جەلدەي ۇيتقىپ, جەبەدەي زۋلاپ, سىناپتاي سىرعىپ بارا جاتقان الماعايىپ ۋاقىتتا وقىعان, كٶرگەن, ەستٸگەن, بٸلگەن قانشاما دٷنيەڭدٸ ۇمىتاسىڭ, ياعني, ۇمىتۋعا بولادى. ال, بۇ جالعاندا ۋايىم-قايعى دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەي, ەركەلٸك پەن شاتتىق, قۋانىش پەن كٷلكٸگە كٶمٸلٸپ ٶسەتٸن بالالىق كٶكٸرەگٸ ۇشى-قيىرى جوق شەتسٸز-شەكسٸز ساعىنىش پەن بۇرقىراي كٶتەرٸلٸپ, بۋلىعا تۇنشىققان شەرگە تولى وسى بٸر تاعدىر يەسٸنٸڭ ٶمٸر جولىن ەستٸگەن, وقىعان بولساڭىز, ول ۇمىتىلادى دەپ ويلاماڭىز. ەسٸرەسە, بالالىق, جاستىق شاعى سٸزدٸڭ جادىڭىزدا مەڭگٸ جاڭعىرىپ تۇرارداي... ول تاعدىر يەسٸ بٷگٸنگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكەسٸ – كەمەل توقاەۆ!
ماقالانىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي پرەزيدەنت ەسٸمٸنٸڭ ەلدەبٸر سىرىنا ٷڭٸلۋ ٷشٸن, جوق, ول ٷشٸن عانا ەمەس, ٶمٸربايانى ٶمٸر بويى جادىڭنان ٶشپەستەي بولادى دەگەن تاعدىر يەسٸنٸڭ تاۋقىمەتٸن بٸلۋ ٷشٸن ەڭگٸمەنٸ ونىڭ سوناۋ بالالىعىنان باستاۋعا تۋرا كەلەدٸ. ەندەشە, 2018 جىلى قازاق دەتەكتيۆٸنٸڭ اتاسى ھەم مايدانگەر جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولۋىنا وراي جارىق كٶرگەن «تاعدىر مەن مايدان» اتتى كٸتابىمىزدىڭ «باقىتىنان اداسقان بالالىق» دەپ اتالاتىن بٶلٸمٸن ىقشامداپ, جەڭٸسكە 74 جىل تولعان داتالى كٷنگە وراي وقىرمانعا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸك.
***
كەمەل توقاەۆ ٶزٸنٸڭ بالالىق شاعى تۋرالى «سولدات سوعىسقا كەتتٸ» مەمۋارلىق رومانىندا جازدى. كەيٸن بالاسى قاسىم-جومارت «ەكە تۋرالى تولعانىس» ەسسەسٸندە: «كەڭەستٸك بيلٸك ٶز باعىتىنىڭ دۇرىستىعىنا تيتتەي كٷمەن كەلتٸرگەندەردٸڭ بارلىعىنا ەلەمدٸك تاريحتا بولماعان قاتال شارا قولداندى. سول قاتال شاراعا كەمەل توقاەۆتىڭ دا جاقىن تۋىستارى ٸلٸنگەن. ولاردىڭ كٶرگەن قورلىعى مەن ٶلٸمٸنٸڭ قورقىنىشتى بولعانى سونشالىق, تٸپتٸ بايانداپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. دەگەنمەن, مەن سونىڭ كەيبٸرٸن ايتۋدى جٶن سانادىم», دەي وتىرىپ, ەۋلەت تاۋقىمەتٸ مەن ەكە تاعدىرىنىڭ ەڭ نەگٸزگٸ قيىن سەتتەرٸ تۋرالى باياندايدى. بٸرٸ كٶركەم شىعارما رەتٸندە, بٸرٸ ەستەلٸك-ەسسە رەتٸندە جازىلعان وسى قوس تۋىندىنى ٶزارا بايلانىستىرا وتىرىپ, بٸز دە وسى جايدى قايىرا بايانداپ كٶرمەكپٸز.
1927 جىلى پارتييانىڭ حV سەزٸندە ەلدٸ كوللەكتيۆتەندٸرۋگە باعىت الۋعا شەشٸم قابىلدانىپ, بۇل ناۋقاندى 1929 جىلى ستاليننٸڭ «پراۆدا» گازەتٸندە جارييالانعان «ۇلى بەتبۇرىس» دەگەن ماقالاسىنان كەيٸن قۇتىرىنا جٷرگٸزەدٸ. ونىڭ الدىندا قازاق اكسر اتقارۋ كوميتەتٸ مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنٸڭ «باي شارۋاشىلىقتارىن تەركٸلەۋ» تۋرالى قاۋلىسى شىعىپ, وسى قاۋلىنىڭ نەگٸزٸندە جەتٸ جٷزگە جۋىق ٸرٸ باي شارۋاشىلىعى تەركٸلەنٸپ, ولاردىڭ يەلەرٸ قاناۋشى تاپ رەتٸندە اتىلعان. وسى ساياسات كەيٸننەن كولحوزداستىرۋ كەزٸندە دە جالعاسىپ, وعان ورتا شارۋالاردى دا قوسادى.
قازاق حالقىنىڭ عاسىرلاردان كەلە جاتقان كٶشپەلٸ بولمىسى, ەدەت-عۇرپى, سالت-ساناسىنا پىسقىرىپ قاراماعان ناۋقانشىلار ولاردىڭ قولىنداعى مالدارىن تارتىپ الىپ, ەرٸكسٸز, زورلاپ كولحوزدارعا كٸرگٸزٸپ, كٷشتەپ وتىرىقشىلىققا كٶشٸرەدٸ. دايىندىقسىز, كٶزسٸز ناۋقاننىڭ جەنە ٶزگە دە سەبەپتەردٸڭ كەسٸرٸنەن قازاقستانداعى مال شارۋاشىلىعى ٷلكەن اپاتقا ۇشىرايدى. ناقتى دەرەك بويىنشا 1932 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيٸن كولحوزدارداعى مالدىڭ 87 پايىزى قىرىلادى دەلٸنگەن. ونىمەن قويماي, يندۋسترييالاندىرۋ جىلدارىندا رەسەيدٸڭ ورتالىق اۋداندارىنداعى ٸرٸ قۇرىلىستارداعى جۇمىسشىلاردى ەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مالدىڭ بٸراز بٶلٸگٸ رەسەيگە جٸبەرٸلەدٸ. سٶيتٸپ, 1928 جىلعا دەيٸن قازاقستاندا 40 ميلليون مال بولسا, 1933 جىلعى قازاقستاندا 5 ميلليونعا جۋىق قانا مال قالدى. ارى قاراي الاپات اشتىق.
ەستەلٸك ايتادى:
«ۇجىمداستىرۋ جەنە قازاقتاردى اسسيميلياتسييالاۋ ساياساتى ۇلتتىڭ گەنوفوندىنا ورنى تولماس زييان ەكەلدٸ. تۋعان حالقى ٷشٸن تالاي پايدالى ٸستەردٸ جٷزەگە اسىرا الاتىن مىڭداعان ادامدار قۇرباندىققا شالىندى. تاريحتىڭ سول بٸر قاسٸرەتتٸ كەزەڭٸندە ۇلتىمىزدىڭ جارتىسى اجال قۇشتى. وسىعان بايلانىستى, مەنٸڭ ويىمشا مىناۋ بٸر دەرەكتٸ ايتسام ٶتە قىزىقتى بولار ەدٸ. XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي پاتشالىق رەسەي ەكٸمشٸلٸگٸ ٶتكٸزگەن ورتا ازييا تۇرعىندارىنىڭ ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقتار («قىرعىز-قايساق») وسى ايماقتاعى ەڭ سانى كٶپ حالىق ەكەن. بٸز 4 ميلليوننان دا كٶپ بولىپپىز. ال ٶزبەك حالقىنىڭ سانى 500 مىڭعا دا جەتپەگەن كٶرٸنەدٸ. ساناقتا تٷرٸكتەنگەن تەجٸكتەر دەپ كٶرسەتٸلگەن سارتتاردىڭ سانى 2 ميلليونداي بولىپتى. ال ەندٸ قالعان 1,5 ميلليون ادام تازا تەجٸكتەرگە جاتقىزىلىپتى, قىرعىزدار («قاراقىرعىزدار») تٸپتٸ از ەكەن. بەلشەبەكتەردٸڭ قاندى قىرعىنى, جوعارىدا ايتقانىمداي, قازاق ۇلتىنىڭ گەنەفونىنىڭ مىقتاپ بۇزىلۋىنا, بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸز بەن تٸلٸمٸزدٸڭ اۋىر جاعدايعا ۇشىراۋىنا تٸكەلەي سەبەپكەر بولدى» [1,108].
جەر جەنناتى اتالعان جەتٸسۋ جەرٸ. جاز جايلاۋ جايلاپ, قىس قىستاۋىن قىستاپ مامىراجاي وتىرعان ەلدٸڭ ٸشٸندە قازاقى سالت-دەستٷرگە بەرٸك, اتادان بالاعا جالعاسقان باعزى قۇندىلىقتاردى كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاشتايتىن توقانىڭ وتباسى دا ەل قاتارلى تٸرلٸگٸمەن عۇمىر كەشٸپ جاتقان. اشاڭ جٷزدٸ, اقسارى, بيداي ٶڭدٸ بويشاڭ كەلگەن كەلٸنشەگٸ ەفۋزا ٷيٸندە كٶلدەنەڭ قىلشىق جاتپايتىن قىلاپ ادام ەكەن. پەيٸلٸنٸڭ كەڭ, داستارحانىنىڭ مول, اسىنىڭ دەمدٸلٸگٸنەن بولار, بۇل ٷيدەن قوناق ٷزٸلمەيتٸن. توقا ٶزٸ بٸرتوعا, جۋاستاۋ, ەرەكشە بالاجان كٸسٸ دەسەدٸ. كٸشكەنتاي قىزى بيبٸاجار شەتٸنەپ كەتكەندە جانىن قويارعا جەر تاپپاي قينالادى. ول كەزدە قايتا القالاعان اعايىن, ەس جيدىرار ەلٸ بار ۋاقىت قوي. قيىندىقتىڭ كٶكەسٸ سودان كەيٸن باستالادى. ٶز جەرٸندە ٶز سالتىنشا ٶمٸر كەشٸپ جاتقان حالىقتىڭ باسىنا اۋىر نەۋبەت كەلەدٸ.
«بارىنان ايىرىلعان اتام اشتان ٶلمەس ٷشٸن تۋعان جەردٸ تاستاپ كەتۋگە شەشٸم قابىلداعان. مال-جانىنان ايىرىلعان قازاقتاردىڭ كٶبٸسٸ قىتاي ەلٸنە قونىس اۋدارعان. الايدا, ەكەمنٸڭ ايتۋىنشا, اتام ول جاققا بارۋدان باس تارتقان. جات جەردە ٶمٸر سٷرۋ وتباسىنا ەلدەقايدا اۋىر تيەتٸنٸن جەنە ەڭ باستىسى – وتانمەن, تۋعان-تۋىستارمەن بايلانىس ٷزٸلٸپ قالارىن بٸلگەن. سوندىقتان وتباسى كەڭەسە كەلە قازاقتاردى قىناداي قىرعان اشتىقتان قۇتىلۋ ٷشٸن, كەساپاتتى كەزەڭ ٶتكەنشە فرۋنزە قالاسىنا بارىپ, ٶلمەۋدٸڭ قامىن جاساپ, تٸرلٸك ەتۋگە بەكٸگەن. فرۋنزەگە دەيٸنگٸ جول اۋىر جەنە ۇزاق بولعان. الايدا ولار قالاعا امان-ەسەن جەتكەن.
فرۋنزەدە, بٷگٸنگٸ بٸشكەكتە اتام بٸر ورىس وتباسىنىڭ بٸرشاما ۋاقىت شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزەتٸن قارا جۇمىسقا كەلٸسٸپتٸ. قوجايىننىڭ ٷلكەن ٷيٸنەن الىس ەمەس جەردەن ولارعا شاعىن قاقىرا بٶلٸنٸپتٸ. قاسٸرەتتٸڭ ٷلكەنٸ سول جەردە بولاتىنىن بٸلمەگەن ولار قۇلاعالى تۇرعان ەلگٸ تامنىڭ ٶزٸنە كەرەمەت قۋانىپتى» [1,109]. بۇل – ەستەلٸك. بالانىڭ ەكە تۋرالى ەستەلٸگٸ. وسى جٷلگەنٸ ەندٸ ەكەنٸڭ ٶز بايانداۋمەن جالعاستىرۋ ٷشٸن ازداعان تٷسٸنٸك بەرە كەتۋگە تۋرا كەلەدٸ.
كەمەل توقاەۆتىڭ جاستىق شاعى سوعىستا ٶتتٸ. ونىڭ «سولدات سوعىسقا كەتتٸ» دەگەن رومانى مٸنە, وسى كەزەڭدٸ سۋرەتتەيدٸ. ەسٸمٸ مۇحامەد دەپ الىنعان باس كەيٸپكەر – ليريكالىق بەينە. ياعني, كەمەلدٸڭ ٶزٸ. بۇعان دەل قازٸر عىلىمي تٷردە دەلەل كەلتٸرٸپ سٶزدٸ ۇزارتىپ جاتپايىق, بايانداۋ بارىسىندا بەرٸ دە تٷسٸنٸكتٸ بولادى.
سونىمەن, سوعىسقا كەتٸپ بارا جاتقان جولدا مۇحامەد ٶزٸمەن بٸرگە مايدانعا اتتانعان جولداسى مەيٸرمانوۆپەن سٶيلەسەدٸ. ٶتە سەتتٸ ٶربٸگەن ديالوگ اقىرى مۇحامەدتٸڭ بالا كٷنگٸ وقيعاسىن ايتۋعا الىپ كەلەدٸ.
«مەيٸرمانوۆ قامىققان ٷنمەن:
– بٸر ٷيدەن جالعىز ەدٸم. ارتىمدا كەرٸ شەشەم قالدى. بەرٸنەن دە سول بايعۇستى ايايمىن, – دەدٸ.
– تٸرٸ جان, ەل ورتاسىندا وتىر. وعان نەسٸنە ۋايىمدايسىڭ. جۇرتپەن بٸرگە كٷن كٶرەر. سەندەي ارتىمدا شەشە قالسا ارمانىم بولماس ەدٸ.
– شەشەڭ قاشان قايتىس بولدى?
– وعان تالاي جىلدار ٶتتٸ عوي. جاس كەزٸمدە قايتقان.
– كەيپٸن, تٷر-تٷسٸن ۇمىتقان جوقسىڭ با?
– نەگە ۇمىتايىن! تٷر-تۇلعاسى اجارلى اشاڭ جٷزٸ, سىڭعىرلاعان ەسەم كٷلكٸسٸ, ماڭدايىمنان سيپاعان ەپپاق الاقانى, سانالى كٶز قاراسى, ەركەلەتكەن ٷنٸ – بەرٸ كٶز الدىمدا. شەشەمدٸ كٶپ ويلايمىن...» [2, 10].
ەڭگٸمە ارىدان قوزعالىپ, جەتٸسۋدىڭ قاراتال ٶزەنٸنٸڭ بويىنان كٶشٸپ, فرۋنزەگە كەلگەنٸ, ەكەسٸنٸڭ قاسىندا ٶتە دەگەن اعاسىنىڭ وتباسى دا بولعانى ايتىلىپ كەلٸپ, ەندٸ بالا كٷنٸندە جادىندا جاتتالىپ قالعان سول بٸر قاسٸرەتتٸ سەتتەردٸ جٸڭٸشكەلەپ باياندايدى. اعاسى قاسىممەن بٸرگە قالاي جەتٸمحاناعا تٷسكەنٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەيدٸ.
«ەلٸ ەسٸمدە, 30-شى جىلدىڭ جازىندا ەكٸ ٷي پٸشكەككە تاقاۋ, كەندٸر ەگٸسٸنٸڭ باسىندا قاراۋىل قارايدى. ايدالادا, ارىق جاعاسىندا جالعىز ٷي وتىراتىنبىز. قاراقۇرت دەگەن بەلە قالىڭ. تاڭەرتەڭگٸسٸن كەرەگەنٸڭ باسىنا قۇمىرسقاشا قاپتايتىن. ال سەلو ماڭىندا, ورىستار تۇرعان جەردە قاراقۇرت ازداۋ. ٶتە اعا بٸزدٸڭ ٷيدەن بٶلەك, سول ورىستاردىڭ قاسىندا تۇرادى... سول جىلدىڭ جازىندا ەكٸ ٷيدٸڭ باسىنا ٷلكەن اۋىرتپالىق تٷستٸ. ٶتە اعانىڭ ٷلكەن بالاسى ٷمبەتقۇلعا قاراقۇرت تيٸپ تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. ...ەكٸ ٷي پٸشكەككە جەتۋگە اسىقتى. ٷمبەتقۇلدى دەرٸگەرگە كٶرسەتپەك. بٸراق كەشٸككەن ەدٸ. ٶتە اعام ازامات بالاسىنان ايىرىلعان سوڭ كٷيٸكتەن تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. اقىرى اۋرۋعا شالدىقتى. الماتىداعى اعايىندار دەرەۋ ەلگە قايتۋعا مەسليحات ەتتٸ. بٸراق ەكٸ ٷي مەركەدەن ارى اسا المادى... سول كٷنٸ ەكەم بٸر قاساپشىمەن كەلٸسٸپ ٷستٸندەگٸ بارقىت شاپانىن ٶگٸزدٸڭ سٸڭٸر سيراعىنا ايىرباستاماق بوپ كەلٸسكەن ەكەن. ٶگٸزدٸ قايدا سوياتىنىن بٸلگەن سوڭ جەنە سونىڭ قاسىندا تۇرعاندى كٶڭٸلگە توق ساناعان ەكەم ٸڭٸر قاراڭعىسىندا كەتٸپ قالىپتى. قاسىم ەكەۋمٸز ەكەمدٸ ٸزدەپ شىعايىق. جولدا اربا ايداعان ەكٸ كٸسٸ دەلبەنٸ تارتىپ, اتىن توقتاتىپ جٶن سۇرادى. قايدا بارا جاتقانىمىزدى بٸلدٸ. «بٸز دە سو جاققا بارا جاتىرمىز. كەل, ارباعا وتىرا قويىڭدار!» دەدٸ دە, ىرىق بەرمەي تۋرا جەتٸمحاناعا الىپ كەلدٸ. «بٸزدٸڭ ەكە-شەشەمٸز بار. جەتٸم ەمەسپٸز. قىرىق كەپەلٸ ٷيدە تۇرامىز. اعاتاي, جٸبەر!» دەپ جالىنساق تا بوساتپادى. بەتٸ اۋىزى باتتيعان قارا شۇبار قازاق «ەكە-شەشەڭنٸڭ قايدا ەكەنٸن ايتپاي-اق قوي. سٷيەگٸ جەر استىندا قۋراپ جاتقانىن بٸلەمٸز. قاسارىسپا, وسىندا ەكەپ تاپسىرعانىمىزعا راحمەت ايت» دەپ بەتٸمدٸ شىمشىپ الدى.
قاسىم شۇبار قازاقتىڭ قولىن قاعىپ جٸبەردٸ: «بىلعانىش قولمەن بالاعا تييۋشٸ بولما!» دەپ مەنٸ موينىمنان قۇشاقتاي الدى.
«ەي, قارايگٶر مىنانى! قول تيگٸزبەيتٸن سونشاما كٸم ەدٸڭ? اقسٷيەك باي بالاسى شىعارسىڭ? جەتٸمحانادا باي مەن ماناپتاردىڭ بالاسىنا ورىن جوق!» دەپ ەلگٸ شۇبار بەلە ٶرشەلەنە تٷستٸ. قىرسىقتىرساڭ دا, تۋرا قارا قۇدىققا اپارىپ تاستايمىن. كٸم اراشاعا تٷسەتٸنٸن كٶرەيٸن!». مۇرنىنىڭ سامالى بار سەرٸگٸ: «ەي, بالامەن كەرٸسٸپ قايتەسٸڭ. بٸزدٸڭ مٸندەت قاڭعىعان نەمەلەردٸ قالدىرماي جيناپ, ەلگٸ نورما دەگەنٸن ورىنداۋ عوي!» دەپ پىسىلداي سٶيلەدٸ...
سٶيتٸپ, قاسىم ەكەۋمٸز بالالار ٷيٸندە قالىپ قويدىق.
– قايدا ەكەندٸكتەرٸڭدٸ ٷي ٸشٸ بٸلمەي قالعان ەكەن عوي?
– سولاي بولىپ شىقتى. بٸر ٷيدە تٶرتەۋ ەدٸك. قارىنداسىم بيباجار ەلدە تۇرعاندا قايتىس بوپ كەتكەن. ٷيدە بيبٸگٷل قالعان. جەتٸمحانا جۋعىراقتا جٸبەرە قويمايتىن بولعان سوڭ قاسىم اقىل ايتتى: «جەتٸمدەر ٷيٸ نان بەرەدٸ ەكەن. ەكەۋمٸزگە بەرگەن ناننىڭ بٸرەۋٸن جەپ, ەكٸنشٸ ٷزٸمٸن بيبٸگٷلگە قالدىرايىق. ناندى كٶپ جيناپ العان سوڭ جەتٸمحانادان قاشىپ كەتەمٸز», - دەدٸ. ونىڭ سٶزٸن ماقۇل كٶردٸم. بٸر جەتٸنٸڭ ٸشٸندە جارتى كٷلشەدەي نان جيناپ الدىق. بالالار ٷيٸنە كەلگەن كٷنٸ ماعان قىزىل سەتەن كٶيلەك بەرگەن. ناندى سوعان وراپ جٷرگەنبٸز. تەربيەشٸ قاشىپ كەتپەيدٸ دەپ ويلادى ما, دالاعا شىعاراتىن بولدى. ازانعى جەمٸ جوق شايدان كەيٸن, قاسىم: «سەن وسىندا قالا تۇر, مەن بارىپ قايتايىن. اعا ٷيدە بولسا كەشكە قاراي سەنٸ الىپ كەتەمٸز», - دەدٸ. قاسىمدى ەجەم باۋىرىنا باسقاندىقتان اتا بالاسى سانالىپ, ەكەمدٸ «اعا», شەشەمدٸ «ەفۋزا» دەپ ٶز اتىمەن اتايتىن. قاسىم تەز ورالدى. مەن ونى دالادا, دۋال تاساسىندا كٷتٸپ جٷرگەم. ونى كٶرگەن سەتتە «شەشەم امان با? ەكەم قايدا? نەگە كەلمەدٸ?» دەپ جاۋتاڭداي قارادىم. ول يىعىما قولىن سالىپ: «قىرىق كەپەدە تٸرٸ جان جوق. اۋلاداعى بارلىق ٷيلەر كٶشٸپ كەتكەن. بەلكٸم...» دەپ مٷدٸرٸپ قالدى.
«نە ايتايىن دەدٸڭ?»
«بەلكٸم, پٸشكەككە كٶشٸپ كەتكەن شىعار». سوڭعى جىلى پٸشكەككە ياكوۆ دەگەن ورىستىڭ ٷيٸندە تۇرعان ەدٸك. ٷيٸ جايما بازاردىڭ تٷبٸندە, تاس جولدىڭ بويىندا بولاتىن. ەكٸ بالاسى ٷلكەن بٸلٸم العان, ينجەنەر ەكەنٸن بٸلەم. كەڭ ٷيدە كەمپٸرٸمەن ەكەۋٸ عانا تۇراتىن. قاسىم مەنٸڭ بۋلىعىپ جىلاپ تۇرعانىمدى بايقاپ «بۇلاي جىلاي بەرمە. كٶزٸڭ اۋىرادى. بەلكٸم, ولار پٸشكەككە كەتكەن شىعار. كٷن جىلىنىپ كٶكتەم شىقسىن. پٸشكەككە, ياكوۆقا بارىپ قايتام», – دەپ ورامالعا ورالعان ناندى قولىما ۇستاتتى. ناننىڭ شەتٸنەن بٸر ٷزٸپ قايتارىپ بەرگەنٸمدە, ول باسىمنان سيپاپ «ٶزٸڭ جەي بەر. مەن توقپىن», – دەدٸ. جەتٸمحانادا و كەزدە تٶسەك-ورىن, كٶرپە, جاستىق دەگەن بولمايتىن. ەدەنگە اق كيٸز تٶسەلگەن. سونىڭ ٷستٸنە كٶيلەكشەڭ جاتا كەتەمٸز. ەركٸمنٸڭ مەنشٸكتٸ ورنى بار. مەنٸڭ «تٶسەگٸم» تەرەزە جاقتا ەدٸ. ەينەكتەن كٷننٸڭ شۋاعى تٷسكەندە قۋانىپ كەتەم. اق سەۋلە ارىق دەنەنٸ شىمىرلاتىپ, قىزدىرىپ بويعا قۋات بەرگەندەي بولادى. كٶكتەم شىقتى. جەردٸڭ كٶگٸ كٶتەرٸلگەندە قاسىم پٸشكەككە كەتتٸ. ەكە-شەشەنٸڭ ٶلٸ-تٸرٸسٸن بٸلٸپ كەلمەك» [2, 14-17].
ەندٸ ەسسەدەگٸ ەستەلٸك سٶيلەسٸن:
«فرۋنزەگە بارعاننان كەيٸن ەكٸ جىلدان سوڭ ەجەم كەدەيشٸلٸكتٸڭ كەسٸرٸنەن ٶمٸردٸڭ ادام تٶزبەس اۋىرتپالىعى مەن ازاپتى دا اۋىر ەڭبەكتەن ەسەڭگٸرەپ, سال اۋرۋىنا شالدىعىپ, جاتىپ قالعان. وتباسىن اسىراۋ ٷشٸن جانىن سالىپ جٷرگەن اتاما سٷيٸكتٸ ەيەلٸنٸڭ اۋىر ناۋقاسى ٷلكەن سوققى بولىپ تيگەن. اۋىر وي مەڭدەپ, بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸ جوعالا باستايدى. كەشقۇرىم, تٶسەككە تاڭىلعان ەيەلٸنٸڭ جانىندا كٶزٸنٸڭ جاسىن تييا الماي, ونى جۇباتۋعا تىرىسىپ, تٶنٸپ كەلە جاتقان قايعىنى سەزگەندەي بالالارىنا ايانىشپەن كٶز تاستايدى. قاسٸرەت ولاردى اينالىپ ٶتپەدٸ...» [1, 110].
ەستەلٸكتە بۇدان ارى قاسىم مەن كەمەلدٸڭ ەكەلەرٸنە ٸلەسٸپ بازارعا كەتكەنٸ, ولاردىڭ قاڭعىباس, جەتٸم بالالاردى جەتٸمحانالارعا تاسىپ جٷرگەندەرگە جولىعىپ, ولار ٶزدەرٸنە بەلگٸلەنگەن نورمانى ورىنداۋ ٷشٸن بالالارعا دەرەۋ قۇجات رەسٸمدەلٸپ بٸردەمدە-اق «تٸرٸ جەتٸمگە» اينالىپ, شىعا كەلگەنٸن باياندايدى. الايدا ولار سول كٷننٸڭ كەشٸندە-اق شىن جەتٸمگە, كەيٸن كٶپ ٶتپەي تۇل جەتٸمگە اينالادى.
«سول قاسٸرەتتٸ كٷنٸ ەجەم ٷيدە كٸشٸ قىزىمەن قالادى. ەكەمنٸڭ قارىنداسى قاتتى سۋىقتان قورعالاپ, وتتىڭ جانىندا ويناپ وتىرعان ەكەن. بٸر كەزدە اياعى تايىپ, جانىپ تۇرعان وتقا تٷسٸپ كەتكەن. تٶسەككە تاڭىلعان انا وتقا تٷسٸپ شىرىلداپ جاتقان سەبيٸنە جەتە الماي, بٸرنەشە مينۋتتان كەيٸن مەڭگٸلٸك تىنىس تاپقان. بٸر سۇمدىقتى سەزگەن اتام مەن ياكوۆ جٷگٸرٸپ جەتكەن. قايعىلى وقيعانى كٶرٸپ, ەل-دەرمەنٸ قۇرىعان اتام ەيەلٸنٸڭ جانىنا تٸزەرلەي وتىرىپ, ەگٸلٸپ جىلاعان. وسى ارالىقتا ياكوۆ وتقا سۋ شاشىپ, ودان جانىپ كەتكەن قىزدىڭ دەنەسٸن شىعارىپ العان.
ياكوۆ اتاما ەيەلٸ مەن قىزىن جەرلەۋگە كٶمەكتەسكەن, ودان كەيٸن ەكەۋٸ جوعالعان بالالاردى ٸزدەۋگە شىققان. ۇزاق ۋاقىت ٸزدەگەنمەن نەتيجە بولماعان. ولاردىڭ قايدا ەكەنٸن ەشكٸم دە ايتىپ بەرە الماعان. بۇل ەيەلٸ مەن قىزىنىڭ ٶلٸمٸنە قوسىمشا تاعى بٸر ٷلكەن سوققى بولدى. وعان قوس ۇلىن قىلمىسكەرلەر نەمەسە ەلدەكٸم قۇلدىققا الىپ كەتكەندەي بولىپ كٶرٸنەدٸ. ول كەزدە مۇندايلار كٶپ ەكەن. ٷيگە ەرەڭ دەگەندە جەتكەن ول ياكوۆكە ٶمٸردٸڭ مٷلدە مەنٸ قالماعانىن ايتىپ مۇڭايادى. بالالاردىڭ بٸرٸ قايتىپ ورالاتىن بولسا قول ۇشىن بەرۋدٸ سۇرايدى. سول تٷنٸ اتام ەلگٸ ٷيدەن بٸرجولا كەتكەن. سودان كەيٸن ونى ەشكٸم كٶرمەگەن. وسىلايشا ٸز-تٷزسٸز جوعالعان» [1, 110].
اتا-اناسى, كٸشكەنتاي قارىنداستارىنان حابار بٸلمەك بولىپ ەكٸنشٸ رەت جولعا شىققان قاسىمنىڭ, اعاسىنىڭ جولىن كٷتٸپ, نە قۋانىش, نە جاقسىلىق ەكەلەر ەكەن دەپ ەلەڭدەپ جٷرەگەن كەمەلدٸڭ كٷيٸ نەشٸك? ونى رومانداعى مۇحامەد, ٶمٸردەگٸ كەمەل باياندايدى:
«سىرتتان تىقىر ەستٸلسە ەسٸك جاققا جالتاقتاپ قاراي بەرەم. بٸر كٷنٸ ەسەڭگٸرەگەن قالىپتا كٶزٸمدٸ اشسام باس جاعىمدا شۇقشيىپ قاسىم وتىر. كٶز شاراسى جاسقا تولعان. «نەگە جىلايسىڭ?» دەگەندەي سۇراقتى پٸشٸنمەن باجىرايا قارايمىن. سٶيلەۋگە دەرمەنٸم جوق. «تٸرٸ ەكەنسٸڭ عوي, تۇرساڭشى!» - دەپ موينىمنان قۇشاقتاپ باسىمدى كەۋدەسٸنە باستى. ەرەڭ جاۋاپ قاتتىم. «سەنٸڭ كەلگەنٸڭدٸ بٸلٸپ جاتتىم عوي».
«يە, ٶيتٸپ ٶتٸرٸك سوقپا. بٸلسەڭ, قىتىقتاعاندا نەگە ويانبايسىڭ?»
«كٸرپٸك سونداي اۋىر, كٶزٸمدٸ اشا المادىم».
ول مۇرنىن بٸر تارتىپ كٷلدٸ.
«كٸرپٸگٸڭە تاس بايلانىپ قالعان با? نەگە اشا المايسىڭ?».
ال جاۋاپ قاتايىن دەسەم بۋىن-بۋىنىم بوساپ, دٸڭكەم قۇرىپ بارادى. امالسىز ىرجييام. قاسىم بەتٸمە تەسٸلە قاراپ دەرەۋ جەيدەسٸنٸڭ ومىراۋ تٷيمەسٸن اعىتىپ جٸبەردٸ دە بەتورامالعا وراعان تٷيٸنشەكتٸ الدى. ونىسى بٸر جاپىراق نان ەكەن. ٷزدٸگە قولىمدى سوزدىم. شەتٸنەن تٸستەگەنٸمدە اۋزىم سٸلەكەيگە تولىپ كەتتٸ. بۇل دٷنيەدە ناننان دەمدٸ تاعام جوق سيياقتى كٶرٸندٸ...
ەسٸمدٸ جيىپ, قۋات كٸرگەن بٸر شاقتا قاسىمنان «ەكەم نەگە كەلمەدٸ? مامام نە ايتتى? بيبٸگٷل ەڭبەكتەپ جٷر مە?» دەپ سۇرايىن. قاسىم كٸبٸجٸكتەپ جاۋاپ قاتتى:
«اعا باياعىداي كيٸز ٷي تٸگٸپ وتىر. ەيبەت تۇرادى. تاماقتارى توق. بيبٸگٷل اياعىن قاز-قاز باسىپ, بۇرالاڭداي قيسالاڭداپ باس اۋعان جاققا جٷرٸپ كەتەدٸ. مۇحامەد كٷلشە بەرٸپ جٸبەردٸ دەگەنٸمدە سىقىلىقتاي كٷلدٸ» دەگەندە داۋىسى بٸرتٷرلٸ دٸرٸلدەپ شىقتى. مەن تاعى قايتالاپ سۇرادىم.
«ەكەم قايدا? نەگە كەلمەدٸ?».
«قانشا ايتسام دا ۇقپايدى ەكەنسٸڭ» دەپ قىنجىلعانداي بولدى.
– ەكٸ ٷيدٸڭ بەينەتٸن كٶتەرگەن ەكەڭ قايدان كەلسٸن. ٶتە اعا ناۋقاس, قاليبەگٸ سىرقاتتان وڭالماپتى. سولار جازىلسىن دەيدٸ. جەنە سەنٸڭ بەتٸڭكەڭنٸڭ جوعىن ەستٸپ, جاڭا بەتٸڭكە ساتىپ العان سوڭ بٸرجولا بارام», – دەدٸ.
«سەنٸڭ كٶزٸڭ نەگە جاساۋراي بەرەدٸ? جىلاعىڭ كەپ تۇر ما?!».
«پٸشكەكپەن ەكٸ ورتا بٸر تالاي جەر. مەركەگە جەتكەنشە تامبۋرعا وتىرىپ كەلدٸك. جەل تيدٸ بٸلەم, سودان بەرٸ كٶزٸم جاساۋراي بەرەدٸ», – دەپ قاسىم يىعىمنان قۇشاقتاپ باۋىرىنا باستى. تٶبەمە ىستىق جاس تامدى.
مەيٸرمانوۆ قوزعالاقتاپ, تولقي تٷسٸپ:
– كەيٸن پاپاڭ كەلدٸ مە? – دەدٸ.
– كەلمەدٸ, – دەپ كٷرسٸندٸ مۇحامەد.
– بەرٸ قايتىس بولدى.
– ونى قايدان بٸلدٸڭ? كٸم ايتتى?
– ويلاماعان جەردەن ەستٸپ قالدىم, – دەپ مۇحامەد كٷرسٸنە سٶزٸن جالعادى...» [2, 18].
قاسىم جەتٸمحاناداعى ٶزٸنەن بٸر-ەكٸ جاس ٷلكەن جانار دەگەن قىزبەن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعان. سٶزدەن سٶز شىعىپ, جانار قاسىمنىڭ جالتارعانىنا قويماي, اتا-اناسى جايلى قايتا-قايتا قادالىپ سۇرايدى, جان-جاعىنا قاراعان قاسىم ٸنٸسٸن ۇيقتاپ جاتىر دەسە كەرەك, اناسى مەن قارىنداسىنىڭ قالاي قايتىس بولعانىن ەگجەي-تەگجەيلٸ ەڭگٸمەلەيدٸ.
«مەنٸ كٶرگەندە ياكوۆ ورىس «بەرٸك بول, كوستي. ەكەڭدٸ ٸزدەپ سۇراۋ ساپ كٶرٸپ ەدٸم. تابا المادىم. ٶزەنگە اعىپ ٶلدٸ دەسەدٸ. اناۋ تومپاق تٶبەشٸك شەشەڭ مەن قارىنداسىڭنىڭ مولاسى. ەكەۋٸڭ ەر جەتٸپ, ەلٸ-اق ازامات بوپ كەتەسٸڭدەر. سوندا سٷيەگٸن قالاعان جەرگە اپارىپ قوياسىڭدار. قولىمنان كەلگەنٸ وسى عانا, بالام!», – دەدٸ.
قاسىمنىڭ سوڭعى سٶزٸن ەستۋگە شامام كەلدٸ. ەسەڭگٸرەگەن قالىپتا ەڭٸرەپ جىلاپ جاتقام. قاسىمنىڭ قۇشاقتاعانىن بٸلەم. «مۇحامەد, سەن وياۋ ما ەدٸڭ? مەنٸ نە قارا باستى!» - دەگەن داۋسى قۇلاعىما ىزىڭداپ ەستٸلدٸ. ەرتەڭگٸسٸن كٶزٸمدٸ اشقاندا كٷنسٸز, بۇلتسىز, بۇلىڭعىر دٷنيەنٸڭ ورتاسىندا جالعىز جاتقانداي سەزٸندٸم. ەڭ العاش اق حالات كيگەن دوكتوردى كٶرگەنٸم سول. قولىمنىڭ قارىنا ينە تىعىپ سۇيىق دەرٸ جٸبەرٸپ جاتتى. تاعى بٸردەمەلەر جاساعان بولادى. وسىنىڭ بەرٸ ماعان تٷس سەكٸلدٸ. تەك اعانىڭ قامقور قولى سو جولى مەنٸ اجالدان قۇتقارعانىن بٸلەم...» [2, 18].
مٸنە, بۇل كەيٸپكەرٸمٸز كەمەلدٸڭ جەتٸمدٸكتٸڭ جەيدەسٸن كيٸپ ارداقتى ەكە, اياۋلى انا, سٷيٸكتٸ قارىنداسىنان حابار العانعا دەيٸنگٸ عانا ٶمٸرٸ. بۇل ەستە ويدان قۇرالعان كٶركەم شىعارمانىڭ سيۋجەتٸ ەمەس, بۇل كەمەل دەگەن قازاقتىڭ تابانىمەن جٷرٸپ, تاعدىرىمەن كەشٸپ ٶتكەرگەن ٶمٸرٸنٸڭ بٸر ٷزٸگٸ.
«70-شٸ جىلدارى ەكەم ماعان بٸشكەككە بارىپ, سول ٷيدٸ كٶرگٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتاتىن. قىم-قۋىت تٸرشٸلٸكتٸڭ ۋايىمىمەن جٷرٸپ ساپارىن كەيٸنگە قالدىرۋمەن بولدى, اقىرى ول جەرگە بارا الماي-اق كەتتٸ», – دەيدٸ بالاسى ەكە تۋرالى ەستەلٸگٸندە.
ف.م.دوستوەۆسكيي: «مىنا بٸر ٶسيەتٸمدٸ ەستە ساقتاڭدار: ەشبٸر وقيعانى, ەشبٸر قاقتىعىس-شيەلەنٸستٸ ويدان شىعارماڭدار. ٶمٸردٸڭ ٶزٸندە نە بار, سونى الىڭدار. ٶمٸر بٸزدٸڭ ويدان شىعاراتىندارىمىزدىڭ بەرٸنەن دە باي. كەدٸمگٸ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ بەرەتٸنٸن ەشقانداي وي-قييال بەرە المايدى, ٶمٸردٸ قادٸرلەڭدەر» دەگەن ەكەن. جوعارىدا باياندالعان قاسىم مەن كەمەلدٸڭ وقيعاسى مەڭگٸ قايتالانباس شىنايى تاعدىر. ونى اۆتوردىڭ ٶمٸربايان رەتٸندە عانا ەمەس, كٶركەم ەدەبيەت نەگٸزٸندە بايانداۋى ونىڭ اۋقىمىن ونان سايىن كەڭەيتٸپ, عۇمىرىن, تٸپتٸ دە, ۇزارتىپ مەڭگٸ ٶلمەس تۋىندىعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن.
كٶركەم شىعارمانىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ بايانداپ وتىرعان وقيعا مىڭ جەردەن اۆتوردىڭ, يە, كەيٸپكەردٸڭ باسىنان ٶتكەرگەن شىنايى وقيعاسى بولسا دا ونىڭ بەرٸن جٸپكە تٸزگەن تەسپٸنٸڭ تاسىنداي سانامالاپ وتىرمايدى. ال, ەستەلٸك, باسقا ادامنىڭ باسىنان ٶتكەن قيىن سەتتەردٸڭ اسا نەزٸك, الۋان سەزٸمدەرٸن ٶزٸ بايانداعانداي جەتكٸزە بەرمەيدٸ, ول مٸندەت تە ەمەس. سوندىقتان شىعارمانى بايلانىستىرا بايانداپ وتىرمىز. ەكەۋٸنٸڭ ارى قارايعى تاعدىرى قالاي بولدى?
«...باسقا باراتىن جەر بولماعانىن تٷسٸنگەننەن كەيٸن ولار بالالار ٷيٸندە بٸلٸم الۋعا كٸرٸستٸ. بٸر جىلدان كەيٸن قاسىم ەڭ العىر جەنە تەرتٸپتٸ تەربيەلەنۋشٸ رەتٸندە ستاروستانىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى. ٶزٸنٸڭ قوعامدىق جاعدايىن پايدالانىپ, ول ٸنٸسٸنە جان-جاقتى كٶمەكتەسكەن, تٸپتٸ اسحانادان قوسىمشا نان ٷلەسٸن الىپ بەرەتٸن قۋلىق تا ويلاپ تاۋىپتى. بالالار ٷيٸندە تيٸستٸ وقۋ پروتسەسٸ بولماعان. ٶيتكەنٸ وندا نەشە تٷرلٸ بالالار – قاڭعىباس, بۇزاقىلار دا كەزدەسەتٸن. سوندىقتان دا قاسىم بالالار ٷيٸنٸڭ باستىعىنا ٶزٸن جەنە ٸنٸسٸن دۇرىس وقىپ, جٶندٸ بٸلٸم الۋ ٷشٸن باسقا بالالار ٷيٸنە اۋىستىرۋ جٶنٸندە ٶتٸنٸش جازۋعا شەشٸم قابىلدايدى. اقىلدى, ويلى ازامات بولعاندىقتان ول ٷلكەن ٶمٸردە بٸلٸمسٸز ٶز ورنىن تابۋدىڭ قيىن ەكەنٸن جاقسى تٷسٸنگەن.
تاڭدانارلىعى – بالالار ٷيٸنٸڭ باستىعى بۇل تٸلەككە قولداۋ كٶرسەتكەن. مٷمكٸن ول قاسىمعا تەرتٸبٸ مەن مٸنەزدەرٸ بارلىق ۋاقىتتا جايلى بولا بەرمەيتٸن قاڭعىباس بالالاردىڭ اراسىندا تەرتٸپ ورناتۋعا كٶمەكتەسكەنٸ ٷشٸن رازى بولعان شىعار. وسىلايشا ەكەم اعاسىمەن بٸرگە شىمكەنت مىرىش زاۋىتى جانىنداعى جەتٸم بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتان بٸر-اق شىعادى. ولار وسىندا ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸرٸپ, ٶمٸردەگٸ تۇڭعىش رەسمي قۇجات – كەمەلەتكە تولعاندىعى تۋرالى قۇجات العان...
ەكەمنٸڭ اعاسى ينتەرناتتان سوڭ فەلشەرلٸك ۋچيليششەنٸ اياقتاعاننان كەيٸن سۆەردلوۆسكٸگە جٸبەرٸلەدٸ. وندا وفيتسەرلەر ەزٸرلەيتٸن قىسقا مەرزٸمدٸك كۋرستى تەمامدايدى. ساباقتان بوس ۋاقىتتا ٸنٸسٸ كەمەلگە حات جازىپ تۇرعان. بۇل حاتتار ەشكٸمدٸ بەي-جاي قالدىرمايدى, ماعىناسى دا تەرەڭ, ٸنٸگە دەگەن اعانىڭ قامقور كٶڭٸلٸنٸڭ ىقىلاسى كٶرٸنٸپ تۇرادى. قاسىم ەربٸر حاتىندا كەمەلگە وقۋعا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋدىڭ جەنە قوعامدىق تاپسىرمالاردى ورىنداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكە سالىپ وتىرادى. ول ٸنٸسٸنەن سوتقار سىنىپتاستارىمەن تٶبەلەسپەي, تىنىش جٷرۋٸن سۇرايدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قاسىم قايعىلى جاعدايدا مەرت بولعان اتا-انانىڭ ورنىن باسىپ, بار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الادى.
ەكەم ٶزٸنٸڭ سول ينتەرناتقا تٷسكەنٸن جولىم بولدىعا سانايتىن, ٶيتكەنٸ ونىڭ تٸكە تٷرمەگە بٸر-اق الىپ باراتىن جولعا سالاتىن باسقا بالالار ٷيٸ نەمەسە جەتٸمحانالاردىڭ بٸرٸنە تاپ بولۋى دا مٷمكٸن ەدٸ عوي. سول بٸر اۋىر جىلدارى مۇنداي مىسالدار از ەمەس ەدٸ. ينتەرناتتا ول اشتىقتان امان قالۋمەن بٸرگە ورتا بٸلٸم الدى.
ول ٶمٸردەن ەرتە كەتكەن اتا-اناسىن اجالدان اراشالاپ الىپ قالۋعا قولدان كەلەر قايران بولماعانىن ويلاپ, قايعىدان قان جۇتىپ وتىرادى ەكەن. مۇنداي ازاپتى سەتتەردە سٷيەۋ بولار جالعىز تٸرەگٸ – قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ جٷرگەن, كومسورگ بولعان اعاسى قاسىم ەدٸ. ول كەمەلگە ٷنەمٸ كەلٸپ تۇرىپتى, قولىنان كەلەر جەردەمٸن اياماپتى, تارشىلىق كٶرسەتپەپتٸ. قاسىم مەكتەپ بٸتٸرگەن سوڭ ينستيتۋتقا تٷسۋدٸ, سٶيتٸپ جاتاقحاناعا ورنالاسىپ, ٸنٸسٸن قاسىنا الۋدى ارمانداپتى.
الايدا اعا مەن ٸنٸنٸڭ ٷمٸتٸن سوعىس ٷزدٸ. قاسىم العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ مايدانعا الىندى. ول ەسكەري بٶلٸمدەردە تەربيە جۇمىسىن جٷرگٸزۋ مٸندەتٸن اتقاراتىن ساياسي جەتەكشٸلەر دايارلايتىن كۋرسقا تٷستٸ.
ەكەمنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اعا مەن ٸنٸ ايىرىلىسار سەتتە قاتتى قينالعان. ەدەتتەگٸدەي قوش ايتىسار الدىنداعى ەڭگٸمە دە, اقىل ايتۋ رەسٸمٸ دە بولماعان. ولار ينتەرنات جانىنداعى سەكٸدە باستارى سالبىراپ, ەبدەن توزعان اياق كيٸمدەرٸنە قاراپ, تۇنجىراپ ٷنسٸز وتىرىپتى. جان قينايتىن ٷنسٸزدٸك ەكەۋٸنە ەڭ اۋىر تيگەن, بٸر-بٸرٸمەن بٸرجولا قوشتاسىپ وتىرعانىن, ەندٸ ەشقاشان كٶرە المايتىندارىن سەزگەندەي ەدٸ. قاسىم ورنىنان تۇرىپ, ەسكەري كوميسسارياتقا باراتىن ۋاقىتى بولعانىن ايتادى. ەكەم ونى شىعارىپ سالماق بولادى. قاسىم قاراڭعى تٷسكەنٸن, قايتاردا بٸردەڭەگە ۇرىنىپ قالۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ايتىپ, قالدىرىپ كەتەدٸ. ولار قۇشاقتاسىپ قوشتاسادى, قاسىم ەسكەرگە شاقىرىلعان باسقا جٸگٸتتەر وتىرعان جٷك ماشيناسىنا قاراي بەتتەيدٸ. ٸنٸسٸنٸڭ سوڭىنان قاراپ تۇرعاندىعىن سەزگەن اعا بۇرىلىپ قول بۇلعايدى. ەكەم ونىڭ كٶز جاسىن كٷشپەن تەجەپ بارا جاتقانىن بايقاپ قالعان. اعاسىن سوڭعى رەت كٶرٸپ تۇرعانىن سەزگەندەي, كەۋدەسٸنە اششى ٶكسٸك تىعىلىپ, جىلاپ جٸبەرەدٸ.
جٷك ماشيناسى ەسكەري كوميسسارياتقا بەت العان كەزدە ەل-دەرمەنٸ قۇرىعان كەمەل جەتٸمدەر ٷيٸنٸڭ جاتاعىنا سٷيرەتٸلٸپ كەلٸپ, تٶسەگٸنە قۇلاي كەتكەن» [1, 118-119].
سول اعا, كەمەلدٸڭ مىناۋ جارىق جالعانداعى جالعىز عانا جاقىنى, جالعىز عانا تٸرەگٸ, جالعىز عانا جاناشىرى, ەكٸ-ٷش-اق جاس ٷلكەندٸگٸنە قاراماي وعان ەكە ورنىنا ەكە, شەشە ورنىنان شەشە, اعا ورنىنا اعا بولا بٸلگەن اعاسىن, جالعىز عانا قاسىمىن سۇم سوعىس, جالماۋىز, دٷلەي, تاسكەرەڭ سوعىس جٷگٸرٸپ كەلە جاتىپ جالپاسىنان تٷسكەن مىڭ-ميلليون ادامداردىڭ بٸرٸ رەتٸندە عانا جالماپ جۇتا سالعان.
بۇل جاعداي كەمەلدٸڭ ٸشٸنە شەمەن بوپ قاتىپ, شەر بوپ بايلانعان. سول ٷشٸن دە روماندا اعاسىنىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى, كٶسٸلٸپ باياندامايدى. بالالىعى تۋرالى ەڭگٸمەنٸڭ اياعىندا:
«سول باۋىرىمنان دا ايىرىلدىم. بيىلعى اقپاندا قازا تاپتى. نەمٸستەر ٶلتٸردٸ» دەيدٸ, بولدى [8, 18]. ەكٸ-اق سٶزدەن قۇرالعان سوڭعى سٶيلەمدە بەرٸ تۇر. ىزا دا, كەك تە, ٶكٸنٸش, ىزىت بەرٸ. ەندٸ مٸنە, سول كەك ٶزٸن دە سوعىسقا الىپ, قان مايدانعا اسىقتىرىپ بارادى. اعاسىنان كەيٸن بٸر جارىم جىلدان سوڭ ٶزٸ دە سوعىسقا الىنعان. ول جايلى روماننىڭ ٸشٸندەگٸ «سولدات كٷندەلٸگٸ» دەپ اتالىپ, ەڭگٸمەلەنٸپ جاتقان وقيعامەن جىمداسىپ ەرٸ ٸلگەرٸلەتٸپ وتىراتىن ەرەكشە تەسٸلدەگٸ بايانداۋدا ايتىلادى.
«27 قىركٷيەك, 1942 جىل
جاتتىعۋ ساباعى تىم اۋىر.
مەنٸڭ بٶلٸمشەمدە العاشقى كەزدە جەتٸ ادام بار. مايدانعا جٷرۋگە قاتتى دايىندالىپ جاتىرمىز. تەزٸرەك جەتسەك ەكەن, جاۋدان كەك الساق ەكەن دەگەن جالعىز تٸلەك بار» [2, 9].
مٸنە, بۇل كەيٸن رومان جازىلعاندا قوسىلعان كەدٸمگٸ جاۋىنگەر كەمەلدٸڭ, اعاسىنىڭ كەگٸن الۋعا مايدانعا اسىققان كەمەلدٸڭ كٷندەلٸگٸ ەدٸ.
شىن مەنٸندە قاسىمنىڭ ٶلٸمٸ ونىڭ جارتى دەنەسٸن وق جۇلىپ كەتكەندەي اۋىر جارالاپ كەتكەن.
«ستۋدەنت كەزٸمدە مەن ەكەممەن ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ قيىن كەزەڭٸ تۋرالى سۇرادىم. «مەن ٷشٸن ەڭ قيىن سەت اعامنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى حاباردى – «قاراقاعازدى» العان سەتٸم بولدى», – دەدٸ ول. قاسىم اعا 1942 جىلدىڭ اقپانىندا قازا تاپتى. ەكەم باۋىرىنىڭ حاتى مەن كەڭەس ارميياسىنىڭ لەيتەنانتى شەنٸندە تٷسكەن سۋرەتٸن كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جٷردٸ. سۋرەتتٸڭ ارتقى جاعىنا ٶز قولىمەن قارىنداشپەن «ٸنٸم كەمەلگە ەستەلٸك ٷشٸن» دەپ جازعان. ەكەم قاسىمنىڭ جيٸ تٷسٸنە ەنەتٸندٸگٸنە, اقىل ايتىپ, كەڭەس بەرٸپ, ونى ٶمٸردٸڭ قيياناتتارىنان ساقتاندىرعىسى كەلەتٸن سىڭاي تانىتاتىنىن جيٸ ايتاتىن. كەيدە ماعان ەكەم تۋعان اعاسى اياقاستى تٸرٸلٸپ كەلەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەتٸندەي كٶرٸنەتٸن. سونداي سەتتەردە ول: «مٷمكٸن, ول اۋىر جاراقاتتان نەمەسە كونتۋزييادان كەيٸن گوسپيتالدە جوعالىپ كەتكەن شىعار, سوعىستا بەرٸ بولادى عوي. مەن اۋىر جاراقاتپەن گومەل, ومبى, الماتىنىڭ ەسكەري گوسپيتالدارىندا جاتقاندا اياقسىز, قولسىز قالعان كٶپتەگەن جاۋىنگەرلەردٸڭ وتباسىنا ورالۋدان باس تارتىپ, ۆوكزالدار مەن بەكەتتەردە قالىپ جاتاتىنىنا كۋە بولعانىم بار», – دەيتٸن. الايدا, قاسىم ورالعان جوق. كەيٸنٸرەك, ونىڭ مايداندا قازا تاپقانى تۋرالى رەسمي قاعاز كەلدٸ. وسىدان كەيٸن عانا ەكەم مىناۋ جارىق دٷنيەدە توقا ەۋلەتٸنەن جالعىز ٶزٸ قالعانىن مويىنداپ تىندى» [1, 113].
وسىنداي اۋىر كٷيدٸ باستان ٶتكەرۋ تٷگٸلٸ, وقۋدىڭ ٶزٸ قانداي اۋىر!
كەيبٸر جاعدايلاردى قازٸر ايتساڭ ەرتەگٸدەگٸدەي قابىلداناتىنى راس. مىسالى ەستەلٸكتەگٸ مىنا جولداردا بٸزگە سولاي سەزٸلەدٸ:
«...ول كەزدە بوزبالالاردىڭ ارمانىنىڭ ەڭ ٷلكەنٸ – قول ساعات تاعۋ بولعان تەرٸزدٸ. ول دا سىنىپتاستارى سيياقتى قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن نەرسەگە اينالعان سول زاتقا اڭسارى اۋىپ, ارمانداعان. تەك سەگٸزٸنشٸ سىنىپتا وقىپ جٷرگەندە عانا ولارعا وسىنداي ساعاتتى قالاي پايدالانۋدى, ونداعى ۋاقىتتى قالاي بٸلۋدٸ ٷيرەتكەن» [1, 117].
يە, ۋاقىتپەن بٸرگە كٶپ نەرسە ٶزگەرەدٸ. بٸراق, ادامدار اراسىنداعى شىنايى ەرٸ قاراپايىم قاتىناستىڭ قۇنىنان قىمبات ەشنەرسە بولماق ەمەس. قاسىم مەن كەمەلدٸڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن مەيٸرٸم, بٸرٸن-بٸرٸ تابيعي تٷردە تولىقتىرىپ تۇرعان ەكە مەن بالانىڭ قالامىنان تۋعان بۇل تۋىندىلاردىڭ كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸن تىلسىم بايلانىس, ىستىق ماحابباتى دا سونى ايعاقتاپ تۇرعانداي. ەكە تۋرالى ەستەلٸكتٸڭ ونىڭ ٶزگە شىعارمالارىمەن دە جٸپسٸز بايلانىسى از ەمەس. ول جايىنداعى ەڭگٸمە ٶز الدىنا...
سونىمەن, «اعامنىڭ كەگٸ» دەپ سوعىسقا اتتانعان, بٸر ەۋلەتتەن قالعان جالعىز دەن, جالعىز داراق – كەمەل قۇدايدىڭ قۋاتىندا ٶلمەدٸ, امان قالدى. جالىنداپ تۇرعان جاس سارباز بٸردەن كٶزگە تٷسٸپ, 226-شى اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ بٶلٸم كومانديرٸ بولادى. ٷش ايدان سوڭ ۇرىستا جارالانىپ, ەسكەري گوسپيتالعا تٷسەدٸ. الايدا, جاراقاتىنان تولىق جازىلماسا دا العى شەپكە اتتانۋعا ٶزٸ تٸلەك بٸلدٸرەدٸ. سٶيتٸپ, ول 7-گۆارديياشىلار تانك پولكىنا قوسىلىپ بەلورۋسسييادا, ۋكراينا مەن پولشا جەرٸندە بولىپ, كەسكٸلەسكەن مايداندارعا قاتىسادى. مايداندا جٷرٸپ ەكٸ مەرتە «ەرلٸگٸ ٷشٸن» مەدالٸن الادى. سوعىستا ەكٸ جارىم جىل بولىپ, ەلدەنەشە رەت اۋىر جارالانىپ, II دەرەجەلٸ مٷگەدەك بولعان ول جارالى سولداتتارمەن بٸرگە ەلگە قايتتى. مٷگەدەك بولسا دا امان كەلگەنٸنە قۋانعان جاقىندارى جارالى سولداتتاردى قارسى الىپ, ٷيدٸ-ٷيٸنە الىپ كەتكەندە ول جالعىز ٶزٸ قوس بالداعىنا سٷيەنگەن قالپى الماتى ۆوكزالىندا تۇردى...
نە كەرەك, سٷتپەن بٸتٸپ, سٷيەككە سٸڭگەن قايسارلىقتىڭ ارقاسىندا كەسٸلۋ كەرەك دەگەن اياعىن كەستٸرمەي, ەمدەلٸپ جازىلدى. شىنايى جازىلعان رومانداعى مۇحامەدتٸڭ تٸرشٸلٸگٸن شىنايى ٶمٸردەگٸ كەمەلدٸڭ ٸزٸنە جالعاپ ەكەتەر بولساق, سوناۋ جەتٸمحانادان باستالعان اسا كٷردەلٸ دە بۇراڭ جول ونى سوعىستىڭ قاندى سوقپاعىنا سالا وتىرىپ,1945 جىلى الماتىداعى سول كەزدەگٸ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنە باستاپ كەلەدٸ. ەمتيحانسىز قابىلدانىپ وقۋعا تٷسەدٸ.
ارى قاراي ٶمٸر جالعاستى. ٷيلەنٸپ, ٷيلٸ بولادى. قۇداي قوسقان قوساعى تۇرار تۇلا بويى تۇڭعىشى ۇل بالانى دٷنيەگە ەكەلەدٸ. سوندا, ٷزٸلە جازداعان توقا ەۋلەتٸن جالعاعان ۇلدىڭ اتىن قوياردا كەمەلدٸڭ ويىنان سول باياعى اسىل اعاسى قاسىم كەتپەي قويعان. جارىق جالعانعا كەلدٸ, جەتٸمدٸكتٸڭ اۋىر ازابىن تارتىپ, ٸنٸسٸن ەل قاتارىنا قوسۋ ٷشٸن ەرتە ەسەيٸپ, جٸگٸت شاعىندا جۇپار يسٸ بۇرقىراعان بالا سٷيمەك تٷگٸلٸ, جار قۇشىپ, جاستىقتا باسى تٷيٸسپەگەن قالپى ٶمٸردەن كەتە بارعان قاسىمى. ونىڭ ەسٸمٸن ەندٸ كٸم جالعاماق? سول ەسٸمدٸ ەندٸ مىنا جارىق دٷنيەدە كٸم اتاتىپ جٷرمەك? اعا ەسٸمٸن ٶلتٸرمەيمٸن دەگەن ٸنٸ سول تۇلا بويى تۇڭعىشىنىڭ ەسٸمٸن قاسىمجومارت قويىپتى!
ەكە جولىن قۋىپ, ەكە مۇراتىن جالعاعان سول ۇل ەسٸمٸ ٶشپەي اتالىپ جٷرسٸن دەپ ىرىمداعان قاسىم اتىن, ەكەۋٸنەن ٶلٸ, ەكەۋٸنەن تٸرٸدەي, بٸر كٷندە وتباسىنىڭ تٶرت ادامىنان بٸردەي ايىرىلعاندا قاسٸرەتتٸڭ سالماعىن كٶتەرە الماي قورقاۋ قوعامنىڭ قوماعاي ٶڭەشٸنە جۇتىلىپ كەتە بارعان توقا ەسٸمٸن, جارتى عاسىردان استام عۇمىرى جالعىزدىقپەن ٶتكەن كەمەل اتىن, ٶز ەسٸمٸن كٷللٸ جەر شارىنىڭ تٶرٸندە وتىرىپ تٶرەلٸك ايتاتىن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بيٸك مٸنبەرٸنە دەيٸن اپارىپتى. جەنە جاي عانا اپارماپتى. ونىڭ ەسٸم-سويى وندا «بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى», «بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بٶلٸمشەسٸنٸڭ باس ديرەكتورى» دەگەن جوعارى لاۋازىمنىڭ يەسٸ رەتٸندە جازىلدى. بۇل يٸسٸ الاش بالاسىنىڭ العاش شىققان ەلەمدٸك ٸرٸ ساياسي بيٸك مٸنبەرٸ ەدٸ. ول – قازاق حالقىنىڭ بٸرەگەي قايراتكەر پەرزەنتٸ, ارمانشىل ەكەنٸڭ رۋحاني قۋاتى دارىعان قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ!
سوعىستان مٷگەدەك بولىپ ورالعاندا قۇشاق جايا قاۋىشار ەشكٸمٸ جوق, قوس بالداعىنا سٷيەنٸپ, جالعىز ٶزٸ قاسقايىپ ۆوكزالدا تۇرعان سول قايسار قازاقتىڭ پەرزەنتٸ بۇل كٷندە تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ!
و, قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ, مەيٸرٸمٸ شەكسٸز اللا تاعالا! ٶزٸنەن كٷدەر ٷزبەگەن ٷمٸتشٸل قۇلىن وسىلاي جارىلقايدى ەكەن-اۋ!..
حيكمەتكە تولى عۇمىر جولىن قالامىمەن ٶرنەكتەگەن جازۋشى ەكەنٸڭ جان ەلەمٸنە قاعازدان قايتا ٷڭٸلگەن ۇل كەيٸن ەسٸمٸندەگٸ ەكٸ اتتىڭ اراسىنا دەفيس قويىپ, قاسىم-جومارت دەپ جازىپتى. ول قاسىم ەسٸمٸ دە تۋرا كەمەل ەسٸمٸندەي ٶز الدىنا بٶلەك ەسٸم بولىپ قاتار, كٶرنەكٸ, دارا تۇرسىن دەگەنٸ بولار...
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى,
قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸ
كەرەكتەنگەن ەدەبيەتتەر:
1. توقاەۆ ق. سلوۆو وب وتتسە /ەكە تۋرالى تولعانىس. – ا.: پاراسات, 2005.
2. ك. توقاەۆ شىعارمالارى. الماتى:. «انا تٸلٸ» 2017
