Aqordanyń resmi saitynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaidyń I otyrysynda sóilegen sózi jariialandy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
***
Qurmetti qaýym!
Ardaqty aǵaiyn!
Barshańyzǵa Ulttyq quryltaidyń ashylýy qutty bolsyn degim keledi.
Biz búgin jalpyulttyq referendýmnan keiin alǵash ret bas qosyp otyrmyz. Ata zańǵa ózgerister engizýge arnalǵan referendým tabysty ótti. Azamattarymyz daýys berýge belsene qatysty. Otbasymen birge baryp, el bolashaǵyna bei-jai qaramaitynyn kórsetti. Shynaiy ózgeriske jáne jan-jaqty jańǵyrýǵa degen umtylysyn bildirdi. Keleshegimizdiń jarqyn bolaryna úmiti jáne senimi zor ekenin baiqatty. Elimiz erteńgi kúnge myzǵymas birlikpen qadam basýǵa daiyn ekenin anyq ańǵartty.
Referendýmnyń qorytyndysy barshańyzǵa belgili. Kópshilik Ata zańǵa ózgerister engizý týraly meniń bastamamdy qoldady. Daýys berýge qatysqan barsha azamattarǵa zor alǵysymdy aitamyn. Osylaisha, el damýynyń tarihi kezeńi bastaldy. Konstitýtsiiaǵa engizilgen ózgeristermen birge memlekettiń saiasi júiesi ózgermek. Eldi basqarýdyń jańa úlgisi paida bolady. Iaǵni, biz Ekinshi Respýblikany qurýǵa kiristik.
Alaida, keibir azamattarymyz referendým kezinde memlekettiń ataýy da ózgerýge tiis edi degen pikir aityp júr. Olar «Qazaqstan» ataýyndaǵy «-stan» sózin elimizge de, búkil Aziiaǵa da jat uǵym dep sanaidy. Muny da qisyndy dep aitýǵa bolmaidy. Sebebi, álemde dál osyndai Pákistan, Úndistan, Aýǵanstan jáne Ortalyq Aziia memleketteri bar.
Eń basty másele, biz Táýelsiz elimiz – Qazaqstan Respýblikasy atynan 30 jyl ishinde kóptegen halyqaralyq kelisimsharttarǵa qol qoidyq, memlekettik shekaramyzdy bekittik. Osyndai jaǵdaida memleketimizdiń ataýyn ózgertý jaýapsyz sheshim bolar edi. Bul – eń aldymen, ulttyq qaýipsizdigimizge jáne halqymyzdyń beibit ómirine tikelei áseri bar óte mańyzdy másele.
Biz búkil el bolyp Jańa Qazaqstandy quramyz. Bul – ońai sharýa emes. Jurtymyz jańasha ómir súrýge beiimdelýi qajet. Halqymyzdyń sana-sezimi, qundylyqtary túbegeili jańarýy kerek. Sonda ulttyń jańa sapasy qalyptasady. Bir sózben aitqanda, barsha elimiz jańarady.
Jańa Qazaqstan bir kúnde nemese bir jylda qurylmaityny anyq. Bul – búkil qoǵamdy ózgertetin kúrdeli ári uzaq úderis. Muny júzege asyrý úshin bir ǵana bilik áreket etse, bul, árine, jetkiliksiz. Búkil el bolyp jumylsaq, kózdegen maqsatymyzǵa jetemiz. Sol sebepti, men Joldaýymda Ulttyq quryltai shaqyrý týraly bastama kóterdim.
Quryltai shaqyrý – erteden kele jatqan ata dástúrimiz ekenin jaqsy bilesizder. Babalarymyz mańyzdy máselelerdi osyndai alqaly jiynda talqylaǵan. Halyq ózara aqyldasa otyryp, bir toqtamǵa kelgen. Mundai sheshimder búkil eldi biriktirgen.
Tól tarihymyzda ult taǵdyryn sheshken quryltailar bolǵan. Onyń kóbi halqymyz úshin mańyzdy kezeńde ótkizilgen. Talas quryltaiynan keiin Altyn Orda derbes memleket boldy. Qaraqum jáne Ordabasy quryltailary jurtymyzdy el qorǵaýǵa uiystyrdy. Orynbordaǵy birinshi qazaq quryltaiynda Alash partiiasy quryldy. Ekinshi quryltaida Alash avtonomiiasy jariialandy.
Egemendik kezeńinde Dúniejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaiy ótkizildi. Bul jiynda syrttaǵy qandastarymyz Atamekenge shaqyryldy. Uly kósh Táýelsiz Qazaqstanǵa bet aldy.
Qazaq quryltailarynyń bári el damýyna zor ózgeris ákelgen. «Keńesshil el kemdik kórmeidi» degen naqyl sóz sodan qalsa kerek. Biz babalar jolyn ustanyp, Quryltai shaqyrý dástúrin jańǵyrttyq. Eldigimizdi nyǵaityp, birligimizdi bekemdeiik dep, búgin bas qosyp otyrmyz. Ulttyq quryltaidyń birinshi otyrysyn Ulytaýda ótkizýge uiǵarym jasaldy. Ulyq ulystyń bastaýynda turǵan Joshy han kesenesiniń irgesine aq shatyr ornattyq. Munyń zor simvoldyq máni bar. Eldiń birligi, ulttyń tutastyǵy degenimiz – osy.
Men quryltaiǵa keler aldynda tutas eldiń atynan uly Joshy hannyń rýhyna quran baǵyshtap, qurban shaldym. Jańa Qazaqstandy qurý jolyndaǵy tarihi qadamnyń kieli jerden bastalýy – jaqsy yrym. Bárimiz babalardyń arýaǵy qoldap, isimiz ońynan bolsyn dep tileimiz.
Uly dalanyń tórinde turǵan Ulytaý talai tarihi oqiǵanyń kýási bolǵan. El taǵdyryn aiqyndaǵan kóptegen mańyzdy keńester dál osynda ótken. Kieli ólkede Altyn orda ámirshileri men Qazaq handarynyń izi qalǵan. Biz urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasyn tapsyn dep osy jerge kelip otyrmyz.
Meniń Jarlyǵymmen bul óńirde jańa oblys qurylǵanyn bilesizder. Qasietti ólkeniń ataýyn jańǵyrtyp, ony Ulytaý dep atadyq. Derbes oblys mártebesi osy aimaqty tyń serpinmen damytýǵa múmkindik beredi. Jumys oryndary ashylyp, halyqtyń ál-aýqaty jaqsara túsedi dep oilaimyn. Jańa nysandar, solardyń ishinde áleýmettik keshender boi kóteredi, týristik áleýeti artady.
Oblystyń alǵashqy qadamy alqaly jiynnan bastalýda. Ult uiasy – Ulytaýdyń ǵasyrlar boiǵy uly missiiasy qaita jalǵasyn tapty.
Endi, Ulttyq Quryltaidyń jumysyn uiymdastyrý máselesine toqtalsam.
Onyń quramynda 117 adam bar. Quryltaiǵa barlyq oblystyń, san túrli salanyń, ár býynnyń ókilderi qatysyp otyr. Biz kópti kórgen el aǵalarynyń aqyl-keńesine júginemiz. Belsendi azamattyq ustanymy bar orta býynnyń tájiribesin eskeremiz. Jańasha oilaityn jastardyń tyń ideialaryn qoldaimyz.
Quryltaiǵa Parlament depýtattary, saiasi partiialar men Qazaqstan halqy Assambleiasynyń músheleri de shaqyryldy. Úkimettik emes jáne kásibi uiymdardyń ókilderi de shet qalǵan joq. Quryltai quramyna óńirlik qoǵamdyq keńesterdiń múshelerin qostyq.
Men Ulttyq quryltai atyna zaty sai bolyp, el úmitin aqtaidy dep senemin. Bizde túrli pikirtalas alańdary bar. Biraq, Quryltaidyń orny bir bólek.
Quryltai – keń aýqymdy jiyn. Biraq, bul jumystyń sapasyna keri áser etpeýi kerek. Otyrystardy muqiiat uiymdastyrýymyz qajet. Bul jerde shyn máninde halyqtyń úni estilýge tiis. Kez kelgen adamdy Quryltaiǵa qatystyrýǵa bolmaidy. Jurttyń muń-muqtajyn, talap-tilegin jetkizetin azamattar bas qosýy kerek. Bul el birligin nyǵaitatyn, qoǵamdy uiystyratyn tyń ideialar ortalyǵy bolatynyna kámil senemin.
Qurmetti qaýym!
Ulttyq quryltaidyń alǵashqy otyrysy mazmundy boldy dep aitýǵa bolady. Halyqtyń kókeiinde júrgen kóptegen keleli máseleler aityldy. Tyń oilar ortaǵa salyndy. Olarǵa kóńil aýdaramyz. Usynystardy Quryltaidyń hatshylyǵy jinaqtap, maǵan beredi. Jazbasha pikirlerińiz bolsa, jiberińizder. Quryltai jumysynan syrt qalǵan adamdardyń usynystaryna da kóńil bólemiz. Oi-pikirlerdiń eshqaisysy eleýsiz qalmaidy. Onyń bárin zerdelep, mańyzdy bastamalardy mindetti túrde birge júzege asyramyz. Jalpy, jumysty júieli, uiymdasqan túrde júrgizýimiz kerek.
Ulttyq quryltaidyń Ulytaýda bastalǵany durys boldy. Kieli ólkemiz Jańa Qazaqstandy qurý jolyndaǵy birliktiń simvolyna ainaldy.
Osy oraida, men taǵy bir mańyzdy bastama kótergim keledi. Bul jerde barlyq rýlardyń tańbasy tasqa jazylǵan. Sol arqyly babalarymyz ult birligin kórsetken. Qanysh Sátbaev «Elimizdiń Tý tikken jeri – Tańbaly tas» degen. Ókinishke qarai, qasterli jazýlar keiin ábden búlindi. El azamattary Ulytaýǵa eskertkish qoiyp, tastaǵy tańbalardy jańǵyrtty. Biraq, bul jetkiliksiz dep oilaimyn.
Munda qazaqtyń birligin áigileitin sáýletti nysan turýy kerek. Men Áýlietaýdyń eteginde Memlekettik rámizder alańyn ashýdy tapsyramyn. Qasietti óńirde kók bairaǵymyz asqaqtap turýǵa tiis. Sol arqyly urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasyp jatqanyn kórsetemiz. Tamyry tereń memlekettigimizdiń jańa dáýiri bastalǵanyn bildiremiz.
Referendým arqyly Ata zańymyzǵa engizilgen túzetýler kúshine endi. Biz basqa da zańdardy Konstitýtsiiaǵa sai ózgertýimiz qajet. Halyq shynaiy jańǵyrý bolady dep kútip otyr. Sol úshin referendýmda bastamamyzdy qoldap, senim mandatyn berdi. Endi, konstitýtsiialyq reformany jedel ári tolyq júzege asyrýymyz kerek. Qazirdiń ózinde mańyzdy ózgerister bolyp jatyr.
Men referendýmǵa deiin partiia qatarynan shyqtym. 5 maýsymnan keiin bul sheshim konstitýtsiialyq normaǵa ainaldy. Memleket basshysy barlyq saiasi kúshterden derbes turýy kerek. Prezidenttiń árbir is-áreketi tek memleket múddesine arnalýǵa tiis.
8 maýsymda úsh jańa oblys quryldy. Óńir basshylary Ata zańnyń jańa talaptaryna sáikes taǵaiyndaldy. Máslihat depýtattary daýys berip, ákimdi men usynǵan azamattardyń ishinen tańdady.
Konstitýtsiialyq ózgerister, osylaisha, kezeń-kezeńimen qoldanyla bermek. Jańarǵan Konstitýtsiia tolyqqandy qoldanysqa enýi úshin áli kóp jumys isteýimiz kerek. Biz 20-dan astam jańa zań jobasyn ázirlep, qabyldaýymyz qajet. Sailaý týraly, saiasi partiialar týraly jáne basqa da birqatar zańdardy ózgertemiz. Bul eldi tabysty jańǵyrtý turǵysynan óte mańyzdy. Zańdardy qabyldaý úshin birneshe ai, tipti, jarty jyl ýaqyt qajet bolýy múmkin. Biraq, reformany sozyp, arqany keńge salýǵa bolmaidy. Jurt naqty ózgeristerdiń qazir bolǵanyn qalaidy. Sondyqtan, depýtattarymyz negizgi zań jobalaryn osy kezden jinaqtai berýi kerek. Sosyn kúzgi sessiia bastalǵanda birden iske kirisken jón. Basty zańdar jyl sońyna deiin qabyldanýǵa tiis. Sonda ǵana jan-jaqty jańǵyrýdy joǵary qarqynmen jalǵastyra alamyz.
Jalpy, konstitýtsiialyq reforma saiasi júieniń tepe-teńdigin ornyqtyrady. Osy is-sharalar halqymyzdyń memleketti basqarý isine qatysýyna mol múmkindik beredi. Bul – óte durys. Men muny tolyq quptaimyn. Sebebi, sol arqyly janashyr azamattar ortaq iske jumylady. Barlyq sheshimder el múddesi turǵysynan qabyldanady.
Bilik pen qoǵamnyń áriptestigi Ádiletti Qazaqstandy qurý isinde airyqsha ról atqarýǵa tiis. Osy oraida, referendým jańa qoǵamdyq mámileniń negizin qalyptastyrdy. Biz ultty uiystyratyn parasatty, tyń ideialar men usynystarǵa airyqsha mán berýimiz qajet. Bul – Ulttyq quryltaidyń eń basty mindeti. Sondyqtan, mynadai baǵyttarǵa nazar aýdarý qajet dep oilaimyn.
BIRINShI. Jalpyulttyq birlikti nyǵaitý
Biz demokratiia dástúri jetilgen, myqty azamattyq qoǵam quramyz. Bul – strategiialyq baǵytymyz. Osy baǵdardy berik ustanýymyz kerek. Sońǵy úsh jylda bul salada biraz nátijege jettik. Bilik pen halyq arasynda mazmundy dialog ornattyq. Buǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi zor septigin tigizgenin atap ótkim keledi. Sol arqyly birqatar ozyq ideialar usynyldy. Mitingiler týraly demokratiialyq zań shyqty. Partiialyq sailaý tizimine áielder men jastar úshin otyz paiyzdyq kvota engizildi. Qoǵamdyq keńesterdiń jumysy jandana tústi. Saiasi jańǵyrý baǵdarlamasy arqyly oń bastamalar laiyqty jalǵasyn tabary sózsiz.
Ulttyq quryltaidyń shaqyrylýy – el ómirindegi eleýli oqiǵa. Quryltaidyń basty maqsaty – jańa ideialar men jasampaz qadamdar arqyly ult birligin nyǵaitý.
Biz, eń aldymen, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa airyqsha mán berýimiz qajet. Sonymen qatar, qoǵamdy alǵa jeteleitin qundylyqtardy qalyptastyrýymyz kerek. Halyqtyń bolmysyn jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtpai, túbegeili ózgeris jasaý múmkin emes.
Biz ornyqty demokratiialyq institýttar quramyz desek, saiasi jaýapkershilik mádenietin damytýymyz qajet. Shyn máninde, naǵyz otanshyldyq qasietti qalyptastyrýǵa tiispiz. Sonda radikalizm men ekstremizmge tosqaýyl qoiamyz.
Demokratiia degenimiz – keremet ómir týraly jalpylama uǵym, túsinik emes. Bul – kúndelikti tynymsyz eńbekti talap etetin órkenietti ómir salty. Ataqqumarlar men alaiaqtardyń jalań urany men qurǵaq ýádesine aldanbaý qajet. Elimizdiń bolashaǵy úshin asa mańyzdy máselelerdi daý-damaimen emes, utymdy oi-pikirmen, parasatty paiymmen jáne sanaly kózqaraspen sheshkenimiz abzal. Biz «túrli kózqaras, birtutas ult» qaǵidatyn berik ustanýymyz qajet. Bir-birimizdiń oi-pikirimizdi tyńdap, qurmettei bilsek, alǵa qadam basamyz.
Biz demokratiialyq reforma jasaimyz dep, memleketti álsiretýge esh jol bermeýimiz kerek.
Men «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalamda elimizdiń eń basty qundylyǵy – egemendik ekenin atap óttim. Qańtardaǵy qaiǵyly oqiǵalardan keiin Qazaqstanda saiasi belsendilik kúrt artty. Jańa saiasi partiialar jáne qozǵalystar qurylyp jatyr. Qoǵam belsendileri áleýmettik jelide túrli máselelerdi kóterip júr. Shyny kerek, keide múlde aqylǵa syimaityn paiymdar da aitylady.
Jurt daýly máselelerge narazylyq bildirip, kóshege shyǵatyn boldy. Zańdy belden basatyn azamattar da joq emes. Birtindep demokratiia jolyna túsý kezinde mundai jaǵdailardyń bolýy – túsinikti. Biraq, Zań talaby múltiksiz oryndalýǵa tiis ekenin árdaiym este ustaý qajet.
Zań men tártip – ishki turaqtylyqtyń birden-bir kepili. Onsyz qoǵamnyń damýy múmkin emes. Sondyqtan, bul qaǵida bizdiń eń basty baǵdarymyz bolýǵa tiis.
Jalpy, otbasyn asyraý úshin tabandy eńbek etip júrgen, zańǵa baǵynatyn adamdar qurmetke ie bolýy kerek. Ókinishke qarai, bizde kóshe buzaqylary, jaýapkershilikten jurdai blogerler jáne masyldyq piǵylmen aiqai shyǵaratyn adamdar búgingi kúnniń batyryna ainaldy. Depýtattar men atqarýshy bilik ókilderi solarǵa ǵana basa mán beretin boldy. Túrli deńgeidegi sheneýnikter solardyń ǵana talabyn oryndaýǵa júgiredi.
Ortalyqtaǵy jáne aimaqtardaǵy bilik barlyq azamattyń muń-muqtajyna birdei qaraýǵa tiis. «Halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» kómegine senip otyrǵan, zańǵa baǵynatyn qarapaiym jurt nazardan tys qalmaýy kerek.
Elimizde áli sheshimin tappaǵan túitkilder kóp. Oǵan kóz juma qaraý qoǵamda ádiletsizdik joiylmaidy degen teris oi týǵyzyp, áleýmettik depressiiaǵa ákep soqtyrady. Biz bar kúsh-jigerimizdi salyp, osy máseleni sheshýimiz kerek. Memleket pen halyq múddesin bárinen biik qoiǵanda ǵana maqsatymyzǵa jetemiz.
Naǵyz memleketshil adam qara basynyń qamyn emes, halqynyń igiligin oilaýy kerek. Men barshańyzdy dál osyndai otanshyl azamattar dep sanaimyn.
Ultymyz birlik pen táýelsizdik murattary jolynda uiysýy qajet. Ulttyq quryltai músheleri osy maqsatqa bar kúsh-jigerin jumsaitynyna kámil senemin. Sonda ǵana ozyq demokratiia dástúrin qalyptastyramyz, Ádiletti jáne Jańa Qazaqstandy quramyz.
EKINShI. Reformalardyń mán-mańyzyn halyqqa túsindirý
Eń bastysy, bizdiń baǵdarymyzdy halyqtyń basym kópshiligi qoldap otyr. Azamattarymyz elimizde túbegeili ózgeris bolatynyna senedi. Degenmen, referendým tabysty ótti eken dep, bosańsýǵa bolmaidy. Naǵyz jumys endi bastaldy.
Reformany júzege asyrý barysyn elge udaiy túsindirip otyrýymyz kerek. Qazirdiń ózinde jańǵyrý úderisi birtindep jalpyulttyq sipatqa ie bola bastady. Shyn máninde, jańǵyrýdyń áserin árbir azamatymyz sezinýi qajet. Eldegi ózgeriske árkim óz isindei qarasa, shyn máninde, jańarý jolyna túsemiz. Muny elimizdiń árbir azamaty tereń túsingeni jón.
Sizder elimizdiń túkpir-túkpirinen kelip otyrsyzdar. Turǵyndarmen jii kezdesesizder. Reformanyń mán-mańyzyn elge jan-jaqty túsindirý qajet.
Qazir – internet dáýiri. Jastar ózine qajet málimetti ǵalamtordan alady. Dástúrli aqparat quraldarymen qatar, áleýmettik jelige basa mán berý qajet. Jańǵyrýdyń mańyzyn urpaq sanasyna sińirý úshin jańa tásilderdi qoldaný kerek. Jalpy, túsindirý jumysy kezinde jastarǵa airyqsha nazar aýdarǵan jón. Óitkeni, búgingi reformalardyń igiligin erteń solar kóredi. Biz ne istesek te bárin urpaq úshin istep jatyrmyz.
Árine, bul jumystan qoǵamnyń basqa ókilderi de tys qalmaýǵa tiis. Jańa qoǵam quryp, jańa sanany qalyptastyrý isine búkil eldi uiystyrý qajet. Osylaisha, Quryltai reformalardy júzege asyrýǵa jan-jaqty atsalysady. Túptep kelgende, Ulttyq quryltai negizgi azamattyq qoǵam institýttarynyń birine ainalýǵa tiis.
ÚShINShI. Jańa tehnologiialar arqyly halyqty aýqymdy reformalarǵa qatystyrý
Quryltaiǵa qansha adam kirse de, qoǵamdy tolyq qamti almaidy degen pikir aitylyp júr. Biraq, Quryltai múshelerin kóbeite bersek, odan paida bolmaidy. Budan jumystyń berekesi qashyp, uiymdastyrý isi qiyndap ketýi múmkin.
Quryltai – belgili bir adamdar ǵana bas qosatyn jer emes. Ol, shyn máninde, jalpyulttyq jiynǵa ainalýy kerek. Bul – óte mańyzdy mindet.
Biz Jańa tsifrlyq tehnologiianyń múmkindigin keńinen paidalanýymyz qajet. Sonda memleket pen halyqtyń qarym-qatynasy barynsha tiimdi bolmaq.
Men Qurultay degen arnaiy mobildi qosymsha ázirleýdi usynamyn. Sol arqyly halyq eldi jańǵyrtý týraly oi-pikirin onlain rejimde aita alady.
Jurt reformanyń naqty paidasyn kórýi qajet. Sondai-aq, oǵan tikelei qatysýǵa múmkindigi bolýy kerek. Azamattar ózekti máseleler boiynsha interaktivti saýalnamaǵa qatysady. Kez-kelgen túitkildi sheshý jolyn usynyp, elimizdi jańǵyrtýǵa óz úlesin qosa alady.
Qaiyrymdylyq isterdi úilestiretin túsinikti ári tiimdi elektrondy servisti iske qosýǵa bolady. Munyń bári tsifrlyq demokratiiany damytatyn tehnologiialyq platformanyń negizin qalaidy. Damyǵan memleketter osyǵan umtylyp jatyr. Biz ǵalamdyq órkeniettiń kóshinen qalyp qoimaýymyz qajet. Ulttyq quryltaidyń elektrondy nusqasyn jasaǵan jón. Sonda árbir azamatymyz ortaq iske atsalysady.
Qurmetti Quryltaiǵa qatysýshylar!
Men elimizdi damytýǵa qatysty birneshe mańyzdy máselege toqtalǵym keledi. Jalpyulttyq biregeiligimizdi nyǵaita túsý – eń basty mindettiń biri. Jańa Qazaqstan degenimiz – eń aldymen, qundylyqtardyń jańarýy. Sondai-aq, qoǵamdaǵy qarym-qatynas mádenietiniń ózgerýi. Men osyǵan deiin de bul týraly birneshe ret aittym.
Taǵy bir mańyzdy jumys – bul tarihi ádildik ornatý. Bir kezderi umytylyp ketken ult perzentteriniń esimin qaita jańǵyrtýymyz kerek. El taǵdyryn aiqyndaǵan tarihi oqiǵalarǵa laiyqty baǵa bergen jón. Sońǵy eki jylda bul baǵytta kóptegen jumys atqaryldy. Ultymyzdyń kórnekti tulǵalarynyń esimi ardaqtaldy. Tarihi datalar qalpyna keltirildi. Osylaisha, elimizdiń shynaiy shejiresi jazylyp jatyr. Ótkenge ádil baǵa berilmese, jarqyn bolashaqtan úmit kútý qiyn. Muny tereń túsingen abzal.
Men byltyr elimizdiń akademiialyq úlgidegi jańa tarihyn jazý týraly tapsyrma berdim. Qazir Qazaqstan tarihynyń kóp tomdyǵy ázirlenip jatyr. Belgili ǵalymdarymyz jumylyp, osy mańyzdy iske atsalysýda. Men ózim de bul jumysqa úlesimdi qosamyn. Ony kelesi jyldyń ortasynda túbegeili aiaqtaý kerek. Degenmen, másele ýaqytta emes, sapada. Tarihymyz júieli, shynaiy, eń bastysy, táýelsiz eldiń kózqarasymen jazylýy kerek. Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligine muny airyqsha qadaǵalaýdy tapsyramyn. Qajet bolsa, shetel ǵalymdaryn da tartýǵa bolady.
Biz – tarihtan taǵylym ala bilgen halyqpyz. Búgin qaita jalǵasyn tapqan Quryltaidy tól tarihymyzǵa taǵzym deýge bolady. Osy Quryltai da erteń ult shejiresiniń bir belesine ainalatyny anyq.
Eldiń tarihi jadyn jańǵyrtý úshin úilesimdi saiasattyń bolýy erekshe mańyzdy. Osy oraida, biz el damýynyń jańa basymdyqtaryn belgilep alýymyz kerek. Ulttyq merekeler men ataýly kúnder tizbesine birqatar ózgeris engizgen jón.
Men Respýblika kúnine ulttyq mereke mártebesin qaitarýdy usynamyn. Sondyqtan, qazannyń jiyrma besi kúni jyl saiyn Egemendik kúnin elimizdiń basty merekesi retinde atap ótýimiz kerek.
1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń Egemendigi týraly deklaratsiia qabyldandy. Bul elimizdiń táýelsizdik jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn. Osy qujatty qabyldaǵan kezde Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaev asa mańyzdy, tipti sheshýshi ról atqardy.
Respýblika kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarihi qadamynyń simvoly bolýy kerek. Árine, Táýelsizdik kúniniń bastapqy máni saqtalady. Bul kún memlekettik mereke bolyp qala beredi. Biraq, táýelsizdik alýǵa zor úles qosqan ulttyq batyrlarymyzǵa taǵzym kúni retinde atap ótilýi kerek.
Saiasi reformany merekeler kúntizbesimen ushtastyrýymyz beker emes. Bul qadam qoǵamdy jańǵyrtady jáne el birligin nyǵaita túsedi dep sanaimyn. Biz aýqymdy reforma júrgizý arqyly bilik pen qoǵamnyń qarym-qatynasyn túbegeili ózgertemiz. Iaǵni, olardyń arasynda ózara seriktestik paida bolady. Bir sózben aitqanda, azamattarymyzdyń el basqarý isine qatysý múmkindigin arttyramyz. Ár adamnyń jetistigi tutas elimizdiń tabysty bolýyna jol ashady.
Bizdiń qoǵamnyń yntymaq-birligi múlde jańa sipatqa ie boldy. Aldymyzda aýqymdy jumys bar. Jańa Qazaqstan ideiasyn iske asyramyz desek, aianbai eńbek etýimiz kerek. Shyn máninde, eldi eńbekqorlyq qana kórkeitedi. Tabysqa jetýdiń eń basty kilti – eńbek.
Uly Abai «Eńbek etseń erinbei, toiady qarnyń tilenbei» dep ósiet qaldyrdy. Eńbekqorlyq bizdiń negizgi qundylyǵymyz bolýy qajet. Ony ult sipatyn aiqyndaityn asyl qasietke ainaldyrýǵa tiispiz. Tabandy eńbek – elimizdiń básekege qabiletin arttyratyn basty formýlanyń biri. Tipti, biregeii deýge bolady.
Álemde eńbekti básekelestik deńgeiine kótergen memleketter bar. Sonyń arqasynda olar sapaly ónimderimen jer júzin moiyndatyp otyr. Bul halyqtar óz urpaǵyn jas kezinen tynbai jumys isteýge baýlidy. Solardyń tájiribesin ózimizge beiimdep, bala tárbiesine engizý jaiyn qarastyrǵan jón.
Halqymyz «Eńbek – yrystyń bulaǵy, baqyttyń shyraǵy» dep beker aitpaǵan. Jańa Qazaqstanda eńbekqor adam eń syily adam bolýǵa tiis. Biz óskeleń urpaqty adal eńbekke baýlyp, jahandyq naryqta básekege qabiletti etip tárbieleýimiz qajet. Mańdai termen tapqan ár tiyn – naǵyz ardyń isi, Abai aitqan «tolyq adamnyń» eńbegi ekenin jastardyń sanasyna toqýymyz qajet.
Bizdiń burynǵy bir ministrimiz baýyrlas kórshi memlekettiń azamattaryn keleke qylǵany bar. Olar Reseige baryp, qara jumys isteýge májbúr, al biz, qazaqtar, ondai jumysty istemeimiz, baqytty halyqpyz dep aitqan.
«Estimegen elde kóp», árine. Biraq, budan ótken soraqylyqty oilap tabýdyń ózi qiyn. Eńbekten qashqan adam keýdesin uryp, maqtanbai, kerisinshe, ondai áreketinen uialýy kerek. Eńbek degenimiz – bul qasietti uǵym. Adal eńbekti kúlki etip, mazaq qylýǵa bolmaidy. Mundai teris pikirler jastardy adastyrady, olardyń dúnietanymyna jaǵymsyz áser etedi. Tipti, keide jastarymyz jumystan qashyp, jeńil tabys kózin izdep jatady. Aqyr sońynda, munyń bári búkil halyqtyń abyroi-bedeline nuqsan keltiredi.
Qazaq – qoly ashyq, qaiyrymdy, qonaqjai halyq. Buǵan eshkimniń talasy joq dep oilaimyn. Biraq, álemde osyndai qasietterge ie halyqtar az emes. Jastarymyz, eń aldymen, ziiatkerlik qabileti joǵary, oiy ushqyr, eńbekqor bolýy qajet.
Qazir – aqyl-oi jáne daryn ieleriniń zamany. Qazaqstan da osy kóshten shet qalmaýǵa tiis. Ozyq bilim men qajyrly eńbekti ushtastyra bilsek qana, elimiz ósip-órkendeidi. Kózdegen maqsatyna jetedi. Halqymyz qanaǵatshyl, únemshil, ónertapqysh bolýǵa umtylýy kerek. Osyndai jaqsy qasietter árkimniń muratyna ainalýǵa tiis.
Qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan taǵy bir máselege toqtalsam. Bul – kadr saiasaty. Ádiletti Qazaqstandy qurý kadrlardyń ornyn aýystyra berý degen sóz emes. Óz isin jetik biletin kásibi mamandar, otanshyl azamattar qashanda baǵaly. Memlekettik qyzmetshilerge qandai da bir klannyń múshesi retinde qaraýǵa bolmaidy. Árine, olardyń quramyn jańartyp otyrǵan durys. Biraq, muny tereń oilanyp, baiyppen jasaý qajet. Kadrlardy jappai jumystan shyǵarý jaqsylyqqa aparmaidy.
Áleýmettik jelide «eski kadrmen Jańa Qazaqstandy qalai qurýǵa bolady?» deitinder bar. Bul – oryndy suraq. Biraq, negizinen kadrlardy birtindep aýystyrý kerek. Tipti, kezinde Reseide, Qytaida, Iranda bolǵan revoliýtsiialardan keiin de burynǵy rejimniń sheneýnikteri memlekettik qyzmetin jalǵastyrǵan. Bul eldermen salystyrǵanda bizdegi jaǵdai, árine, múlde basqasha.
Jalpy, memlekettik qyzmetshilerdi qolynan túk kelmeidi dep kemsitýdi doǵarý kerek. Tipti, olardy «Halyq jaýlary» siiaqty kóretinder de bar. «Sheneýnik» degen sóz jaǵymsyz uǵymǵa ainalyp barady. Bul – durys emes.
Memlekettik qyzmette adal ári bilikti kadrlar óte kóp. Olar Otanymyzdyń igiligi jolynda tynbai eńbek etip júr. Biraq, ókinishke qarai, «Bir qaryn maidy bir qumalaq shiritedi» degen de bar. Ondai adamdarmen biz birden qoshtasyp jatyrmyz. Bolashaqta da solai bolady.
Biz sybailas jemqorlyqqa qarsy belsendi kúres júrgizip jatyrmyz. Bul – elimiz úshin óte ózekti, qajetti másele. Qazaqstan jemqorlyqpen kúrestiń negizgi kórsetkishteri boiynsha aitarlyqtai alǵa basty. Halyqaralyq reiting agenttikteri osylai dep baǵalap otyr. Biraq, toqmeiilsip otyrýǵa bolmaidy. Ókinishke qarai, jemqorlyq – jurttyń sanasyna sińip, ábden ádetke ainalyp ketken. Bul – ashy bolsa da, shyndyq.
Azamattarymyz saiasi qoldaýǵa ie bolǵan keibir adamdardyń shekten tys baiyp ketetinine narazy. Oǵan qosa, olar bailyqtarynyń qomaqty bóligin shetel asyryp áketken. Halyqtyń ashýyn túsinýge bolady. Sondyqtan, meniń Jarlyǵymmen Arnaýly mekemearalyq komissiia quryldy. Komissiianyń mindeti – shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarjyny elge qaitarý. Bul – óte kúrdeli jumys, uzaqqa sozylýy múmkin. Sebebi, kóptegen zańdyq protsedýradan ótý kerek. Biraq, biz qalai bolsa da, bul máselemen muqiiat ainalysýymyz qajet. Áitpese, ádiletti qoǵam týraly sóz qozǵaýdyń ózi qiyn bolady.
Quryltai músheleri osy qoǵamdyq keseldiń betin qaitarýǵa belsene atsalysady dep senemin. Árine, bul – bir jyldyq sharýa emes. Tiisti túsindirý jumysyn júrgizip, tosqaýyl qoimasaq, jemqorlar alshań basyp júre beredi. Al, jumysyna adal naǵyz eńbek adamyna qoǵam, ásirese jastar mensinbei qaraityn bolady. Bul – óte qaýipti úrdis. Muny barshańyz jaqsy túsinip otyrsyzdar dep oilaimyn.
Jalpy, ádildik – árqaisymyzdyń boiymyzda bolýǵa tiis qundy qasiet. Ádiletti Qazaqstandy quramyz desek, «ádildik joly – eń qiyn jol» ekenin umytpaýymyz kerek. Zań ústemdigin ornata almaǵan el túbinde qurdymǵa ketedi. Biz barlyq salada bárine birdei múmkindik beretin naǵyz ádil qoǵam qurýymyz kerek. Onyń bir joly – táýelsiz sot júiesi.
Babalarymyz «Týra bide týǵan joq degen» degen sózdi tegin aitqan joq. Biz qara qyldy qaq jarǵan biler jolyn jalǵastyrýǵa tiispiz. Qazirgi tańda elimizde úsh júzge jýyq sýdia jetispeidi. Sol oryndarǵa ádil, adal jáne bilikti jastardy tartýymyz qajet. Men myqty kásibi zańgerlerdi Ádiletti Qazaqstandy birge qurýǵa shaqyramyn.
Za svoiý mnogovekovýiý istoriiý, nahodias na styke tsivilizatsii, Kazahstan vpital v sebia mnogoobraznýiý palitrý krasok razlichnyh traditsii mira.
Eto neotemlemaia chast nashego kýltýrnogo koda, bestsennoe bogatstvo i konkýrentnoe preimýshestvo nashei natsii.
Neýklonno sledýia printsipý «edinstvo v mnogoobrazii», my smojem postroit podlinno demokratichnoe i spravedlivoe gosýdarstvo.
Ulttyq quryltai qoǵamdaǵy ózara túsinistik pen kelisimniń simvolyna ainalýy kerek. Bir el bolyp jumylsaq qana, barlyq kedergilerdi eńseremiz, ósip-órkendeimiz. Bizdi ult retinde uiystyratyn qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndai saqtaý asa mańyzdy.
Memlekettik rámizderimizge, ana tilimizge degen qurmet árqashan joǵary bolýǵa tiis. Qazaq tiline qatysty alańdaýshylyq eldegi jaǵdaidy durys túsinbegennen týyndap otyr. Shyn máninde, burynǵy ahýal men qazirgi kezeńdi múlde salystyrýǵa kelmeidi. Memlekettik tildiń tuǵyry kún ótken saiyn nyǵaiyp keledi. Oǵan qosa, álemniń basty aqparat quraldary qazaqsha shyǵyp jatyr.
Jaqynda áigili «APPLE» kompaniiasy qazaq tilin iOS-tyń tilder júiesine qosty. Álemniń 40 tilinde taraityn «NICKEL ODEON» telearnasy qazaqsha kórsetile bastady. Jastardyń bastamasymen «NATIONAL GEOGRAPHIC» jýrnaly 6 jyldan beri ana tilimizde jaryq kórýde. Osyndai kóptegen jaǵymdy jańalyqtar bar. Biraq, bul jetkilikti emes. Sondyqtan, qatty alańdaýǵa negiz joq dep oilaimyn. Desek te, osy saladaǵy jumysymyzdy dańǵaza jasamai, tabandylyqpen júrgizýimiz qajet.
Qazaq memleketi aman turǵanda, qazaq tili jasai beredi. Buǵan eshqandai kúmán bolmaýy kerek. Bizdiń elde ultyna, tiline bola eshbir azamattyń quqy shektelmeýge tiis. Áitpese, qoǵamda janjal týýy múmkin. El ishine iritki túskenin qalaityndar osyny tilep otyr. Sondyqtan, til máselesi boiynsha bárimiz ustamdylyq tanytýymyz kerek dep oilaimyn. Áitpese, bul syrt kózge ultymyzdyń óz bolashaǵyna degen senimsizdigi, tipti, álsizdigi siiaqty kórinedi. Barshamyz tilge qurmetimizdi qur sózben emes, naqty ispen kórsetýimiz kerek. Ásire radikaldyq is-sharalarǵa, mysaly, til patrýlderine jol bermeýimiz qajet. Olar – naǵyz arandatýshylar, ózge elderdiń múddesine qyzmet etedi.
Ǵylym, oqý-aǵartý júiesinde mańyzdy ózgerister, tipti aýqymdy reformalar kerek. Qazaq tili ǵylymnyń, tehnikanyń, biznestiń tili bolýyna úles qosaiyq.
Tilge bailanysty taǵy bir mańyzdy másele. Bul – latyn álipbiine kóshý týraly. Keibir qoǵam ókilderi biz áli kúnge deiin kirillitsadan aryla almai jatyrmyz dep, alańdaýshylyq bildirýde. Biraq, eń aldymen, bul lingvistikalyq turǵydan óte kúrdeli másele. Osyny jaqsy túsingen jón.
Buǵan deiin biz 2 ret latyn grafikasyna kóshýge tyrystyq. Alaida, sońy sátti bolǵan joq. Sondyqtan, bul máselege jan-jaqty, tereń taldaý jasap baryp, túbegeili sheshim qabyldaǵan abzal. Kirillitsadan latyn álipbiine jasandy túrde, tek sáikes áripterdi ózgertý arqyly kóshýge bolmaidy. Áitpese, bul úlken qatelikke aparyp soǵady. Eń bastysy, azamattar, ásirese, jastarymyz qazaq tilindegi barlyq sózderdiń latyn grafikasyndaǵy jazylý tártibin anyq bilýi kerek. Iaǵni, tilimizge arnalǵan orfografiialyq qaǵidalardy qaita qaraǵan jón. Mysaly, kirillitsa grafikasyndaǵy qazaq tiliniń tól sózderinde «y» árpi jii kezdesedi. Osy áripti mehanikalyq túrde latyn grafikasyna kóshirse, aǵylshyn tilindegi «Ú» árpi árbir tiisti sózde paida bolady. Bul – durys emes. Bizge jáne túrkitildes baýyrlarymyzǵa «Ú» árpi jii kezdesetin sózderdi oqý qiynǵa soǵady. Mysaly, «tynyshtyq» («tynyshtyq») degen sózdi alyp qarańyzdar, úsh «Ú» árpi paida boldy. Sózdiń ózi kózge jaǵymsyz kórinedi. Osyndai mysaldar óte kóp. Mine, sol sebepti, men Til bilimi institýtyna qazaq tiliniń jańa orfografiiasy týraly arnaiy eńbek ázirleýdi tapsyrdym.
Sodan keiin ǵana latyn álipbiine aýysý jóninde aitýǵa bolady. Asyǵystyqqa jol bermeýimiz kerek. Tipti, kóshedegi bilbordtar men ministrlikterdiń ataýyna qarasaq ta jetkilikti. Tilimiz burmalanyp ketti. Ashyǵyn aitý kerek, bul qazaq tiliniń tabiǵatyna jat, tipti, tilimizdi mazaq qylý siiaqty kórinedi. Mundai ústirt jasalǵan til reformasynyń qajeti joq.
Bizge naqty reforma kerek. Til – ulttyń jany. Oǵan nemquraily qaraýǵa múlde bolmaidy. Sondyqtan, biz tilimizdiń mártebesin arttyratyn grafikany ǵana qabyldaimyz.
Qurmetti jinalǵan qaýym!
Ulttyq quryltai týraly bastamany qoldaǵandaryńyz úshin barshańyzǵa rizashylyǵymdy bildiremin.
Biz búgin quryltai jumysynyń negizgi baǵdaryn aiqyndadyq. Bul qurylym demokratiia qundylyqtaryn ornyqtyrýǵa zor úles qosary sózsiz. Quryltai jumysy munymen shektelip qalmaidy. Biz jyl saiyn turaqty túrde kezdesip turamyz.
Qazaq dalasynda el taǵdyry sheshilgen tarihi oryndar az emes. Ulytaýdan bólek, Ordabasy, Mártóbe, Kúltóbe siiaqty qasterli jerlerimiz bar. Men kelesi basqosýdy kieli Túrkistanda ótkizýdi usynamyn. Quryltaidyń ár aimaqta ótýi sol óńirdiń damýyna serpin beredi. Onyń músheleri ár joly bir óńirdiń tynys-tirshiligimen tanysady.
Aldymyzda aýqymdy jumys bar. Eń bastysy, elimizde beibitshilik pen turaqtylyq bolýy kerek. Onsyz Qazaqstannyń ósip-órkendeýi múmkin emes. Beibitshilik pen turaqtylyqtyń ózegi el birligi ekenin este saqtaiyq. Halqymyz «bereke basy – birlik» degen.
Qazir álemdegi ahýal qubylmaly. Ony jaqsy bilesizder. Osy kúrdeli kezeńde aýyzbirshiligimizdiń myqty bolýy óte mańyzdy. Biz qiyndyqtyń bárin yntymaqtyń arqasynda eńserip kelemiz. Bolashaqta da osy joldan taimaýymyz kerek.
Men halqymyzdyń jasampazdyq rýhyna kámil senemin.
Jańa Qazaqstandy bárimiz birge órkendeteiik!
Qazaq eliniń mártebesi biiktei bersin!
Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn!
Barshańyzǵa shynaiy alǵysymdy aitamyn.
*** *** ***
Qadirli aǵaiyn, Quryltaidy barsha jurtymyz úshin jaǵymdy jańalyqpen aiaqtaǵym kelip otyr. Keshe dańqty kompozitor, sazger Shámshi Qaldaiaqovqa «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berilgenin bilesizder.
Ol – Ánuranymyzdyń avtory, ult rýhaniiatynda erekshe orny bar asa kórnekti tulǵa. Birtýar sazgerge qurmet kórsetý – perzenttik paryzymyz.
Shámshini halqymyz «qazaq valsiniń koroli» dep qadirleidi. Shámshiniń ánderi qashanda halyqtyń júreginde, eshqashan qundylyǵyn joimaidy. Shámshi aǵamyz áli kúnge deiin halqymyzdyń ómiriniń bir bóligi dep aitýǵa bolady. Onyń aqyn Muhtar Shahanovpen birlesip jazǵan ánderi elge keńinen tanymal. Áigili kompozitor men ataqty aqynnyń dostyǵy – barsha jurtqa úlgi.
Jaqynda Shámshiniń ini-dosy Muhtar Shahanov seksen jasqa tolady. Onyń shyǵarmashylyq eńbegi qandai qurmetke de laiyqty. Ol kisi – óte shynshyl, adal, ultjandy adam.
Men búgin Muhtar Shahanovqa «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoidym. Elimizdiń eń joǵary marapatyn aqynǵa ult uiasy – Ulytaýdyń tórinde tapsyrǵandy jón kórdim.
