Foto: Sinhýa
Qytaida jańa «besjyldyqtyń» berik negizi qalandy
Qytaida ejelgi sóz bar: «Kóktem – jyldyń sheshýshi mezgili». Múmkin, sondyqtan da jyl saiyn naýryzdyń basynda elde «Eki sessiia» nemese «lianhýei» dep atalatyn is-shara ótedi – bul Qytai Halyq Respýblikasynyń Barlyq Qytailyq Halyq Ókilderi Jinalysy (BQHÓJ) men Qytai Halyqtyq Saiasi Kelisim Keńesi (QHSKK) sessiialary. QHR Ortalyq Komitetiniń Bas hatshysy, QHR Tóraǵasy jáne Ortalyq áskeri keńestiń tóraǵasy Si Tszinpin beisenbi kúni 14-shi shaqyrylymdaǵy BQHÓJ tórtinshi sessiiasy aiasynda Tsziansý provintsiiasynyń delegatsiiasynyń talqylaýyna qatysty, dep habarlaidy Ult.kz.
Jańa jyl 15-shi «besjyldyqtyń» bastalýymen jáne Qytai Kommýnistik partiiasynyń (QKP) qurylǵanyna 105 jyl tolýymen erekshelenedi. Osylaisha, «Eki sessiia» tek ótken besjyldyqtyń qorytyndysyn shyǵaryp qana qoimai, Qytaidyń áleýmettik-ekonomikalyq damýynyń strategiialyq negizin álemdik saýda soǵystary men geosaiasi týrbýlenttilik jaǵdaiynda qalaidy. Aita keteiik, qiyndyqtarǵa qaramastan, Qytai 2025 jyly turaqty ekonomikalyq ósimdi qamtamasyz etip, jalpy ishki ónim (JIÓ) 140 trillion iýannan asyp, 20 trillion AQSh dollarynan asty. Bul oqiǵalardyń mańyzy Qytaidyń ishki ekonomikalyq damýy men syrtqy saiasaty úshin asa zor.
«Shynynda da «Eki sessiia» júiesi úsh negizgi fýnktsiiany biriktiredi: pikir jinaý, sheshim qabyldaý jáne oryndalýyn baqylaý. Erekshe mańyzdysy, biylǵy «Eki sessiia» jańa besjyldyq josparlaý tsikline, iaǵni 2030 jylǵa deiingi kezeńge sáikes keledi. Osy aýqymdy strategiia aiasynda eldiń geosaiasi jáne tehnologiialyq ózgerister kezeńindegi baǵytyn aiqyndaýǵa bolady», – deidi Qazbek Maigeldinov, QHR zertteýshileri assotsiatsiiasynyń tóraǵasy, PhD doktory.
Foto: Sinhýa
Negizgi damý maqsattary úkimettik esep baiandamasynda usynyldy. Qytai ekonomikalyq ósimdi 4,5–5% deńgeiinde qamtamasyz etýdi josparlap otyr. Áleýmettik-ekonomikalyq basty mindetterge qalalyq jumyssyzdyq deńgeiin shamamen 5,5% deńgeiinde ustap turý, 12 millionnan astam jańa jumys ornyn qurý, tutyný baǵasynyń indeksin arttyrý jáne halyq tabysyn ekonomikalyq ósim qarqynymen arttyrý kiredi. Ulttyq besjyldyq josparda innovatsiialarǵa, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, sondai-aq tómen kómirtekti ekonomika men «jasyl» tehnologiialarǵa erekshe kóńil bólinedi. Biyldan bastap Qytai qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryn kúsheitedi jáne kómirtekti beitaraptyqqa kezeń-kezeńimen kóshýge tyrysady. Kómirtek shyǵaryndylaryn qysqartý óndiris, energetika jáne kólik-kommýnikatsiia salalaryn ońtailandyrý arqyly júzege asyrylmaq. El JIÓ-niń kómirtektik qarqyndylyǵyn kelesi bes jylda 17%-ǵa tómendetýdi maqsat etip otyr.
«Úsh mańyzdy zań jobasy qaralýda. Birinshisi – ulttyq damý josparlaý zańy, ol besjyldyq josparlardy júzege asyrýda mańyzdy ról atqarady; ekinshisi – etnikalyq birlik pen progresti qoldaý zańy; úshinshisi – eldiń ekologiialyq kodeksi. Bul Qytaidyń alǵashqy keshendi ekologiialyq zańy bolyp, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne jasyl transformatsiiany qamtidy. Búgingi tańda el energiia tutynýdy baqylaýdan kómirtek shyǵaryndylaryn baqylaýǵa ótý maqsatyn qoiyp otyr, bul – álemdik mańyzdy trend», – deidi saiasattanýshy.
Foto: Sinhýa
Nazar aýdararlyq taǵy bir baǵyt – jasandy intellekt, kvanttyq tehnologiialar, biotehnologiia jáne jańa energiia kózderiniń qarqyndy damýy men qoldanylýy. «Jasandy intellekt pliýs» bastamasy keńeitilip, óndiristik modelderdiń jan-jaqty transformatsiiasy júrgizilmek. Jańa esepteý qýattary, algoritmder men tsifrlyq damýdyń ekonomikalyq jáne áleýmettik ósimge yqpaly zor bolmaq.
Innovatsiialyq jáne «jasyl» damýdy qamtamasyz etý úshin el kóleminde ǴZTKJ shyǵyndarynyń ortasha jyldyq ósimi 7%-dan joǵary bolýy josparlanyp otyr. Qytai álemdik deńgeidegi ǵylymi-tehnikalyq innovatsiialardyń ortalyqtaryna ainalýy úshin úsh halyqaralyq ǵylymi-tehnikalyq ortalyqty damytýǵa kóńil bóledi. El álemdik innovatsiialyq indeks boiynsha alǵashqy ondyqqa kirip, halyqaralyq patenttik ótinishter boiynsha birinshi orynǵa ie boldy.
«Kún tártibinde kelesi besjyldyqta qol jetkizý qajet negizgi makroekonomikalyq kórsetkishter bar. Basymdyq – tehnologiialyq táýelsizdik. Pekin AQSh sanktsiialaryna qatysty osaldyq sabaqtaryn úirenip, kritikalyq tehnologiialarǵa táýeldilikti azaitýdy kózdeidi. Jasandy intellekt salasynda Qytaida AI Plus ulttyq bastamasy iske qosyldy, onda II-di barlyq ekonomikalyq, memlekettik basqarý jáne áleýmettik salalarǵa tolyq integratsiialaý qarastyrylady. 800 Qytai sarapshysy arasynda júrgizilgen saýalnamada 80%-y Qytai men jasandy intellekt salasynda eleýli progrestiń bolýyn kútýde», – deidi saiasattanýshy.
2025 jyly Qytaidaǵy jasandy intellekt salasyndaǵy negizgi salalardyń kólemi 1,2 trillion iýannan asty, al osy saladaǵy kompaniia sany 6 200-den kóp boldy. JI óndiriste jáne kúndelikti ómirde belsendi qoldanylady: óndiris kásiporyndarynyń 30%-dan astamy osy tehnologiialardy paidalanady. Qytai kompaniialary 300-den astam adam tárizdi robot modelderin ázirledi. Bilik intellektýaldy ekonomikany damytý, iri esepteý klasterlerin qurý jáne spýtniktik internetti jedeldetýdi josparlap otyr.
Halyqtyń ómir súrý deńgeiin jetildirý jeti baǵytta júzege asyrylatyn bolady: jumyspen qamtý, tabys, bilim, meditsina, densaýlyq saqtaý, qarttar men kishkentai balalarǵa qyzmet kórsetý. 2035 jylǵa qarai bazalyq memlekettik qyzmetterge teń qol jetkizý – sotsialistik modernizatsiianyń negizgi talaby. Bilim berý salasynda eńbekke jaramdy halyqtyń oqý merzimin uzartý jáne tegin bilim berý qamtýyn arttyrý josparlanǵan. Besjyldyq jospary aiasynda Qytaida 109 ulttyq joba júzege asyrylatyn bolady, olardyń kópshiligi azamattardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa jáne jańa óndirgish kúshterdi damytýǵa baǵyttalady. BQHÓJ arqyly el tarihynda alǵash ret Jańa Qytai Konstitýtsiiasy, Azamattyq kodeks, Qytaidyń sheteldik investitsiialar týraly zańy qabyldanyp, 2000 jyldan astam ómir súrgen aýyl sharýashylyǵy salyǵy joiyldy.
Foto: Sinhýa
Aimaqtyq yntymaqtastyqty nyǵaitý
«Eki sessiia» – Qytaidyń ishki saiasi protsesi ǵana emes, sonymen qatar aimaqtaǵy bolashaq ekonomikalyq tendentsiialardyń kórsetkishi. Osy mańyzdy saiasi oqiǵada qabyldanatyn sheshimder Qytaidyń ekonomikalyq dinamikasyna keshendi áser etip, onyń seriktes elderge, sonyń ishinde Qazaqstanǵa yqpal etedi.
«Búginde Qazaqstan Qytaidyń «Bir beldeý, bir jol» strategiiasy aiasyndaǵy syrtqy-ekonomikalyq jáne kólik-logistikalyq ózara árekettesýdegi negizgi el bolyp otyr. Qytai – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesi. Qytai investitsiialarynyń jalpy kólemi joǵary deńgeige jetti, ári bizdiń elder aldynda taýar ainalymyn 50 milliard AQSh dollaryna jetkizý siiaqty jańa ambitsiialyq maqsattar tur. Energetikalyq qaýipsizdik te mańyzdy baǵyt bolyp tabylady. Qazaqstan úshin Pekin negizgi energetikalyq jáne aýylsharýashylyq ónimderin importtaýshy. Kólik-logistikalyq turǵydan da mańyzdy – Transkaspii kóli joly, «ortańǵy dáliz», batys Qytai men Eýropany eń qysqa jolmen qosady. Resei arqyly tranzit qysqarǵan soń strategiialyq mánge ie boldy», – deidi sarapshy.
Qazirgi Qytai – tek iri óndiristik ortalyq qana emes, sonymen qatar sotsializmniń qytailyq erekshelikteri aiasynda damyp kele jatqan qýatty institýtsionaldy júie. El birtindep Eýraziiadaǵy negizgi ekonomikalyq poliýsqa ainalyp keledi, al bastalǵan besjyldyq kezeń jańa qarqyndy ósý kezeńine ainalýy múmkin. Qazaqstan úshin bul úderister strategiialyq mańyzy bar. Qytai ekonomikasynyń kúsheiýi qurlyqtyq saýdany keńeitedi, bul óz kezeginde Ortalyq Aziia arqyly ótetin kólik-logistikalyq marshrýttardyń rólin arttyrady. Osylaisha, naýryzdaǵy «Eki sessiia» tek Pekinde ǵana emes, óńir elderiniń astanalarynda da nazarda.
«Qytai men Ortalyq Aziia arasyndaǵy eń mańyzdy ózara árekettesý mehanizmderi – ShYU alańy jáne C5+1 (Qytai – Ortalyq Aziia) formatyndaǵy yntymaqtastyq. Ótken jyly Astanada osy formattaǵy ekinshi sammitte máńgilik kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoiyldy. Bul Qytaidyń óńir elderimen joǵary sapaly yntymaqtastyqqa kirisip otyrǵanyn bildiredi. Búgin «Eki sessiiada» Qytai óz baǵytyn naqty kórsetýi mańyzdy. Álem bul oqiǵalardy kútýde, óitkeni Pekin óz geoekonomikalyq jáne tehnologiialyq damýdyń baǵytyn anyqtaidy, al Qazaqstan úshin bul oqiǵalar tikelei mánge ie», – deidi sarapshy.
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń damýy el ekonomikasy men aimaqtyq turaqtylyq úshin mańyzdy. Elder saýda, energetika, kólik jáne investitsiialar salasynda belsendi jumys isteidi. Qytai – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesteriniń biri. «Beldeý jáne jol» bastamasy siiaqty birlesken jobalar infraqurylymdy damytýǵa, eksportty ulǵaitýǵa jáne saiasi ári mádeni dialogty nyǵaitýǵa yqpal etedi. Qytaidaǵy «Eki sessiia» sheshimderi ekonomikalyq basymdyqtardy aiqyndaidy, bul birlesken jobalar men seriktestikti odan ári damytýǵa áser etedi.
Aigerim Qali
