فوتو: سينحۋا
قىتايدا جاڭا «بەسجىلدىقتىڭ» بەرٸك نەگٸزٸ قالاندى
قىتايدا ەجەلگٸ سٶز بار: «كٶكتەم – جىلدىڭ شەشۋشٸ مەزگٸلٸ». مٷمكٸن, سوندىقتان دا جىل سايىن ناۋرىزدىڭ باسىندا ەلدە «ەكٸ سەسسييا» نەمەسە «ليانحۋەي» دەپ اتالاتىن ٸس-شارا ٶتەدٸ – بۇل قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق قىتايلىق حالىق ٶكٸلدەرٸ جينالىسى (بقحٶج) مەن قىتاي حالىقتىق ساياسي كەلٸسٸم كەڭەسٸ (قحسكك) سەسسييالارى. قحر ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى, قحر تٶراعاسى جەنە ورتالىق ەسكەري كەڭەستٸڭ تٶراعاسى سي تسزينپين بەيسەنبٸ كٷنٸ 14-شٸ شاقىرىلىمداعى بقحٶج تٶرتٸنشٸ سەسسيياسى اياسىندا تسزيانسۋ پروۆينتسيياسىنىڭ دەلەگاتسيياسىنىڭ تالقىلاۋىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
جاڭا جىل 15-شٸ «بەسجىلدىقتىڭ» باستالۋىمەن جەنە قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ (قكپ) قۇرىلعانىنا 105 جىل تولۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. وسىلايشا, «ەكٸ سەسسييا» تەك ٶتكەن بەسجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ قانا قويماي, قىتايدىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق نەگٸزٸن ەلەمدٸك ساۋدا سوعىستارى مەن گەوساياسي تۋربۋلەنتتٸلٸك جاعدايىندا قالايدى. ايتا كەتەيٸك, قيىندىقتارعا قاراماستان, قىتاي 2025 جىلى تۇراقتى ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتٸپ, جالپى ٸشكٸ ٶنٸم (جٸٶ) 140 تريلليون يۋاننان اسىپ, 20 تريلليون اقش دوللارىنان استى. بۇل وقيعالاردىڭ ماڭىزى قىتايدىڭ ٸشكٸ ەكونوميكالىق دامۋى مەن سىرتقى ساياساتى ٷشٸن اسا زور.
«شىنىندا دا «ەكٸ سەسسييا» جٷيەسٸ ٷش نەگٸزگٸ فۋنكتسييانى بٸرٸكتٸرەدٸ: پٸكٸر جيناۋ, شەشٸم قابىلداۋ جەنە ورىندالۋىن باقىلاۋ. ەرەكشە ماڭىزدىسى, بيىلعى «ەكٸ سەسسييا» جاڭا بەسجىلدىق جوسپارلاۋ تسيكلٸنە, ياعني 2030 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭگە سەيكەس كەلەدٸ. وسى اۋقىمدى ستراتەگييا اياسىندا ەلدٸڭ گەوساياسي جەنە تەحنولوگييالىق ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندەگٸ باعىتىن ايقىنداۋعا بولادى», – دەيدٸ قازبەك مايگەلدينوۆ, قحر زەرتتەۋشٸلەرٸ اسسوتسياتسيياسىنىڭ تٶراعاسى, PhD دوكتورى.
فوتو: سينحۋا
نەگٸزگٸ دامۋ ماقساتتارى ٷكٸمەتتٸك ەسەپ بايانداماسىندا ۇسىنىلدى. قىتاي ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ 4,5–5% دەڭگەيٸندە قامتاماسىز ەتۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق باستى مٸندەتتەرگە قالالىق جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸن شامامەن 5,5% دەڭگەيٸندە ۇستاپ تۇرۋ, 12 ميلليوننان استام جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ, تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسٸن ارتتىرۋ جەنە حالىق تابىسىن ەكونوميكالىق ٶسٸم قارقىنىمەن ارتتىرۋ كٸرەدٸ. ۇلتتىق بەسجىلدىق جوسپاردا يننوۆاتسييالارعا, ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ ەكونوميكا مەن «جاسىل» تەحنولوگييالارعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. بيىلدان باستاپ قىتاي قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن كٷشەيتەدٸ جەنە كٶمٸرتەكتٸ بەيتاراپتىققا كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋگە تىرىسادى. كٶمٸرتەك شىعارىندىلارىن قىسقارتۋ ٶندٸرٸس, ەنەرگەتيكا جەنە كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييا سالالارىن وڭتايلاندىرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلماق. ەل جٸٶ-نٸڭ كٶمٸرتەكتٸك قارقىندىلىعىن كەلەسٸ بەس جىلدا 17%-عا تٶمەندەتۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىر.
«ٷش ماڭىزدى زاڭ جوباسى قارالۋدا. بٸرٸنشٸسٸ – ۇلتتىق دامۋ جوسپارلاۋ زاڭى, ول بەسجىلدىق جوسپارلاردى جٷزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى; ەكٸنشٸسٸ – ەتنيكالىق بٸرلٸك پەن پروگرەستٸ قولداۋ زاڭى; ٷشٸنشٸسٸ – ەلدٸڭ ەكولوگييالىق كودەكسٸ. بۇل قىتايدىڭ العاشقى كەشەندٸ ەكولوگييالىق زاڭى بولىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە جاسىل ترانسفورماتسييانى قامتيدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەل ەنەرگييا تۇتىنۋدى باقىلاۋدان كٶمٸرتەك شىعارىندىلارىن باقىلاۋعا ٶتۋ ماقساتىن قويىپ وتىر, بۇل – ەلەمدٸك ماڭىزدى ترەند», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
فوتو: سينحۋا
نازار اۋدارارلىق تاعى بٸر باعىت – جاساندى ينتەللەكت, كۆانتتىق تەحنولوگييالار, بيوتەحنولوگييا جەنە جاڭا ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ قارقىندى دامۋى مەن قولدانىلۋى. «جاساندى ينتەللەكت پليۋس» باستاماسى كەڭەيتٸلٸپ, ٶندٸرٸستٸك مودەلدەردٸڭ جان-جاقتى ترانسفورماتسيياسى جٷرگٸزٸلمەك. جاڭا ەسەپتەۋ قۋاتتارى, الگوريتمدەر مەن تسيفرلىق دامۋدىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ٶسٸمگە ىقپالى زور بولماق.
يننوۆاتسييالىق جەنە «جاسىل» دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەل كٶلەمٸندە عزتكج شىعىندارىنىڭ ورتاشا جىلدىق ٶسٸمٸ 7%-دان جوعارى بولۋى جوسپارلانىپ وتىر. قىتاي ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسييالاردىڭ ورتالىقتارىنا اينالۋى ٷشٸن ٷش حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىقتى دامىتۋعا كٶڭٸل بٶلەدٸ. ەل ەلەمدٸك يننوۆاتسييالىق يندەكس بويىنشا العاشقى وندىققا كٸرٸپ, حالىقارالىق پاتەنتتٸك ٶتٸنٸشتەر بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىنعا يە بولدى.
«كٷن تەرتٸبٸندە كەلەسٸ بەسجىلدىقتا قول جەتكٸزۋ قاجەت نەگٸزگٸ ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر بار. باسىمدىق – تەحنولوگييالىق تەۋەلسٸزدٸك. پەكين اقش سانكتسييالارىنا قاتىستى وسالدىق ساباقتارىن ٷيرەنٸپ, كريتيكالىق تەحنولوگييالارعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋدى كٶزدەيدٸ. جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا قىتايدا AI Plus ۇلتتىق باستاماسى ٸسكە قوسىلدى, وندا يي-دٸ بارلىق ەكونوميكالىق, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك سالالارعا تولىق ينتەگراتسييالاۋ قاراستىرىلادى. 800 قىتاي ساراپشىسى اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامادا 80%-ى قىتاي مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ەلەۋلٸ پروگرەستٸڭ بولۋىن كٷتۋدە», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
2025 جىلى قىتايداعى جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى نەگٸزگٸ سالالاردىڭ كٶلەمٸ 1,2 تريلليون يۋاننان استى, ال وسى سالاداعى كومپانييا سانى 6 200-دەن كٶپ بولدى. جي ٶندٸرٸستە جەنە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە بەلسەندٸ قولدانىلادى: ٶندٸرٸس كەسٸپورىندارىنىڭ 30%-دان استامى وسى تەحنولوگييالاردى پايدالانادى. قىتاي كومپانييالارى 300-دەن استام ادام تەرٸزدٸ روبوت مودەلدەرٸن ەزٸرلەدٸ. بيلٸك ينتەللەكتۋالدى ەكونوميكانى دامىتۋ, ٸرٸ ەسەپتەۋ كلاستەرلەرٸن قۇرۋ جەنە سپۋتنيكتٸك ينتەرنەتتٸ جەدەلدەتۋدٸ جوسپارلاپ وتىر.
حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن جەتٸلدٸرۋ جەتٸ باعىتتا جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى: جۇمىسپەن قامتۋ, تابىس, بٸلٸم, مەديتسينا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارتتار مەن كٸشكەنتاي بالالارعا قىزمەت كٶرسەتۋ. 2035 جىلعا قاراي بازالىق مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە تەڭ قول جەتكٸزۋ – سوتسياليستٸك مودەرنيزاتسييانىڭ نەگٸزگٸ تالابى. بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ وقۋ مەرزٸمٸن ۇزارتۋ جەنە تەگٸن بٸلٸم بەرۋ قامتۋىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان. بەسجىلدىق جوسپارى اياسىندا قىتايدا 109 ۇلتتىق جوبا جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ازاماتتاردىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋعا جەنە جاڭا ٶندٸرگٸش كٷشتەردٸ دامىتۋعا باعىتتالادى. بقحٶج ارقىلى ەل تاريحىندا العاش رەت جاڭا قىتاي كونستيتۋتسيياسى, ازاماتتىق كودەكس, قىتايدىڭ شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار تۋرالى زاڭى قابىلدانىپ, 2000 جىلدان استام ٶمٸر سٷرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالىعى جويىلدى.
فوتو: سينحۋا
ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ
«ەكٸ سەسسييا» – قىتايدىڭ ٸشكٸ ساياسي پروتسەسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ايماقتاعى بولاشاق ەكونوميكالىق تەندەنتسييالاردىڭ كٶرسەتكٸشٸ. وسى ماڭىزدى ساياسي وقيعادا قابىلداناتىن شەشٸمدەر قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ديناميكاسىنا كەشەندٸ ەسەر ەتٸپ, ونىڭ سەرٸكتەس ەلدەرگە, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا ىقپال ەتەدٸ.
«بٷگٸندە قازاقستان قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» ستراتەگيياسى اياسىنداعى سىرتقى-ەكونوميكالىق جەنە كٶلٸك-لوگيستيكالىق ٶزارا ەرەكەتتەسۋدەگٸ نەگٸزگٸ ەل بولىپ وتىر. قىتاي – قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ. قىتاي ينۆەستيتسييالارىنىڭ جالپى كٶلەمٸ جوعارى دەڭگەيگە جەتتٸ, ەرٸ بٸزدٸڭ ەلدەر الدىندا تاۋار اينالىمىن 50 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكٸزۋ سيياقتى جاڭا امبيتسييالىق ماقساتتار تۇر. ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك تە ماڭىزدى باعىت بولىپ تابىلادى. قازاقستان ٷشٸن پەكين نەگٸزگٸ ەنەرگەتيكالىق جەنە اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن يمپورتتاۋشى. كٶلٸك-لوگيستيكالىق تۇرعىدان دا ماڭىزدى – ترانسكاسپيي كٶلٸ جولى, «ورتاڭعى دەلٸز», باتىس قىتاي مەن ەۋروپانى ەڭ قىسقا جولمەن قوسادى. رەسەي ارقىلى ترانزيت قىسقارعان سوڭ ستراتەگييالىق مەنگە يە بولدى», – دەيدٸ ساراپشى.
قازٸرگٸ قىتاي – تەك ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك ورتالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار سوتسياليزمنٸڭ قىتايلىق ەرەكشەلٸكتەرٸ اياسىندا دامىپ كەلە جاتقان قۋاتتى ينستيتۋتسيونالدى جٷيە. ەل بٸرتٸندەپ ەۋرازيياداعى نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق پوليۋسقا اينالىپ كەلەدٸ, ال باستالعان بەسجىلدىق كەزەڭ جاڭا قارقىندى ٶسۋ كەزەڭٸنە اينالۋى مٷمكٸن. قازاقستان ٷشٸن بۇل ٷدەرٸستەر ستراتەگييالىق ماڭىزى بار. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كٷشەيۋٸ قۇرلىقتىق ساۋدانى كەڭەيتەدٸ, بۇل ٶز كەزەگٸندە ورتالىق ازييا ارقىلى ٶتەتٸن كٶلٸك-لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردىڭ رٶلٸن ارتتىرادى. وسىلايشا, ناۋرىزداعى «ەكٸ سەسسييا» تەك پەكيندە عانا ەمەس, ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ استانالارىندا دا نازاردا.
«قىتاي مەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ٶزارا ەرەكەتتەسۋ مەحانيزمدەرٸ – شىۇ الاڭى جەنە C5+1 (قىتاي – ورتالىق ازييا) فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىق. ٶتكەن جىلى استانادا وسى فورماتتاعى ەكٸنشٸ سامميتتە مەڭگٸلٸك كٶرشٸلٸك, دوستىق جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. بۇل قىتايدىڭ ٶڭٸر ەلدەرٸمەن جوعارى ساپالى ىنتىماقتاستىققا كٸرٸسٸپ وتىرعانىن بٸلدٸرەدٸ. بٷگٸن «ەكٸ سەسسييادا» قىتاي ٶز باعىتىن ناقتى كٶرسەتۋٸ ماڭىزدى. ەلەم بۇل وقيعالاردى كٷتۋدە, ٶيتكەنٸ پەكين ٶز گەوەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق دامۋدىڭ باعىتىن انىقتايدى, ال قازاقستان ٷشٸن بۇل وقيعالار تٸكەلەي مەنگە يە», – دەيدٸ ساراپشى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋى ەل ەكونوميكاسى مەن ايماقتىق تۇراقتىلىق ٷشٸن ماڭىزدى. ەلدەر ساۋدا, ەنەرگەتيكا, كٶلٸك جەنە ينۆەستيتسييالار سالاسىندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. قىتاي – قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ بٸرٸ. «بەلدەۋ جەنە جول» باستاماسى سيياقتى بٸرلەسكەن جوبالار ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا جەنە ساياسي ەرٸ مەدەني ديالوگتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ. قىتايداعى «ەكٸ سەسسييا» شەشٸمدەرٸ ەكونوميكالىق باسىمدىقتاردى ايقىندايدى, بۇل بٸرلەسكەن جوبالار مەن سەرٸكتەستٸكتٸ ودان ەرٸ دامىتۋعا ەسەر ەتەدٸ.
ايگەرٸم قالي
