ
بٸز دەموكراتييا دەستٷرٸ جەتٸلگەن, مىقتى ازاماتتىق قوعام قۇرامىز. بۇل – ستراتەگييالىق باعىتىمىز. وسى باعداردى بەرٸك ۇستانۋىمىز كەرەك. سوڭعى ٷش جىلدا بۇل سالادا بٸراز نەتيجەگە جەتتٸك. بيلٸك پەن حالىق اراسىندا مازمۇندى ديالوگ ورناتتىق. بۇعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ زور سەپتٸگٸن تيگٸزگەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. سول ارقىلى بٸرقاتار وزىق يدەيالار ۇسىنىلدى. ميتينگٸلەر تۋرالى دەموكراتييالىق زاڭ شىقتى. پارتييالىق سايلاۋ تٸزٸمٸنە ەيەلدەر مەن جاستار ٷشٸن وتىز پايىزدىق كۆوتا ەنگٸزٸلدٸ. قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ جۇمىسى جاندانا تٷستٸ. ساياسي جاڭعىرۋ باعدارلاماسى ارقىلى وڭ باستامالار لايىقتى جالعاسىن تابارى سٶزسٸز.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ شاقىرىلۋى – ەل ٶمٸرٸندەگٸ ەلەۋلٸ وقيعا. قۇرىلتايدىڭ باستى ماقساتى – جاڭا يدەيالار مەن جاسامپاز قادامدار ارقىلى ۇلت بٸرلٸگٸن نىعايتۋ.
بٸز, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا مەن بەرۋٸمٸز قاجەت. سونىمەن قاتار, قوعامدى العا جەتەلەيتٸن قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. حالىقتىڭ بولمىسىن جەنە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتپاي, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس جاساۋ مٷمكٸن ەمەس.
بٸز ورنىقتى دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار قۇرامىز دەسەك, ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸك مەدەنيەتٸن دامىتۋىمىز قاجەت. شىن مەنٸندە, ناعىز وتانشىلدىق قاسيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا تيٸسپٸز. سوندا راديكاليزم مەن ەكسترەميزمگە توسقاۋىل قويامىز.
دەموكراتييا دەگەنٸمٸز – كەرەمەت ٶمٸر تۋرالى جالپىلاما ۇعىم, تٷسٸنٸك ەمەس. بۇل – كٷندەلٸكتٸ تىنىمسىز ەڭبەكتٸ تالاپ ەتەتٸن ٶركەنيەتتٸ ٶمٸر سالتى. اتاققۇمارلار مەن الاياقتاردىڭ جالاڭ ۇرانى مەن قۇرعاق ۋەدەسٸنە الدانباۋ قاجەت. ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ داۋ-دامايمەن ەمەس, ۇتىمدى وي-پٸكٸرمەن, پاراساتتى پايىممەن جەنە سانالى كٶزقاراسپەن شەشكەنٸمٸز ابزال. بٸز «تٷرلٸ كٶزقاراس, بٸرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىن بەرٸك ۇستانۋىمىز قاجەت. بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ وي-پٸكٸرٸمٸزدٸ تىڭداپ, قۇرمەتتەي بٸلسەك, العا قادام باسامىز.
بٸز دەموكراتييالىق رەفورما جاسايمىز دەپ, مەملەكەتتٸ ەلسٸرەتۋگە ەش جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك.
مەن «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالامدا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ەگەمەندٸك ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸم. قاڭتارداعى قايعىلى وقيعالاردان كەيٸن قازاقستاندا ساياسي بەلسەندٸلٸك كٷرت ارتتى. جاڭا ساياسي پارتييالار جەنە قوزعالىستار قۇرىلىپ جاتىر. قوعام بەلسەندٸلەرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تٷرلٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپ جٷر. شىنى كەرەك, كەيدە مٷلدە اقىلعا سىيمايتىن پايىمدار دا ايتىلادى.
جۇرت داۋلى مەسەلەلەرگە نارازىلىق بٸلدٸرٸپ, كٶشەگە شىعاتىن بولدى. زاڭدى بەلدەن باساتىن ازاماتتار دا جوق ەمەس. بٸرتٸندەپ دەموكراتييا جولىنا تٷسۋ كەزٸندە مۇنداي جاعدايلاردىڭ بولۋى – تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق, زاڭ تالابى مٷلتٸكسٸز ورىندالۋعا تيٸس ەكەنٸن ەردايىم ەستە ۇستاۋ قاجەت.
زاڭ مەن تەرتٸپ – ٸشكٸ تۇراقتىلىقتىڭ بٸردەن-بٸر كەپٸلٸ. ونسىز قوعامنىڭ دامۋى مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان, بۇل قاعيدا بٸزدٸڭ ەڭ باستى باعدارىمىز بولۋعا تيٸس.
جالپى, وتباسىن اسىراۋ ٷشٸن تاباندى ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن, زاڭعا باعىناتىن ادامدار قۇرمەتكە يە بولۋى كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە كٶشە بۇزاقىلارى, جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جۇرداي بلوگەرلەر جەنە ماسىلدىق پيعىلمەن ايقاي شىعاراتىن ادامدار بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باتىرىنا اينالدى. دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى بيلٸك ٶكٸلدەرٸ سولارعا عانا باسا مەن بەرەتٸن بولدى. تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەر سولاردىڭ عانا تالابىن ورىنداۋعا جٷگٸرەدٸ.
ورتالىقتاعى جەنە ايماقتارداعى بيلٸك بارلىق ازاماتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا بٸردەي قاراۋعا تيٸس. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتٸڭ» كٶمەگٸنە سەنٸپ وتىرعان, زاڭعا باعىناتىن قاراپايىم جۇرت نازاردان تىس قالماۋى كەرەك.
ەلٸمٸزدە ەلٸ شەشٸمٸن تاپپاعان تٷيتكٸلدەر كٶپ. وعان كٶز جۇما قاراۋ قوعامدا ەدٸلەتسٸزدٸك جويىلمايدى دەگەن تەرٸس وي تۋعىزىپ, ەلەۋمەتتٸك دەپرەسسيياعا ەكەپ سوقتىرادى. بٸز بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ سالىپ, وسى مەسەلەنٸ شەشۋٸمٸز كەرەك. مەملەكەت پەن حالىق مٷددەسٸن بەرٸنەن بيٸك قويعاندا عانا ماقساتىمىزعا جەتەمٸز.
ناعىز مەملەكەتشٸل ادام قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس, حالقىنىڭ يگٸلٸگٸن ويلاۋى كەرەك. مەن بارشاڭىزدى دەل وسىنداي وتانشىل ازاماتتار دەپ سانايمىن.
ۇلتىمىز بٸرلٸك پەن تەۋەلسٸزدٸك مۇراتتارى جولىندا ۇيىسۋى قاجەت. ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ وسى ماقساتقا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمسايتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن. سوندا عانا وزىق دەموكراتييا دەستٷرٸن قالىپتاستىرامىز, ەدٸلەتتٸ جەنە جاڭا قازاقستاندى قۇرامىز.
ەكٸنشٸ. رەفورمالاردىڭ مەن-ماڭىزىن حالىققا تٷسٸندٸرۋ
ەڭ باستىسى, بٸزدٸڭ باعدارىمىزدى حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قولداپ وتىر. ازاماتتارىمىز ەلٸمٸزدە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس بولاتىنىنا سەنەدٸ. دەگەنمەن, رەفەرەندۋم تابىستى ٶتتٸ ەكەن دەپ, بوساڭسۋعا بولمايدى. ناعىز جۇمىس ەندٸ باستالدى.
رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىن ەلگە ۇدايى تٷسٸندٸرٸپ وتىرۋىمىز كەرەك. قازٸردٸڭ ٶزٸندە جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸ بٸرتٸندەپ جالپىۇلتتىق سيپاتقا يە بولا باستادى. شىن مەنٸندە, جاڭعىرۋدىڭ ەسەرٸن ەربٸر ازاماتىمىز سەزٸنۋٸ قاجەت. ەلدەگٸ ٶزگەرٸسكە ەركٸم ٶز ٸسٸندەي قاراسا, شىن مەنٸندە, جاڭارۋ جولىنا تٷسەمٸز. مۇنى ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتى تەرەڭ تٷسٸنگەنٸ جٶن.
سٸزدەر ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلٸپ وتىرسىزدار. تۇرعىندارمەن جيٸ كەزدەسەسٸزدەر. رەفورمانىڭ مەن-ماڭىزىن ەلگە جان-جاقتى تٷسٸندٸرۋ قاجەت.
قازٸر – ينتەرنەت دەۋٸرٸ. جاستار ٶزٸنە قاجەت مەلٸمەتتٸ عالامتوردان الادى. دەستٷرلٸ اقپارات قۇرالدارىمەن قاتار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە باسا مەن بەرۋ قاجەت. جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزىن ۇرپاق ساناسىنا سٸڭٸرۋ ٷشٸن جاڭا تەسٸلدەردٸ قولدانۋ كەرەك. جالپى, تٷسٸندٸرۋ جۇمىسى كەزٸندە جاستارعا ايرىقشا نازار اۋدارعان جٶن. ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ رەفورمالاردىڭ يگٸلٸگٸن ەرتەڭ سولار كٶرەدٸ. بٸز نە ٸستەسەك تە بەرٸن ۇرپاق ٷشٸن ٸستەپ جاتىرمىز.
ەرينە, بۇل جۇمىستان قوعامنىڭ باسقا ٶكٸلدەرٸ دە تىس قالماۋعا تيٸس. جاڭا قوعام قۇرىپ, جاڭا سانانى قالىپتاستىرۋ ٸسٸنە بٷكٸل ەلدٸ ۇيىستىرۋ قاجەت. وسىلايشا, قۇرىلتاي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا جان-جاقتى اتسالىسادى. تٷپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق قۇرىلتاي نەگٸزگٸ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالۋعا تيٸس.
ٷشٸنشٸ. جاڭا تەحنولوگييالار ارقىلى حالىقتى اۋقىمدى رەفورمالارعا قاتىستىرۋ
قۇرىلتايعا قانشا ادام كٸرسە دە, قوعامدى تولىق قامتي المايدى دەگەن پٸكٸر ايتىلىپ جٷر. بٸراق, قۇرىلتاي مٷشەلەرٸن كٶبەيتە بەرسەك, ودان پايدا بولمايدى. بۇدان جۇمىستىڭ بەرەكەسٸ قاشىپ, ۇيىمداستىرۋ ٸسٸ قيىنداپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
قۇرىلتاي – بەلگٸلٸ بٸر ادامدار عانا باس قوساتىن جەر ەمەس. ول, شىن مەنٸندە, جالپىۇلتتىق جيىنعا اينالۋى كەرەك. بۇل – ٶتە ماڭىزدى مٸندەت.
بٸز جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگييانىڭ مٷمكٸندٸگٸن كەڭٸنەن پايدالانۋىمىز قاجەت. سوندا مەملەكەت پەن حالىقتىڭ قارىم-قاتىناسى بارىنشا تيٸمدٸ بولماق.
مەن Qurultay دەگەن ارنايى موبيلدٸ قوسىمشا ەزٸرلەۋدٸ ۇسىنامىن. سول ارقىلى حالىق ەلدٸ جاڭعىرتۋ تۋرالى وي-پٸكٸرٸن ونلاين رەجيمدە ايتا الادى.
جۇرت رەفورمانىڭ ناقتى پايداسىن كٶرۋٸ قاجەت. سونداي-اق, وعان تٸكەلەي قاتىسۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولۋى كەرەك. ازاماتتار ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بويىنشا ينتەراكتيۆتٸ ساۋالناماعا قاتىسادى. كەز-كەلگەن تٷيتكٸلدٸ شەشۋ جولىن ۇسىنىپ, ەلٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسا الادى.
قايىرىمدىلىق ٸستەردٸ ٷيلەستٸرەتٸن تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ تيٸمدٸ ەلەكتروندى سەرۆيستٸ ٸسكە قوسۋعا بولادى. مۇنىڭ بەرٸ تسيفرلىق دەموكراتييانى دامىتاتىن تەحنولوگييالىق پلاتفورمانىڭ نەگٸزٸن قالايدى. دامىعان مەملەكەتتەر وسىعان ۇمتىلىپ جاتىر. بٸز عالامدىق ٶركەنيەتتٸڭ كٶشٸنەن قالىپ قويماۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جاساعان جٶن. سوندا ەربٸر ازاماتىمىز ورتاق ٸسكە اتسالىسادى.
قۇرمەتتٸ قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار!
مەن ەلٸمٸزدٸ دامىتۋعا قاتىستى بٸرنەشە ماڭىزدى مەسەلەگە توقتالعىم كەلەدٸ. جالپىۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ نىعايتا تٷسۋ – ەڭ باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ. جاڭا قازاقستان دەگەنٸمٸز – ەڭ الدىمەن, قۇندىلىقتاردىڭ جاڭارۋى. سونداي-اق, قوعامداعى قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ. مەن وسىعان دەيٸن دە بۇل تۋرالى بٸرنەشە رەت ايتتىم.
تاعى بٸر ماڭىزدى جۇمىس – بۇل تاريحي ەدٸلدٸك ورناتۋ. بٸر كەزدەرٸ ۇمىتىلىپ كەتكەن ۇلت پەرزەنتتەرٸنٸڭ ەسٸمٸن قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ەل تاعدىرىن ايقىنداعان تاريحي وقيعالارعا لايىقتى باعا بەرگەن جٶن. سوڭعى ەكٸ جىلدا بۇل باعىتتا كٶپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ۇلتىمىزدىڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارىنىڭ ەسٸمٸ ارداقتالدى. تاريحي داتالار قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. وسىلايشا, ەلٸمٸزدٸڭ شىنايى شەجٸرەسٸ جازىلىپ جاتىر. ٶتكەنگە ەدٸل باعا بەرٸلمەسە, جارقىن بولاشاقتان ٷمٸت كٷتۋ قيىن. مۇنى تەرەڭ تٷسٸنگەن ابزال.
مەن بىلتىر ەلٸمٸزدٸڭ اكادەمييالىق ٷلگٸدەگٸ جاڭا تاريحىن جازۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸم. قازٸر قازاقستان تاريحىنىڭ كٶپ تومدىعى ەزٸرلەنٸپ جاتىر. بەلگٸلٸ عالىمدارىمىز جۇمىلىپ, وسى ماڭىزدى ٸسكە اتسالىسۋدا. مەن ٶزٸم دە بۇل جۇمىسقا ٷلەسٸمدٸ قوسامىن. ونى كەلەسٸ جىلدىڭ ورتاسىندا تٷبەگەيلٸ اياقتاۋ كەرەك. دەگەنمەن, مەسەلە ۋاقىتتا ەمەس, ساپادا. تاريحىمىز جٷيەلٸ, شىنايى, ەڭ باستىسى, تەۋەلسٸز ەلدٸڭ كٶزقاراسىمەن جازىلۋى كەرەك. عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە مۇنى ايرىقشا قاداعالاۋدى تاپسىرامىن. قاجەت بولسا, شەتەل عالىمدارىن دا تارتۋعا بولادى.
بٸز – تاريحتان تاعىلىم الا بٸلگەن حالىقپىز. بٷگٸن قايتا جالعاسىن تاپقان قۇرىلتايدى تٶل تاريحىمىزعا تاعزىم دەۋگە بولادى. وسى قۇرىلتاي دا ەرتەڭ ۇلت شەجٸرەسٸنٸڭ بٸر بەلەسٸنە اينالاتىنى انىق.
ەلدٸڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋ ٷشٸن ٷيلەسٸمدٸ ساياساتتىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى. وسى ورايدا, بٸز ەل دامۋىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن بەلگٸلەپ الۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن اتاۋلى كٷندەر تٸزبەسٸنە بٸرقاتار ٶزگەرٸس ەنگٸزگەن جٶن.
مەن رەسپۋبليكا كٷنٸنە ۇلتتىق مەرەكە مەرتەبەسٸن قايتارۋدى ۇسىنامىن. سوندىقتان, قازاننىڭ جيىرما بەسٸ كٷنٸ جىل سايىن ەگەمەندٸك كٷنٸن ەلٸمٸزدٸڭ باستى مەرەكەسٸ رەتٸندە اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك.
1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييا قابىلداندى. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى تۇڭعىش قادامى بولاتىن. وسى قۇجاتتى قابىلداعان كەزدە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسا ماڭىزدى, تٸپتٸ شەشۋشٸ رٶل اتقاردى.
رەسپۋبليكا كٷنٸ ەلدٸڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك. ەرينە, تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸنٸڭ باستاپقى مەنٸ ساقتالادى. بۇل كٷن مەملەكەتتٸك مەرەكە بولىپ قالا بەرەدٸ. بٸراق, تەۋەلسٸزدٸك الۋعا زور ٷلەس قوسقان ۇلتتىق باتىرلارىمىزعا تاعزىم كٷنٸ رەتٸندە اتاپ ٶتٸلۋٸ كەرەك.
ساياسي رەفورمانى مەرەكەلەر كٷنتٸزبەسٸمەن ۇشتاستىرۋىمىز بەكەر ەمەس. بۇل قادام قوعامدى جاڭعىرتادى جەنە ەل بٸرلٸگٸن نىعايتا تٷسەدٸ دەپ سانايمىن. بٸز اۋقىمدى رەفورما جٷرگٸزۋ ارقىلى بيلٸك پەن قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەمٸز. ياعني, ولاردىڭ اراسىندا ٶزارا سەرٸكتەستٸك پايدا بولادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ازاماتتارىمىزدىڭ ەل باسقارۋ ٸسٸنە قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرامىز. ەر ادامنىڭ جەتٸستٸگٸ تۇتاس ەلٸمٸزدٸڭ تابىستى بولۋىنا جول اشادى.
بٸزدٸڭ قوعامنىڭ ىنتىماق-بٸرلٸگٸ مٷلدە جاڭا سيپاتقا يە بولدى. الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس بار. جاڭا قازاقستان يدەياسىن ٸسكە اسىرامىز دەسەك, ايانباي ەڭبەك ەتۋٸمٸز كەرەك. شىن مەنٸندە, ەلدٸ ەڭبەكقورلىق قانا كٶركەيتەدٸ. تابىسقا جەتۋدٸڭ ەڭ باستى كٸلتٸ – ەڭبەك.
ۇلى اباي «ەڭبەك ەتسەڭ ەرٸنبەي, تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي» دەپ ٶسيەت قالدىردى. ەڭبەكقورلىق بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىعىمىز بولۋى قاجەت. ونى ۇلت سيپاتىن ايقىندايتىن اسىل قاسيەتكە اينالدىرۋعا تيٸسپٸز. تاباندى ەڭبەك – ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸن ارتتىراتىن باستى فورمۋلانىڭ بٸرٸ. تٸپتٸ, بٸرەگەيٸ دەۋگە بولادى.
ەلەمدە ەڭبەكتٸ بەسەكەلەستٸك دەڭگەيٸنە كٶتەرگەن مەملەكەتتەر بار. سونىڭ ارقاسىندا ولار ساپالى ٶنٸمدەرٸمەن جەر جٷزٸن مويىنداتىپ وتىر. بۇل حالىقتار ٶز ۇرپاعىن جاس كەزٸنەن تىنباي جۇمىس ٸستەۋگە باۋليدى. سولاردىڭ تەجٸريبەسٸن ٶزٸمٸزگە بەيٸمدەپ, بالا تەربيەسٸنە ەنگٸزۋ جايىن قاراستىرعان جٶن.
حالقىمىز «ەڭبەك – ىرىستىڭ بۇلاعى, باقىتتىڭ شىراعى» دەپ بەكەر ايتپاعان. جاڭا قازاقستاندا ەڭبەكقور ادام ەڭ سىيلى ادام بولۋعا تيٸس. بٸز ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى ادال ەڭبەككە باۋلىپ, جاھاندىق نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەتٸپ تەربيەلەۋٸمٸز قاجەت. ماڭداي تەرمەن تاپقان ەر تيىن – ناعىز اردىڭ ٸسٸ, اباي ايتقان «تولىق ادامنىڭ» ەڭبەگٸ ەكەنٸن جاستاردىڭ ساناسىنا توقۋىمىز قاجەت.
بٸزدٸڭ بۇرىنعى بٸر مينيسترٸمٸز باۋىرلاس كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارىن كەلەكە قىلعانى بار. ولار رەسەيگە بارىپ, قارا جۇمىس ٸستەۋگە مەجبٷر, ال بٸز, قازاقتار, ونداي جۇمىستى ٸستەمەيمٸز, باقىتتى حالىقپىز دەپ ايتقان.
«ەستٸمەگەن ەلدە كٶپ», ەرينە. بٸراق, بۇدان ٶتكەن سوراقىلىقتى ويلاپ تابۋدىڭ ٶزٸ قيىن. ەڭبەكتەن قاشقان ادام كەۋدەسٸن ۇرىپ, ماقتانباي, كەرٸسٸنشە, ونداي ەرەكەتٸنەن ۇيالۋى كەرەك. ەڭبەك دەگەنٸمٸز – بۇل قاسيەتتٸ ۇعىم. ادال ەڭبەكتٸ كٷلكٸ ەتٸپ, مازاق قىلۋعا بولمايدى. مۇنداي تەرٸس پٸكٸرلەر جاستاردى اداستىرادى, ولاردىڭ دٷنيەتانىمىنا جاعىمسىز ەسەر ەتەدٸ. تٸپتٸ, كەيدە جاستارىمىز جۇمىستان قاشىپ, جەڭٸل تابىس كٶزٸن ٸزدەپ جاتادى. اقىر سوڭىندا, مۇنىڭ بەرٸ بٷكٸل حالىقتىڭ ابىروي-بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ.
قازاق – قولى اشىق, قايىرىمدى, قوناقجاي حالىق. بۇعان ەشكٸمنٸڭ تالاسى جوق دەپ ويلايمىن. بٸراق, ەلەمدە وسىنداي قاسيەتتەرگە يە حالىقتار از ەمەس. جاستارىمىز, ەڭ الدىمەن, زيياتكەرلٸك قابٸلەتٸ جوعارى, ويى ۇشقىر, ەڭبەكقور بولۋى قاجەت.
قازٸر – اقىل-وي جەنە دارىن يەلەرٸنٸڭ زامانى. قازاقستان دا وسى كٶشتەن شەت قالماۋعا تيٸس. وزىق بٸلٸم مەن قاجىرلى ەڭبەكتٸ ۇشتاستىرا بٸلسەك قانا, ەلٸمٸز ٶسٸپ-ٶركەندەيدٸ. كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتەدٸ. حالقىمىز قاناعاتشىل, ٷنەمشٸل, ٶنەرتاپقىش بولۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. وسىنداي جاقسى قاسيەتتەر ەركٸمنٸڭ مۇراتىنا اينالۋعا تيٸس.
قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تاعى بٸر مەسەلەگە توقتالسام. بۇل – كادر ساياساتى. ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ كادرلاردىڭ ورنىن اۋىستىرا بەرۋ دەگەن سٶز ەمەس. ٶز ٸسٸن جەتٸك بٸلەتٸن كەسٸبي ماماندار, وتانشىل ازاماتتار قاشاندا باعالى. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە قانداي دا بٸر كلاننىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە قاراۋعا بولمايدى. ەرينە, ولاردىڭ قۇرامىن جاڭارتىپ وتىرعان دۇرىس. بٸراق, مۇنى تەرەڭ ويلانىپ, بايىپپەن جاساۋ قاجەت. كادرلاردى جاپپاي جۇمىستان شىعارۋ جاقسىلىققا اپارمايدى.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «ەسكٸ كادرمەن جاڭا قازاقستاندى قالاي قۇرۋعا بولادى?» دەيتٸندەر بار. بۇل – ورىندى سۇراق. بٸراق, نەگٸزٸنەن كادرلاردى بٸرتٸندەپ اۋىستىرۋ كەرەك. تٸپتٸ, كەزٸندە رەسەيدە, قىتايدا, يراندا بولعان رەۆوليۋتسييالاردان كەيٸن دە بۇرىنعى رەجيمنٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتٸن جالعاستىرعان. بۇل ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بٸزدەگٸ جاعداي, ەرينە, مٷلدە باسقاشا.
جالپى, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸ قولىنان تٷك كەلمەيدٸ دەپ كەمسٸتۋدٸ دوعارۋ كەرەك. تٸپتٸ, ولاردى «حالىق جاۋلارى» سيياقتى كٶرەتٸندەر دە بار. «شەنەۋنٸك» دەگەن سٶز جاعىمسىز ۇعىمعا اينالىپ بارادى. بۇل – دۇرىس ەمەس.
مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ادال ەرٸ بٸلٸكتٸ كادرلار ٶتە كٶپ. ولار وتانىمىزدىڭ يگٸلٸگٸ جولىندا تىنباي ەڭبەك ەتٸپ جٷر. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, «بٸر قارىن مايدى بٸر قۇمالاق شٸرٸتەدٸ» دەگەن دە بار. ونداي ادامدارمەن بٸز بٸردەن قوشتاسىپ جاتىرمىز. بولاشاقتا دا سولاي بولادى.
بٸز سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بەلسەندٸ كٷرەس جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. بۇل – ەلٸمٸز ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ, قاجەتتٸ مەسەلە. قازاقستان جەمقورلىقپەن كٷرەستٸڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸ بويىنشا ايتارلىقتاي العا باستى. حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتٸكتەرٸ وسىلاي دەپ باعالاپ وتىر. بٸراق, توقمەيٸلسٸپ وتىرۋعا بولمايدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, جەمقورلىق – جۇرتتىڭ ساناسىنا سٸڭٸپ, ەبدەن ەدەتكە اينالىپ كەتكەن. بۇل – اششى بولسا دا, شىندىق.
ازاماتتارىمىز ساياسي قولداۋعا يە بولعان كەيبٸر ادامداردىڭ شەكتەن تىس بايىپ كەتەتٸنٸنە نارازى. وعان قوسا, ولار بايلىقتارىنىڭ قوماقتى بٶلٸگٸن شەتەل اسىرىپ ەكەتكەن. حالىقتىڭ اشۋىن تٷسٸنۋگە بولادى. سوندىقتان, مەنٸڭ جارلىعىممەن ارناۋلى مەكەمەارالىق كوميسسييا قۇرىلدى. كوميسسييانىڭ مٸندەتٸ – شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قارجىنى ەلگە قايتارۋ. بۇل – ٶتە كٷردەلٸ جۇمىس, ۇزاققا سوزىلۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, كٶپتەگەن زاڭدىق پروتسەدۋرادان ٶتۋ كەرەك. بٸراق, بٸز قالاي بولسا دا, بۇل مەسەلەمەن مۇقييات اينالىسۋىمىز قاجەت. ەيتپەسە, ەدٸلەتتٸ قوعام تۋرالى سٶز قوزعاۋدىڭ ٶزٸ قيىن بولادى.
قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ وسى قوعامدىق كەسەلدٸڭ بەتٸن قايتارۋعا بەلسەنە اتسالىسادى دەپ سەنەمٸن. ەرينە, بۇل – بٸر جىلدىق شارۋا ەمەس. تيٸستٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, توسقاۋىل قويماساق, جەمقورلار الشاڭ باسىپ جٷرە بەرەدٸ. ال, جۇمىسىنا ادال ناعىز ەڭبەك ادامىنا قوعام, ەسٸرەسە جاستار مەنسٸنبەي قارايتىن بولادى. بۇل – ٶتە قاۋٸپتٸ ٷردٸس. مۇنى بارشاڭىز جاقسى تٷسٸنٸپ وتىرسىزدار دەپ ويلايمىن.
جالپى, ەدٸلدٸك – ەرقايسىمىزدىڭ بويىمىزدا بولۋعا تيٸس قۇندى قاسيەت. ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرامىز دەسەك, «ەدٸلدٸك جولى – ەڭ قيىن جول» ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. زاڭ ٷستەمدٸگٸن ورناتا الماعان ەل تٷبٸندە قۇردىمعا كەتەدٸ. بٸز بارلىق سالادا بەرٸنە بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ناعىز ەدٸل قوعام قۇرۋىمىز كەرەك. ونىڭ بٸر جولى – تەۋەلسٸز سوت جٷيەسٸ.
بابالارىمىز «تۋرا بيدە تۋعان جوق دەگەن» دەگەن سٶزدٸ تەگٸن ايتقان جوق. بٸز قارا قىلدى قاق جارعان بيلەر جولىن جالعاستىرۋعا تيٸسپٸز. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە ٷش جٷزگە جۋىق سۋديا جەتٸسپەيدٸ. سول ورىندارعا ەدٸل, ادال جەنە بٸلٸكتٸ جاستاردى تارتۋىمىز قاجەت. مەن مىقتى كەسٸبي زاڭگەرلەردٸ ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى بٸرگە قۇرۋعا شاقىرامىن.
زا سۆويۋ منوگوۆەكوۆۋيۋ يستورييۋ, ناحودياس نا ستىكە تسيۆيليزاتسيي, كازاحستان ۆپيتال ۆ سەبيا منوگووبرازنۋيۋ پاليترۋ كراسوك رازليچنىح تراديتسيي ميرا.
ەتو نەوتەملەمايا چاست ناشەگو كۋلتۋرنوگو كودا, بەستسەننوە بوگاتستۆو ي كونكۋرەنتنوە پرەيمۋششەستۆو ناشەي ناتسيي.
نەۋكلوننو سلەدۋيا پرينتسيپۋ «ەدينستۆو ۆ منوگووبرازيي», مى سموجەم پوسترويت پودليننو دەموكراتيچنوە ي سپراۆەدليۆوە گوسۋدارستۆو.
ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن كەلٸسٸمنٸڭ سيمۆولىنا اينالۋى كەرەك. بٸر ەل بولىپ جۇمىلساق قانا, بارلىق كەدەرگٸلەردٸ ەڭسەرەمٸز, ٶسٸپ-ٶركەندەيمٸز. بٸزدٸ ۇلت رەتٸندە ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتاردى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ اسا ماڭىزدى.
مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرٸمٸزگە, انا تٸلٸمٸزگە دەگەن قۇرمەت ەرقاشان جوعارى بولۋعا تيٸس. قازاق تٸلٸنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ەلدەگٸ جاعدايدى دۇرىس تٷسٸنبەگەننەن تۋىنداپ وتىر. شىن مەنٸندە, بۇرىنعى احۋال مەن قازٸرگٸ كەزەڭدٸ مٷلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ تۇعىرى كٷن ٶتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدٸ. وعان قوسا, ەلەمنٸڭ باستى اقپارات قۇرالدارى قازاقشا شىعىپ جاتىر.
جاقىندا ەيگٸلٸ «APPLE» كومپانيياسى قازاق تٸلٸن iOS-تىڭ تٸلدەر جٷيەسٸنە قوستى. ەلەمنٸڭ 40 تٸلٸندە تارايتىن «NICKEL ODEوN» تەلەارناسى قازاقشا كٶرسەتٸلە باستادى. جاستاردىڭ باستاماسىمەن «NATIONAL GEOGRAPHIC» جۋرنالى 6 جىلدان بەرٸ انا تٸلٸمٸزدە جارىق كٶرۋدە. وسىنداي كٶپتەگەن جاعىمدى جاڭالىقتار بار. بٸراق, بۇل جەتكٸلٸكتٸ ەمەس. سوندىقتان, قاتتى الاڭداۋعا نەگٸز جوق دەپ ويلايمىن. دەسەك تە, وسى سالاداعى جۇمىسىمىزدى داڭعازا جاساماي, تاباندىلىقپەن جٷرگٸزۋٸمٸز قاجەت.
قازاق مەملەكەتٸ امان تۇرعاندا, قازاق تٸلٸ جاساي بەرەدٸ. بۇعان ەشقانداي كٷمەن بولماۋى كەرەك. بٸزدٸڭ ەلدە ۇلتىنا, تٸلٸنە بولا ەشبٸر ازاماتتىڭ قۇقى شەكتەلمەۋگە تيٸس. ەيتپەسە, قوعامدا جانجال تۋۋى مٷمكٸن. ەل ٸشٸنە ٸرٸتكٸ تٷسكەنٸن قالايتىندار وسىنى تٸلەپ وتىر. سوندىقتان, تٸل مەسەلەسٸ بويىنشا بەرٸمٸز ۇستامدىلىق تانىتۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ەيتپەسە, بۇل سىرت كٶزگە ۇلتىمىزدىڭ ٶز بولاشاعىنا دەگەن سەنٸمسٸزدٸگٸ, تٸپتٸ, ەلسٸزدٸگٸ سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بارشامىز تٸلگە قۇرمەتٸمٸزدٸ قۇر سٶزبەن ەمەس, ناقتى ٸسپەن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. ەسٸرە راديكالدىق ٸس-شارالارعا, مىسالى, تٸل پاترۋلدەرٸنە جول بەرمەۋٸمٸز قاجەت. ولار – ناعىز ارانداتۋشىلار, ٶزگە ەلدەردٸڭ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتەدٸ.
عىلىم, وقۋ-اعارتۋ جٷيەسٸندە ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر, تٸپتٸ اۋقىمدى رەفورمالار كەرەك. قازاق تٸلٸ عىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ, بيزنەستٸڭ تٸلٸ بولۋىنا ٷلەس قوسايىق.
تٸلگە بايلانىستى تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە. بۇل – لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى. كەيبٸر قوعام ٶكٸلدەرٸ بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن كيريلليتسادان ارىلا الماي جاتىرمىز دەپ, الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرۋدە. بٸراق, ەڭ الدىمەن, بۇل لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە. وسىنى جاقسى تٷسٸنگەن جٶن.
بۇعان دەيٸن بٸز 2 رەت لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋگە تىرىستىق. الايدا, سوڭى سەتتٸ بولعان جوق. سوندىقتان, بۇل مەسەلەگە جان-جاقتى, تەرەڭ تالداۋ جاساپ بارىپ, تٷبەگەيلٸ شەشٸم قابىلداعان ابزال. كيريلليتسادان لاتىن ەلٸپبيٸنە جاساندى تٷردە, تەك سەيكەس ەرٸپتەردٸ ٶزگەرتۋ ارقىلى كٶشۋگە بولمايدى. ەيتپەسە, بۇل ٷلكەن قاتەلٸككە اپارىپ سوعادى. ەڭ باستىسى, ازاماتتار, ەسٸرەسە, جاستارىمىز قازاق تٸلٸندەگٸ بارلىق سٶزدەردٸڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى جازىلۋ تەرتٸبٸن انىق بٸلۋٸ كەرەك. ياعني, تٸلٸمٸزگە ارنالعان ورفوگرافييالىق قاعيدالاردى قايتا قاراعان جٶن. مىسالى, كيريلليتسا گرافيكاسىنداعى قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل سٶزدەرٸندە «ى» ەرپٸ جيٸ كەزدەسەدٸ. وسى ەرٸپتٸ مەحانيكالىق تٷردە لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرسە, اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «ٷ» ەرپٸ ەربٸر تيٸستٸ سٶزدە پايدا بولادى. بۇل – دۇرىس ەمەس. بٸزگە جەنە تٷركٸتٸلدەس باۋىرلارىمىزعا «ٷ» ەرپٸ جيٸ كەزدەسەتٸن سٶزدەردٸ وقۋ قيىنعا سوعادى. مىسالى, «تىنىشتىق» («tynyshtyq») دەگەن سٶزدٸ الىپ قاراڭىزدار, ٷش «ٷ» ەرپٸ پايدا بولدى. سٶزدٸڭ ٶزٸ كٶزگە جاعىمسىز كٶرٸنەدٸ. وسىنداي مىسالدار ٶتە كٶپ. مٸنە, سول سەبەپتٸ, مەن تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنا قازاق تٸلٸنٸڭ جاڭا ورفوگرافيياسى تۋرالى ارنايى ەڭبەك ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردىم.
سودان كەيٸن عانا لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىسۋ جٶنٸندە ايتۋعا بولادى. اسىعىستىققا جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك. تٸپتٸ, كٶشەدەگٸ بيلبوردتار مەن مينيسترلٸكتەردٸڭ اتاۋىنا قاراساق تا جەتكٸلٸكتٸ. تٸلٸمٸز بۇرمالانىپ كەتتٸ. اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇل قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا جات, تٸپتٸ, تٸلٸمٸزدٸ مازاق قىلۋ سيياقتى كٶرٸنەدٸ. مۇنداي ٷستٸرت جاسالعان تٸل رەفورماسىنىڭ قاجەتٸ جوق.
بٸزگە ناقتى رەفورما كەرەك. تٸل – ۇلتتىڭ جانى. وعان نەمقۇرايلى قاراۋعا مٷلدە بولمايدى. سوندىقتان, بٸز تٸلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىراتىن گرافيكانى عانا قابىلدايمىز.
قۇرمەتتٸ جينالعان قاۋىم!
ۇلتتىق قۇرىلتاي تۋرالى باستامانى قولداعاندارىڭىز ٷشٸن بارشاڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن.
بٸز بٷگٸن قۇرىلتاي جۇمىسىنىڭ نەگٸزگٸ باعدارىن ايقىندادىق. بۇل قۇرىلىم دەموكراتييا قۇندىلىقتارىن ورنىقتىرۋعا زور ٷلەس قوسارى سٶزسٸز. قۇرىلتاي جۇمىسى مۇنىمەن شەكتەلٸپ قالمايدى. بٸز جىل سايىن تۇراقتى تٷردە كەزدەسٸپ تۇرامىز.
قازاق دالاسىندا ەل تاعدىرى شەشٸلگەن تاريحي ورىندار از ەمەس. ۇلىتاۋدان بٶلەك, ورداباسى, مەرتٶبە, كٷلتٶبە سيياقتى قاستەرلٸ جەرلەرٸمٸز بار. مەن كەلەسٸ باسقوسۋدى كيەلٸ تٷركٸستاندا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن. قۇرىلتايدىڭ ەر ايماقتا ٶتۋٸ سول ٶڭٸردٸڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرەدٸ. ونىڭ مٷشەلەرٸ ەر جولى بٸر ٶڭٸردٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسادى.
الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس بار. ەڭ باستىسى, ەلٸمٸزدە بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىق بولۋى كەرەك. ونسىز قازاقستاننىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ٶزەگٸ ەل بٸرلٸگٸ ەكەنٸن ەستە ساقتايىق. حالقىمىز «بەرەكە باسى – بٸرلٸك» دەگەن.
قازٸر ەلەمدەگٸ احۋال قۇبىلمالى. ونى جاقسى بٸلەسٸزدەر. وسى كٷردەلٸ كەزەڭدە اۋىزبٸرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ مىقتى بولۋى ٶتە ماڭىزدى. بٸز قيىندىقتىڭ بەرٸن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا ەڭسەرٸپ كەلەمٸز. بولاشاقتا دا وسى جولدان تايماۋىمىز كەرەك.
مەن حالقىمىزدىڭ جاسامپازدىق رۋحىنا كەمٸل سەنەمٸن.
جاڭا قازاقستاندى بەرٸمٸز بٸرگە ٶركەندەتەيٸك!
قازاق ەلٸنٸڭ مەرتەبەسٸ بيٸكتەي بەرسٸن!
ەلٸمٸز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!
بارشاڭىزعا شىنايى العىسىمدى ايتامىن.
*** *** ***
قادٸرلٸ اعايىن, قۇرىلتايدى بارشا جۇرتىمىز ٷشٸن جاعىمدى جاڭالىقپەن اياقتاعىم كەلٸپ وتىر. كەشە داڭقتى كومپوزيتور, سازگەر شەمشٸ قالداياقوۆقا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ» اتاعى بەرٸلگەنٸن بٸلەسٸزدەر.
ول – ەنۇرانىمىزدىڭ اۆتورى, ۇلت رۋحانيياتىندا ەرەكشە ورنى بار اسا كٶرنەكتٸ تۇلعا. بٸرتۋار سازگەرگە قۇرمەت كٶرسەتۋ – پەرزەنتتٸك پارىزىمىز.
شەمشٸنٸ حالقىمىز «قازاق ۆالسٸنٸڭ كورولٸ» دەپ قادٸرلەيدٸ. شەمشٸنٸڭ ەندەرٸ قاشاندا حالىقتىڭ جٷرەگٸندە, ەشقاشان قۇندىلىعىن جويمايدى. شەمشٸ اعامىز ەلٸ كٷنگە دەيٸن حالقىمىزدىڭ ٶمٸرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ اقىن مۇحتار شاحانوۆپەن بٸرلەسٸپ جازعان ەندەرٸ ەلگە كەڭٸنەن تانىمال. ەيگٸلٸ كومپوزيتور مەن اتاقتى اقىننىڭ دوستىعى – بارشا جۇرتقا ٷلگٸ.
جاقىندا شەمشٸنٸڭ ٸنٸ-دوسى مۇحتار شاحانوۆ سەكسەن جاسقا تولادى. ونىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگٸ قانداي قۇرمەتكە دە لايىقتى. ول كٸسٸ – ٶتە شىنشىل, ادال, ۇلتجاندى ادام.
مەن بٷگٸن مۇحتار شاحانوۆقا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ» اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ جوعارى ماراپاتىن اقىنعا ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋدىڭ تٶرٸندە تاپسىرعاندى جٶن كٶردٸم.
