Jeldei uitqyp, jebedei zýlap, synaptai syrǵyp bara jatqan almaǵaiyp ýaqytta oqyǵan, kórgen, estigen, bilgen qanshama dúnieńdi umytasyń, iaǵni, umytýǵa bolady. Al, bu jalǵanda ýaiym-qaiǵy degenniń ne ekenin bilmei, erkelik pen shattyq, qýanysh pen kúlkige kómilip ósetin balalyq kókiregi ushy-qiyry joq shetsiz-sheksiz saǵynysh pen burqyrai kóterilip, býlyǵa tunshyqqan sherge toly osy bir taǵdyr iesiniń ómir jolyn estigen, oqyǵan bolsańyz, ol umytylady dep oilamańyz. Ásirese, balalyq, jastyq shaǵy sizdiń jadyńyzda máńgi jańǵyryp turardai... Ol taǵdyr iesi búgingi Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ákesi – Kemel Toqaev!
Maqalanyń aty aityp turǵandai Prezident esiminiń áldebir syryna úńilý úshin, joq, ol úshin ǵana emes, ómirbaiany ómir boiy jadyńnan óshpestei bolady degen taǵdyr iesiniń taýqymetin bilý úshin áńgimeni onyń sonaý balalyǵynan bastaýǵa týra keledi. Endeshe, 2018 jyly qazaq detektiviniń atasy hám maidanger jazýshy Kemel Toqaevtyń týǵanyna 95 jyl tolýyna orai jaryq kórgen «Taǵdyr men maidan» atty kitabymyzdyń «baqytynan adasqan balalyq» dep atalatyn bólimin yqshamdap, Jeńiske 74 jyl tolǵan dataly kúnge orai oqyrmanǵa usynǵandy jón kórdik.
***
Kemel Toqaev óziniń balalyq shaǵy týraly «Soldat soǵysqa ketti» memýarlyq romanynda jazdy. Keiin balasy Qasym-Jomart «Áke týraly tolǵanys» essesinde: «Keńestik bilik óz baǵytynyń durystyǵyna tittei kúmán keltirgenderdiń barlyǵyna álemdik tarihta bolmaǵan qatal shara qoldandy. Sol qatal sharaǵa Kemel Toqaevtyń da jaqyn týystary ilingen. Olardyń kórgen qorlyǵy men óliminiń qorqynyshty bolǵany sonshalyq, tipti baiandap jetkizý múmkin emes. Degenmen, men sonyń keibirin aitýdy jón sanadym», dei otyryp, áýlet taýqymeti men áke taǵdyrynyń eń negizgi qiyn sátteri týraly baiandaidy. Biri kórkem shyǵarma retinde, biri estelik-esse retinde jazylǵan osy qos týyndyny ózara bailanystyra otyryp, biz de osy jaidy qaiyra baiandap kórmekpiz.
1927 jyly partiianyń HV sezinde eldi kollektivtendirýge baǵyt alýǵa sheshim qabyldanyp, bul naýqandy 1929 jyly Stalinniń «Pravda» gazetinde jariialanǵan «Uly betburys» degen maqalasynan keiin qutyryna júrgizedi. Onyń aldynda Qazaq AKSR Atqarý komiteti men halyq komissarlar Keńesiniń «Bai sharýashylyqtaryn tárkileý» týraly qaýlysy shyǵyp, osy qaýlynyń negizinde jeti júzge jýyq iri bai sharýashylyǵy tárkilenip, olardyń ieleri qanaýshy tap retinde atylǵan. Osy saiasat keiinnen kolhozdastyrý kezinde de jalǵasyp, oǵan orta sharýalardy da qosady.
Qazaq halqynyń ǵasyrlardan kele jatqan kóshpeli bolmysy, ádet-ǵurpy, salt-sanasyna pysqyryp qaramaǵan naýqanshylar olardyń qolyndaǵy maldaryn tartyp alyp, eriksiz, zorlap kolhozdarǵa kirgizip, kúshtep otyryqshylyqqa kóshiredi. Daiyndyqsyz, kózsiz naýqannyń jáne ózge de sebepterdiń kesirinen Qazaqstandaǵy mal sharýashylyǵy úlken apatqa ushyraidy. Naqty derek boiynsha 1932 jyldyń aqpan aiyna deiin kolhozdardaǵy maldyń 87 paiyzy qyrylady delingen. Onymen qoimai, indýstriialandyrý jyldarynda Reseidiń ortalyq aýdandaryndaǵy iri qurylystardaǵy jumysshylardy etpen qamtamasyz etý maqsatynda maldyń biraz bóligi Reseige jiberiledi. Sóitip, 1928 jylǵa deiin Qazaqstanda 40 million mal bolsa, 1933 jylǵy Qazaqstanda 5 millionǵa jýyq qana mal qaldy. Ary qarai alapat ashtyq.
Estelik aitady:
«Ujymdastyrý jáne qazaqtardy assimiliatsiialaý saiasaty ulttyń genofondyna orny tolmas ziian ákeldi. Týǵan halqy úshin talai paidaly isterdi júzege asyra alatyn myńdaǵan adamdar qurbandyqqa shalyndy. Tarihtyń sol bir qasiretti kezeńinde ultymyzdyń jartysy ajal qushty. Osyǵan bailanysty, meniń oiymsha mynaý bir derekti aitsam óte qyzyqty bolar edi. XIX ǵasyrdyń sońyna qarai patshalyq Resei ákimshiligi ótkizgen Orta Aziia turǵyndarynyń sanaǵynyń qorytyndysy boiynsha qazaqtar («qyrǵyz-qaisaq») osy aimaqtaǵy eń sany kóp halyq eken. Biz 4 millionnan da kóp bolyppyz. Al ózbek halqynyń sany 500 myńǵa da jetpegen kórinedi. Sanaqta túriktengen tájikter dep kórsetilgen sarttardyń sany 2 milliondai bolypty. Al endi qalǵan 1,5 million adam taza tájikterge jatqyzylypty, qyrǵyzdar («qaraqyrǵyzdar») tipti az eken. Bálshebekterdiń qandy qyrǵyny, joǵaryda aitqanymdai, qazaq ultynyń genefonynyń myqtap buzylýyna, bizdiń mádenietimiz ben tilimizdiń aýyr jaǵdaiǵa ushyraýyna tikelei sebepker boldy» [1,108].
Jer jánnaty atalǵan Jetisý jeri. Jaz jailaý jailap, qys qystaýyn qystap mamyrajai otyrǵan eldiń ishinde qazaqy salt-dástúrge berik, atadan balaǵa jalǵasqan baǵzy qundylyqtardy kóziniń qarashyǵyndai qorǵashtaityn Toqanyń otbasy da el qatarly tirligimen ǵumyr keship jatqan. Ashań júzdi, aqsary, bidai óńdi boishań kelgen kelinshegi Áfýza úiinde kóldeneń qylshyq jatpaityn qylap adam eken. Peiiliniń keń, dastarhanynyń mol, asynyń dámdiliginen bolar, bul úiden qonaq úzilmeitin. Toqa ózi birtoǵa, jýastaý, erekshe balajan kisi desedi. Kishkentai qyzy Bibiajar shetinep ketkende janyn qoiarǵa jer tappai qinalady. Ol kezde qaita alqalaǵan aǵaiyn, es jidyrar eli bar ýaqyt qoi. Qiyndyqtyń kókesi sodan keiin bastalady. Óz jerinde óz saltynsha ómir keship jatqan halyqtyń basyna aýyr náýbet keledi.
«Barynan aiyrylǵan atam ashtan ólmes úshin týǵan jerdi tastap ketýge sheshim qabyldaǵan. Mal-janynan aiyrylǵan qazaqtardyń kóbisi Qytai eline qonys aýdarǵan. Alaida, ákemniń aitýynsha, atam ol jaqqa barýdan bas tartqan. Jat jerde ómir súrý otbasyna áldeqaida aýyr tietinin jáne eń bastysy – Otanmen, týǵan-týystarmen bailanys úzilip qalaryn bilgen. Sondyqtan otbasy keńese kele qazaqtardy qynadai qyrǵan ashtyqtan qutylý úshin, kesapatty kezeń ótkenshe Frýnze qalasyna baryp, ólmeýdiń qamyn jasap, tirlik etýge bekigen. Frýnzege deiingi jol aýyr jáne uzaq bolǵan. Alaida olar qalaǵa aman-esen jetken.
Frýnzede, búgingi Bishkekte atam bir orys otbasynyń birshama ýaqyt sharýashylyǵyn júrgizetin qara jumysqa kelisipti. Qojaiynnyń úlken úiinen alys emes jerden olarǵa shaǵyn qaqyra bólinipti. Qasirettiń úlkeni sol jerde bolatynyn bilmegen olar qulaǵaly turǵan álgi tamnyń ózine keremet qýanypty» [1,109]. Bul – estelik. Balanyń áke týraly esteligi. Osy júlgeni endi ákeniń óz baiandaýmen jalǵastyrý úshin azdaǵan túsinik bere ketýge týra keledi.
Kemel Toqaevtyń jastyq shaǵy soǵysta ótti. Onyń «Soldat soǵysqa ketti» degen romany mine, osy kezeńdi sýretteidi. Esimi Muhamed dep alynǵan bas keiipker – lirikalyq beine. Iaǵni, Kemeldiń ózi. Buǵan dál qazir ǵylymi túrde dálel keltirip sózdi uzartyp jatpaiyq, baiandaý barysynda bári de túsinikti bolady.
Sonymen, soǵysqa ketip bara jatqan jolda Muhamed ózimen birge maidanǵa attanǵan joldasy Meiirmanovpen sóilesedi. Óte sátti órbigen dialog aqyry Muhamedtiń bala kúngi oqiǵasyn aitýǵa alyp keledi.
«Meiirmanov qamyqqan únmen:
– Bir úiden jalǵyz edim. Artymda kári sheshem qaldy. Bárinen de sol baiǵusty aiaimyn, – dedi.
– Tiri jan, el ortasynda otyr. Oǵan nesine ýaiymdaisyń. Jurtpen birge kún kórer. Sendei artymda sheshe qalsa armanym bolmas edi.
– Shesheń qashan qaitys boldy?
– Oǵan talai jyldar ótti ǵoi. Jas kezimde qaitqan.
– Keipin, túr-túsin umytqan joqsyń ba?
– Nege umytaiyn! Túr-tulǵasy ajarly ashań júzi, syńǵyrlaǵan ásem kúlkisi, mańdaiymnan sipaǵan áppaq alaqany, sanaly kóz qarasy, erkeletken úni – bári kóz aldymda. Sheshemdi kóp oilaimyn...» [2, 10].
Áńgime arydan qozǵalyp, Jetisýdyń Qaratal ózeniniń boiynan kóship, Frýnzege kelgeni, ákesiniń qasynda Óte degen aǵasynyń otbasy da bolǵany aitylyp kelip, endi bala kúninde jadynda jattalyp qalǵan sol bir qasiretti sátterdi jińishkelep baiandaidy. Aǵasy Qasymmen birge qalai jetimhanaǵa túskeni týraly áńgimeleidi.
«Áli esimde, 30-shy jyldyń jazynda eki úi Pishkekke taqaý, kendir egisiniń basynda qaraýyl qaraidy. Aidalada, aryq jaǵasynda jalǵyz úi otyratynbyz. Qaraqurt degen bále qalyń. Tańerteńgisin keregeniń basyna qumyrsqasha qaptaityn. Al selo mańynda, orystar turǵan jerde qaraqurt azdaý. Óte aǵa bizdiń úiden bólek, sol orystardyń qasynda turady... Sol jyldyń jazynda eki úidiń basyna úlken aýyrtpalyq tústi. Óte aǵanyń úlken balasy Úmbetqulǵa qaraqurt tiip tósek tartyp jatyp qaldy. ...eki úi Pishkekke jetýge asyqty. Úmbetquldy dárigerge kórsetpek. Biraq keshikken edi. Óte aǵam azamat balasynan aiyrylǵan soń kúiikten tósek tartyp jatyp qaldy. Aqyry aýrýǵa shaldyqty. Almatydaǵy aǵaiyndar dereý elge qaitýǵa máslihat etti. Biraq eki úi Merkeden ary asa almady... Sol kúni ákem bir qasapshymen kelisip ústindegi barqyt shapanyn ógizdiń sińir siraǵyna aiyrbastamaq bop kelisken eken. Ógizdi qaida soiatynyn bilgen soń jáne sonyń qasynda turǵandy kóńilge toq sanaǵan ákem ińir qarańǵysynda ketip qalypty. Qasym ekeýmiz ákemdi izdep shyǵaiyq. Jolda arba aidaǵan eki kisi delbeni tartyp, atyn toqtatyp jón surady. Qaida bara jatqanymyzdy bildi. «Biz de so jaqqa bara jatyrmyz. Kel, arbaǵa otyra qoiyńdar!» dedi de, yryq bermei týra jetimhanaǵa alyp keldi. «Bizdiń áke-sheshemiz bar. Jetim emespiz. Qyryq kepeli úide turamyz. Aǵatai, jiber!» dep jalynsaq ta bosatpady. Beti aýyzy battiǵan qara shubar qazaq «Áke-shesheńniń qaida ekenin aitpai-aq qoi. Súiegi jer astynda qýrap jatqanyn bilemiz. Qasaryspa, osynda ákep tapsyrǵanymyzǵa rahmet ait» dep betimdi shymshyp aldy.
Qasym shubar qazaqtyń qolyn qaǵyp jiberdi: «Bylǵanysh qolmen balaǵa tiiýshi bolma!» dep meni moinymnan qushaqtai aldy.
«Ei, qaraigór mynany! Qol tigizbeitin sonshama kim ediń? Aqsúiek bai balasy shyǵarsyń? Jetimhanada bai men manaptardyń balasyna oryn joq!» dep álgi shubar bále órshelene tústi. Qyrsyqtyrsań da, týra qara qudyqqa aparyp tastaimyn. Kim arashaǵa túsetinin kóreiin!». Murnynyń samaly bar serigi: «Ái, balamen kerisip qaitesiń. Bizdiń mindet qańǵyǵan nemelerdi qaldyrmai jinap, álgi norma degenin oryndaý ǵoi!» dep pysyldai sóiledi...
Sóitip, Qasym ekeýmiz balalar úiinde qalyp qoidyq.
– Qaida ekendikterińdi úi ishi bilmei qalǵan eken ǵoi?
– Solai bolyp shyqty. Bir úide tórteý edik. Qaryndasym Bibajar elde turǵanda qaitys bop ketken. Úide Bibigúl qalǵan. Jetimhana jýǵyraqta jibere qoimaityn bolǵan soń Qasym aqyl aitty: «Jetimder úii nan beredi eken. Ekeýmizge bergen nannyń bireýin jep, ekinshi úzimin Bibigúlge qaldyraiyq. Nandy kóp jinap alǵan soń jetimhanadan qashyp ketemiz», - dedi. Onyń sózin maqul kórdim. Bir jetiniń ishinde jarty kúlshedei nan jinap aldyq. Balalar úiine kelgen kúni maǵan qyzyl sáten kóilek bergen. Nandy soǵan orap júrgenbiz. Tárbieshi qashyp ketpeidi dep oilady ma, dalaǵa shyǵaratyn boldy. Azanǵy jemi joq shaidan keiin, Qasym: «Sen osynda qala tur, men baryp qaitaiyn. Aǵa úide bolsa keshke qarai seni alyp ketemiz», - dedi. Qasymdy ájem baýyryna basqandyqtan ata balasy sanalyp, ákemdi «aǵa», sheshemdi «Áfýza» dep óz atymen ataityn. Qasym tez oraldy. Men ony dalada, dýal tasasynda kútip júrgem. Ony kórgen sátte «Sheshem aman ba? Ákem qaida? Nege kelmedi?» dep jaýtańdai qaradym. Ol iyǵyma qolyn salyp: «Qyryq kepede tiri jan joq. Aýladaǵy barlyq úiler kóship ketken. Bálkim...» dep múdirip qaldy.
«Ne aitaiyn dediń?»
«Bálkim, Pishkekke kóship ketken shyǵar». Sońǵy jyly Pishkekke Iakov degen orystyń úiinde turǵan edik. Úii jaima bazardyń túbinde, tas joldyń boiynda bolatyn. Eki balasy úlken bilim alǵan, injener ekenin bilem. Keń úide kempirimen ekeýi ǵana turatyn. Qasym meniń býlyǵyp jylap turǵanymdy baiqap «Bulai jylai berme. Kóziń aýyrady. Bálkim, olar Pishkekke ketken shyǵar. Kún jylynyp kóktem shyqsyn. Pishkekke, Iakovqa baryp qaitam», – dep oramalǵa oralǵan nandy qolyma ustatty. Nannyń shetinen bir úzip qaitaryp bergenimde, ol basymnan sipap «Óziń jei ber. Men toqpyn», – dedi. Jetimhanada o kezde tósek-oryn, kórpe, jastyq degen bolmaityn. Edenge aq kiiz tóselgen. Sonyń ústine kóileksheń jata ketemiz. Árkimniń menshikti orny bar. Meniń «tósegim» tereze jaqta edi. Áinekten kúnniń shýaǵy túskende qýanyp ketem. Aq sáýle aryq deneni shymyrlatyp, qyzdyryp boiǵa qýat bergendei bolady. Kóktem shyqty. Jerdiń kógi kóterilgende Qasym Pishkekke ketti. Áke-shesheniń óli-tirisin bilip kelmek» [2, 14-17].
Endi essedegi estelik sóilesin:
«Frýnzege barǵannan keiin eki jyldan soń ájem kedeishiliktiń kesirinen ómirdiń adam tózbes aýyrtpalyǵy men azapty da aýyr eńbekten eseńgirep, sal aýrýyna shaldyǵyp, jatyp qalǵan. Otbasyn asyraý úshin janyn salyp júrgen atama súiikti áieliniń aýyr naýqasy úlken soqqy bolyp tigen. Aýyr oi meńdep, bolashaqqa degen senimi joǵala bastaidy. Keshqurym, tósekke tańylǵan áieliniń janynda kóziniń jasyn tiia almai, ony jubatýǵa tyrysyp, tónip kele jatqan qaiǵyny sezgendei balalaryna aianyshpen kóz tastaidy. Qasiret olardy ainalyp ótpedi...» [1, 110].
Estelikte budan ary Qasym men Kemeldiń ákelerine ilesip bazarǵa ketkeni, olardyń qańǵybas, jetim balalardy jetimhanalarǵa tasyp júrgenderge jolyǵyp, olar ózderine belgilengen normany oryndaý úshin balalarǵa dereý qujat rásimdelip birdemde-aq «tiri jetimge» ainalyp, shyǵa kelgenin baiandaidy. Alaida olar sol kúnniń keshinde-aq shyn jetimge, keiin kóp ótpei tul jetimge ainalady.
«Sol qasiretti kúni ájem úide kishi qyzymen qalady. Ákemniń qaryndasy qatty sýyqtan qorǵalap, ottyń janynda oinap otyrǵan eken. Bir kezde aiaǵy taiyp, janyp turǵan otqa túsip ketken. Tósekke tańylǵan ana otqa túsip shyryldap jatqan sábiine jete almai, birneshe minýttan keiin máńgilik tynys tapqan. Bir sumdyqty sezgen atam men Iakov júgirip jetken. Qaiǵyly oqiǵany kórip, ál-dármeni quryǵan atam áieliniń janyna tizerlei otyryp, egilip jylaǵan. Osy aralyqta Iakov otqa sý shashyp, odan janyp ketken qyzdyń denesin shyǵaryp alǵan.
Iakov atama áieli men qyzyn jerleýge kómektesken, odan keiin ekeýi joǵalǵan balalardy izdeýge shyqqan. Uzaq ýaqyt izdegenmen nátije bolmaǵan. Olardyń qaida ekenin eshkim de aityp bere almaǵan. Bul áieli men qyzynyń ólimine qosymsha taǵy bir úlken soqqy boldy. Oǵan qos ulyn qylmyskerler nemese áldekim quldyqqa alyp ketkendei bolyp kórinedi. Ol kezde mundailar kóp eken. Úige áreń degende jetken ol Iakovke ómirdiń múlde máni qalmaǵanyn aityp muńaiady. Balalardyń biri qaityp oralatyn bolsa qol ushyn berýdi suraidy. Sol túni atam álgi úiden birjola ketken. Sodan keiin ony eshkim kórmegen. Osylaisha iz-túzsiz joǵalǵan» [1, 110].
Ata-anasy, kishkentai qaryndastarynan habar bilmek bolyp ekinshi ret jolǵa shyqqan Qasymnyń, aǵasynyń jolyn kútip, ne qýanysh, ne jaqsylyq ákeler eken dep eleńdep júregen Kemeldiń kúii neshik? Ony romandaǵy Muhamed, ómirdegi Kemel baiandaidy:
«Syrttan tyqyr estilse esik jaqqa jaltaqtap qarai berem. Bir kúni eseńgiregen qalypta kózimdi ashsam bas jaǵymda shuqshiyp Qasym otyr. Kóz sharasy jasqa tolǵan. «Nege jylaisyń?» degendei suraqty pishinmen bajyraia qaraimyn. Sóileýge dármenim joq. «Tiri ekensiń ǵoi, tursańshy!» - dep moinymnan qushaqtap basymdy keýdesine basty. Áreń jaýap qattym. «Seniń kelgenińdi bilip jattym ǵoi».
«Iá, óitip ótirik soqpa. Bilseń, qytyqtaǵanda nege oianbaisyń?»
«Kirpik sondai aýyr, kózimdi asha almadym».
Ol murnyn bir tartyp kúldi.
«Kirpigińe tas bailanyp qalǵan ba? Nege asha almaisyń?».
Al jaýap qataiyn desem býyn-býynym bosap, dińkem quryp barady. Amalsyz yrjiiam. Qasym betime tesile qarap dereý jeidesiniń omyraý túimesin aǵytyp jiberdi de betoramalǵa oraǵan túiinshekti aldy. Onysy bir japyraq nan eken. Úzdige qolymdy sozdym. Shetinen tistegenimde aýzym silekeige tolyp ketti. Bul dúniede nannan dámdi taǵam joq siiaqty kórindi...
Esimdi jiyp, qýat kirgen bir shaqta Qasymnan «Ákem nege kelmedi? Mamam ne aitty? Bibigúl eńbektep júr me?» dep suraiyn. Qasym kibijiktep jaýap qatty:
«Aǵa baiaǵydai kiiz úi tigip otyr. Áibát turady. Tamaqtary toq. Bibigúl aiaǵyn qaz-qaz basyp, buralańdai qisalańdap bas aýǵan jaqqa júrip ketedi. Muhamed kúlshe berip jiberdi degenimde syqylyqtai kúldi» degende daýysy birtúrli dirildep shyqty. Men taǵy qaitalap suradym.
«Ákem qaida? Nege kelmedi?».
«Qansha aitsam da uqpaidy ekensiń» dep qynjylǵandai boldy.
– Eki úidiń beinetin kótergen ákeń qaidan kelsin. Óte aǵa naýqas, Qalibegi syrqattan ońalmapty. Solar jazylsyn deidi. Jáne seniń bátińkeńniń joǵyn estip, jańa bátińke satyp alǵan soń birjola baram», – dedi.
«Seniń kóziń nege jasaýrai beredi? Jylaǵyń kep tur ma?!».
«Pishkekpen eki orta bir talai jer. Merkege jetkenshe tambýrǵa otyryp keldik. Jel tidi bilem, sodan beri kózim jasaýrai beredi», – dep Qasym iyǵymnan qushaqtap baýyryna basty. Tóbeme ystyq jas tamdy.
Meiirmanov qozǵalaqtap, tolqi túsip:
– Keiin papań keldi me? – dedi.
– Kelmedi, – dep kúrsindi Muhamed.
– Bári qaitys boldy.
– Ony qaidan bildiń? Kim aitty?
– Oilamaǵan jerden estip qaldym, – dep Muhamed kúrsine sózin jalǵady...» [2, 18].
Qasym jetimhanadaǵy ózinen bir-eki jas úlken Janar degen qyzben áńgimelesip otyrǵan. Sózden sóz shyǵyp, Janar Qasymnyń jaltarǵanyna qoimai, ata-anasy jaily qaita-qaita qadalyp suraidy, jan-jaǵyna qaraǵan Qasym inisin uiqtap jatyr dese kerek, anasy men qaryndasynyń qalai qaitys bolǵanyn egjei-tegjeili áńgimeleidi.
«Meni kórgende Iakov orys «Berik bol, Kosti. Ákeńdi izdep suraý sap kórip edim. Taba almadym. Ózenge aǵyp óldi desedi. Anaý tompaq tóbeshik shesheń men qaryndasyńnyń molasy. Ekeýiń er jetip, áli-aq azamat bop ketesińder. Sonda súiegin qalaǵan jerge aparyp qoiasyńdar. Qolymnan kelgeni osy ǵana, balam!», – dedi.
Qasymnyń sońǵy sózin estýge shamam keldi. Eseńgiregen qalypta eńirep jylap jatqam. Qasymnyń qushaqtaǵanyn bilem. «Muhamed, sen oiaý ma ediń? Meni ne qara basty!» - degen daýsy qulaǵyma yzyńdap estildi. Erteńgisin kózimdi ashqanda kúnsiz, bultsyz, bulyńǵyr dúnieniń ortasynda jalǵyz jatqandai sezindim. Eń alǵash aq halat kigen doktordy kórgenim sol. Qolymnyń qaryna ine tyǵyp suiyq dári jiberip jatty. Taǵy birdemeler jasaǵan bolady. Osynyń bári maǵan tús sekildi. Tek aǵanyń qamqor qoly so joly meni ajaldan qutqarǵanyn bilem...» [2, 18].
Mine, bul keiipkerimiz Kemeldiń jetimdiktiń jeidesin kiip ardaqty áke, aiaýly ana, súiikti qaryndasynan habar alǵanǵa deiingi ǵana ómiri. Bul áste oidan quralǵan kórkem shyǵarmanyń siýjeti emes, bul Kemel degen qazaqtyń tabanymen júrip, taǵdyrymen keship ótkergen ómiriniń bir úzigi.
«70-shi jyldary ákem maǵan Bishkekke baryp, sol úidi kórgisi keletinin aitatyn. Qym-qýyt tirshiliktiń ýaiymymen júrip saparyn keiinge qaldyrýmen boldy, aqyry ol jerge bara almai-aq ketti», – deidi balasy áke týraly esteliginde.
F.M.Dostoevskii: «Myna bir ósietimdi este saqtańdar: eshbir oqiǵany, eshbir qaqtyǵys-shielenisti oidan shyǵarmańdar. Ómirdiń ózinde ne bar, sony alyńdar. Ómir bizdiń oidan shyǵaratyndarymyzdyń bárinen de bai. Kádimgi, kúndelikti ómirdiń beretinin eshqandai oi-qiial bere almaidy, ómirdi qadirleńder» degen eken. Joǵaryda baiandalǵan Qasym men Kemeldiń oqiǵasy máńgi qaitalanbas shynaiy taǵdyr. Ony avtordyń ómirbaian retinde ǵana emes, kórkem ádebiet negizinde baiandaýy onyń aýqymyn onan saiyn keńeitip, ǵumyryn, tipti de, uzartyp máńgi ólmes týyndyǵa ainaldyryp jibergen.
Kórkem shyǵarmanyń taǵy bir ereksheligi baiandap otyrǵan oqiǵa myń jerden avtordyń, iá, keiipkerdiń basynan ótkergen shynaiy oqiǵasy bolsa da onyń bárin jipke tizgen táspiniń tasyndai sanamalap otyrmaidy. Al, estelik, basqa adamnyń basynan ótken qiyn sátterdiń asa názik, alýan sezimderin ózi baiandaǵandai jetkize bermeidi, ol mindet te emes. Sondyqtan shyǵarmany bailanystyra baiandap otyrmyz. Ekeýiniń ary qaraiǵy taǵdyry qalai boldy?
«...Basqa baratyn jer bolmaǵanyn túsingennen keiin olar balalar úiinde bilim alýǵa kiristi. Bir jyldan keiin Qasym eń alǵyr jáne tártipti tárbielenýshi retinde starostanyń orynbasary bolyp sailanady. Óziniń qoǵamdyq jaǵdaiyn paidalanyp, ol inisine jan-jaqty kómektesken, tipti ashanadan qosymsha nan úlesin alyp beretin qýlyq ta oilap taýypty. Balalar úiinde tiisti oqý protsesi bolmaǵan. Óitkeni onda neshe túrli balalar – qańǵybas, buzaqylar da kezdesetin. Sondyqtan da Qasym balalar úiiniń bastyǵyna ózin jáne inisin durys oqyp, jóndi bilim alý úshin basqa balalar úiine aýystyrý jóninde ótinish jazýǵa sheshim qabyldaidy. Aqyldy, oily azamat bolǵandyqtan ol úlken ómirde bilimsiz óz ornyn tabýdyń qiyn ekenin jaqsy túsingen.
Tańdanarlyǵy – balalar úiiniń bastyǵy bul tilekke qoldaý kórsetken. Múmkin ol Qasymǵa tártibi men minezderi barlyq ýaqytta jaily bola bermeitin qańǵybas balalardyń arasynda tártip ornatýǵa kómekteskeni úshin razy bolǵan shyǵar. Osylaisha ákem aǵasymen birge Shymkent myrysh zaýyty janyndaǵy jetim balalarǵa arnalǵan internattan bir-aq shyǵady. Olar osynda orta mektepti bitirip, ómirdegi tuńǵysh resmi qujat – kámeletke tolǵandyǵy týraly qujat alǵan...
Ákemniń aǵasy internattan soń felsherlik ýchilisheni aiaqtaǵannan keiin Sverdlovskige jiberiledi. Onda ofitserler ázirleitin qysqa merzimdik kýrsty támamdaidy. Sabaqtan bos ýaqytta inisi Kemelge hat jazyp turǵan. Bul hattar eshkimdi bei-jai qaldyrmaidy, maǵynasy da tereń, inige degen aǵanyń qamqor kóńiliniń yqylasy kórinip turady. Qasym árbir hatynda Kemelge oqýǵa jaýapkershilikpen qaraýdyń jáne qoǵamdyq tapsyrmalardy oryndaýdyń mańyzdylyǵyn eske salyp otyrady. Ol inisinen sotqar synyptastarymen tóbelespei, tynysh júrýin suraidy. Bir sózben aitqanda, Qasym qaiǵyly jaǵdaida mert bolǵan ata-ananyń ornyn basyp, bar jaýapkershilikti óz moinyna alady.
Ákem óziniń sol internatqa túskenin jolym boldyǵa sanaityn, óitkeni onyń tike túrmege bir-aq alyp baratyn jolǵa salatyn basqa balalar úii nemese jetimhanalardyń birine tap bolýy da múmkin edi ǵoi. Sol bir aýyr jyldary mundai mysaldar az emes edi. Internatta ol ashtyqtan aman qalýmen birge orta bilim aldy.
Ol ómirden erte ketken ata-anasyn ajaldan arashalap alyp qalýǵa qoldan keler qairan bolmaǵanyn oilap, qaiǵydan qan jutyp otyrady eken. Mundai azapty sátterde súieý bolar jalǵyz tiregi – qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp júrgen, komsorg bolǵan aǵasy Qasym edi. Ol Kemelge únemi kelip turypty, qolynan keler járdemin aiamapty, tarshylyq kórsetpepti. Qasym mektep bitirgen soń institýtqa túsýdi, sóitip jataqhanaǵa ornalasyp, inisin qasyna alýdy armandapty.
Alaida aǵa men ininiń úmitin soǵys úzdi. Qasym alǵashqylardyń biri bolyp maidanǵa alyndy. Ol áskeri bólimderde tárbie jumysyn júrgizý mindetin atqaratyn saiasi jetekshiler daiarlaityn kýrsqa tústi.
Ákemniń aitýyna qaraǵanda, aǵa men ini aiyrylysar sátte qatty qinalǵan. Ádettegidei qosh aitysar aldyndaǵy áńgime de, aqyl aitý rásimi de bolmaǵan. Olar internat janyndaǵy sákide bastary salbyrap, ábden tozǵan aiaq kiimderine qarap, tunjyrap únsiz otyrypty. Jan qinaityn únsizdik ekeýine eń aýyr tigen, bir-birimen birjola qoshtasyp otyrǵanyn, endi eshqashan kóre almaityndaryn sezgendei edi. Qasym ornynan turyp, áskeri komissariatqa baratyn ýaqyty bolǵanyn aitady. Ákem ony shyǵaryp salmaq bolady. Qasym qarańǵy túskenin, qaitarda birdeńege urynyp qalýy múmkin ekendigin aityp, qaldyryp ketedi. Olar qushaqtasyp qoshtasady, Qasym áskerge shaqyrylǵan basqa jigitter otyrǵan júk mashinasyna qarai betteidi. Inisiniń sońynan qarap turǵandyǵyn sezgen aǵa burylyp qol bulǵaidy. Ákem onyń kóz jasyn kúshpen tejep bara jatqanyn baiqap qalǵan. Aǵasyn sońǵy ret kórip turǵanyn sezgendei, keýdesine ashy óksik tyǵylyp, jylap jiberedi.
Júk mashinasy áskeri komissariatqa bet alǵan kezde ál-dármeni quryǵan Kemel jetimder úiiniń jataǵyna súiretilip kelip, tósegine qulai ketken» [1, 118-119].
Sol aǵa, Kemeldiń mynaý jaryq jalǵandaǵy jalǵyz ǵana jaqyny, jalǵyz ǵana tiregi, jalǵyz ǵana janashyry, eki-úsh-aq jas úlkendigine qaramai oǵan áke ornyna áke, sheshe ornynan sheshe, aǵa ornyna aǵa bola bilgen aǵasyn, jalǵyz ǵana Qasymyn sum soǵys, jalmaýyz, dúlei, taskereń soǵys júgirip kele jatyp jalpasynan túsken myń-million adamdardyń biri retinde ǵana jalmap juta salǵan.
Bul jaǵdai Kemeldiń ishine shemen bop qatyp, sher bop bailanǵan. Sol úshin de romanda aǵasynyń ólimi týraly, kósilip baiandamaidy. Balalyǵy týraly áńgimeniń aiaǵynda:
«Sol baýyrymnan da aiyryldym. Biylǵy aqpanda qaza tapty. Nemister óltirdi» deidi, boldy [8, 18]. Eki-aq sózden quralǵan sońǵy sóilemde bári tur. Yza da, kek te, ókinish, yzyt bári. Endi mine, sol kek ózin de soǵysqa alyp, qan maidanǵa asyqtyryp barady. Aǵasynan keiin bir jarym jyldan soń ózi de soǵysqa alynǵan. Ol jaily romannyń ishindegi «soldat kúndeligi» dep atalyp, áńgimelenip jatqan oqiǵamen jymdasyp ári ilgeriletip otyratyn erekshe tásildegi baiandaýda aitylady.
«27 qyrkúiek, 1942 jyl
Jattyǵý sabaǵy tym aýyr.
Meniń bólimshemde alǵashqy kezde jeti adam bar. Maidanǵa júrýge qatty daiyndalyp jatyrmyz. Tezirek jetsek eken, jaýdan kek alsaq eken degen jalǵyz tilek bar» [2, 9].
Mine, bul keiin roman jazylǵanda qosylǵan kádimgi jaýynger Kemeldiń, aǵasynyń kegin alýǵa maidanǵa asyqqan Kemeldiń kúndeligi edi.
Shyn máninde Qasymnyń ólimi onyń jarty denesin oq julyp ketkendei aýyr jaralap ketken.
«Stýdent kezimde men ákemmen onyń ómiriniń eń qiyn kezeńi týraly suradym. «Men úshin eń qiyn sát aǵamnyń qaitys bolǵany týraly habardy – «qaraqaǵazdy» alǵan sátim boldy», – dedi ol. Qasym aǵa 1942 jyldyń aqpanynda qaza tapty. Ákem baýyrynyń haty men Keńes armiiasynyń leitenanty sheninde túsken sýretin kóziniń qarashyǵyndai saqtap júrdi. Sýrettiń artqy jaǵyna óz qolymen qaryndashpen «Inim Kemelge estelik úshin» dep jazǵan. Ákem Qasymnyń jii túsine enetindigine, aqyl aityp, keńes berip, ony ómirdiń qiianattarynan saqtandyrǵysy keletin syńai tanytatynyn jii aitatyn. Keide maǵan ákem týǵan aǵasy aiaqasty tirilip keledi dep úmittenetindei kórinetin. Sondai sátterde ol: «Múmkin, ol aýyr jaraqattan nemese kontýziiadan keiin gospitalde joǵalyp ketken shyǵar, soǵysta bári bolady ǵoi. Men aýyr jaraqatpen Gomel, Omby, Almatynyń áskeri gospitaldarynda jatqanda aiaqsyz, qolsyz qalǵan kóptegen jaýyngerlerdiń otbasyna oralýdan bas tartyp, vokzaldar men beketterde qalyp jatatynyna kýá bolǵanym bar», – deitin. Alaida, Qasym oralǵan joq. Keiinirek, onyń maidanda qaza tapqany týraly resmi qaǵaz keldi. Osydan keiin ǵana ákem mynaý jaryq dúniede Toqa áýletinen jalǵyz ózi qalǵanyn moiyndap tyndy» [1, 113].
Osyndai aýyr kúidi bastan ótkerý túgili, oqýdyń ózi qandai aýyr!
Keibir jaǵdailardy qazir aitsań ertegidegidei qabyldanatyny ras. Mysaly esteliktegi myna joldarda bizge solai seziledi:
«...ol kezde bozbalalardyń armanynyń eń úlkeni – qol saǵat taǵý bolǵan tárizdi. Ol da synyptastary siiaqty qazirgi ýaqytta kúndelikti tutynatyn nársege ainalǵan sol zatqa ańsary aýyp, armandaǵan. Tek segizinshi synypta oqyp júrgende ǵana olarǵa osyndai saǵatty qalai paidalanýdy, ondaǵy ýaqytty qalai bilýdi úiretken» [1, 117].
Iá, ýaqytpen birge kóp nárse ózgeredi. Biraq, adamdar arasyndaǵy shynaiy ári qarapaiym qatynastyń qunynan qymbat eshnárse bolmaq emes. Qasym men Kemeldiń bir-birine degen meiirim, birin-biri tabiǵi túrde tolyqtyryp turǵan áke men balanyń qalamynan týǵan bul týyndylardyń kózge kórine bermeitin tylsym bailanys, ystyq mahabbaty da sony aiǵaqtap turǵandai. Áke týraly esteliktiń onyń ózge shyǵarmalarymen de jipsiz bailanysy az emes. Ol jaiyndaǵy áńgime óz aldyna...
Sonymen, «Aǵamnyń kegi» dep soǵysqa attanǵan, bir áýletten qalǵan jalǵyz dán, jalǵyz daraq – Kemel Qudaidyń qýatynda ólmedi, aman qaldy. Jalyndap turǵan jas sarbaz birden kózge túsip, 226-shy atqyshtar diviziiasynyń bólim komandiri bolady. Úsh aidan soń urysta jaralanyp, áskeri gospitalǵa túsedi. Alaida, jaraqatynan tolyq jazylmasa da alǵy shepke attanýǵa ózi tilek bildiredi. Sóitip, ol 7-gvardiiashylar tank polkyna qosylyp Belorýssiiada, Ýkraina men Polsha jerinde bolyp, keskilesken maidandarǵa qatysady. Maidanda júrip eki márte «erligi úshin» medalin alady. Soǵysta eki jarym jyl bolyp, áldeneshe ret aýyr jaralanyp, II dárejeli múgedek bolǵan ol jaraly soldattarmen birge elge qaitty. Múgedek bolsa da aman kelgenine qýanǵan jaqyndary jaraly soldattardy qarsy alyp, úidi-úiine alyp ketkende ol jalǵyz ózi qos baldaǵyna súiengen qalpy Almaty vokzalynda turdy...
Ne kerek, sútpen bitip, súiekke sińgen qaisarlyqtyń arqasynda kesilý kerek degen aiaǵyn kestirmei, emdelip jazyldy. Shynaiy jazylǵan romandaǵy Muhamedtiń tirshiligin shynaiy ómirdegi Kemeldiń izine jalǵap áketer bolsaq, sonaý jetimhanadan bastalǵan asa kúrdeli de burań jol ony soǵystyń qandy soqpaǵyna sala otyryp,1945 jyly Almatydaǵy sol kezdegi S.M.Kirov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýniversitetine bastap keledi. Emtihansyz qabyldanyp oqýǵa túsedi.
Ary qarai ómir jalǵasty. Úilenip, úili bolady. Qudai qosqan qosaǵy Turar tula boiy tuńǵyshy ul balany dúniege ákeledi. Sonda, úzile jazdaǵan Toqa áýletin jalǵaǵan uldyń atyn qoiarda Kemeldiń oiynan sol baiaǵy asyl aǵasy Qasym ketpei qoiǵan. Jaryq jalǵanǵa keldi, jetimdiktiń aýyr azabyn tartyp, inisin el qataryna qosý úshin erte eseiip, jigit shaǵynda jupar isi burqyraǵan bala súimek túgili, jar qushyp, jastyqta basy túiispegen qalpy ómirden kete barǵan Qasymy. Onyń esimin endi kim jalǵamaq? Sol esimdi endi myna jaryq dúniede kim atatyp júrmek? Aǵa esimin óltirmeimin degen ini sol tula boiy tuńǵyshynyń esimin Qasymjomart qoiypty!
Áke jolyn qýyp, áke muratyn jalǵaǵan sol ul esimi óshpei atalyp júrsin dep yrymdaǵan Qasym atyn, ekeýinen óli, ekeýinen tiridei, bir kúnde otbasynyń tórt adamynan birdei aiyrylǵanda qasirettiń salmaǵyn kótere almai qorqaý qoǵamnyń qomaǵai óńeshine jutylyp kete barǵan Toqa esimin, jarty ǵasyrdan astam ǵumyry jalǵyzdyqpen ótken Kemel atyn, óz esimin kúlli jer sharynyń tórinde otyryp tórelik aitatyn Birikken Ulttar Uiymynyń biik minberine deiin aparypty. Jáne jai ǵana aparmapty. Onyń esim-soiy onda «BUU Bas hatshysynyń orynbasary», «BUU-nyń Jenevadaǵy Bólimshesiniń Bas Direktory» degen joǵary laýazymnyń iesi retinde jazyldy. Bul iisi Alash balasynyń alǵash shyqqan álemdik iri saiasi biik minberi edi. Ol – qazaq halqynyń biregei qairatker perzenti, armanshyl ákeniń rýhani qýaty daryǵan Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev!
Soǵystan múgedek bolyp oralǵanda qushaq jaia qaýyshar eshkimi joq, qos baldaǵyna súienip, jalǵyz ózi qasqaiyp vokzalda turǵan sol qaisar qazaqtyń perzenti bul kúnde Táýelsiz Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti!
O, qudireti kúshti, meiirimi sheksiz Alla taǵala! Ózinen kúder úzbegen úmitshil qulyn osylai jarylqaidy eken-aý!..
Hikmetke toly ǵumyr jolyn qalamymen órnektegen jazýshy ákeniń jan álemine qaǵazdan qaita úńilgen ul keiin esimindegi eki attyń arasyna defis qoiyp, Qasym-Jomart dep jazypty. Ol Qasym esimi de týra Kemel esimindei óz aldyna bólek esim bolyp qatar, kórneki, dara tursyn degeni bolar...
Ularbek NURǴALYMULY,
Qazaq ulttyq óner ýniversiteti
Kerektengen ádebietter:
1. Toqaev Q. Slovo ob ottse /Áke týraly tolǵanys. – A.: Parasat, 2005.
2. K. Toqaev shyǵarmalary. Almaty:. «Ana tili» 2017
