ورىس عالىمى شىڭعىس حاننىڭ «موڭعولدىعىن» مويىندامايدى

ورىس عالىمى شىڭعىس حاننىڭ «موڭعولدىعىن» مويىندامايدى

«...يستورييۋ ۆ بەلىح پەرچاتكاح نيكتو ەششە نە دەلال»

وتتو فون بيسمارك

پەرۆىي كانتسلەر گەرمانسكوي يمپەريي,

وسۋششەستۆيۆشيي پلان وبەدينەنييا

گەرمانيي پو مالوگەرمانسكومۋ پۋتي.

«ۆسە پريحوديت, ي ەتو پرويدەت...»

تسار سولومون.


كەزٸندە, قىتاي عالىمدارىنىڭ قايسىبٸرٸ كٷنٸن كٶرۋ ٷشٸن, (ٸشٸنارا بولماسا) تاريحي دەرەكتەردٸڭ ماعىناسىن ٶز قالاۋىنشا ٶزگەرتٸپ, تٷرلٸ ارناعا تٷسٸرٸپ, ولاردى كٶبەيتٸپ, تالاپ ەتكەن كەرەكتٸ ورىندارعا تابىس تابۋ ٷشٸن, ۇزاق جىلدار بەرٸپ وتىرعان جەنە ولاردى قامتاماسىز ەتكەن. بۇل ەلەمنٸڭ جارتى بٶلٸگٸن ٶزٸنە باعىندىرعان شىڭعىس حان تاقىرىبىنا دا قاتىستى دەۋگە بولادى. شارتاراپ عالىمدارى ۇلى قاعانعا بايلانىستى دەرەكتەردٸڭ كٶبٸن وسى قىتاي عالىمدارىنىڭ جازعاندارىنا جەنە بەرگەن مەلٸمەتتەرٸنە وراي, عىلىمي ەڭبەكتەرٸن جازعان جەنە كٸتاپ قىلىپ شىعارعان. ەندٸ, وسى عالىمداردىڭ شىعارمالارىن وقىعان قالىڭ كٶپشٸلٸك ەرينە, شىندىق پەن اقيقاتتان الىس كەتٸپ, ناقتى دەرەكتەرگە سۋسىنداي المايدى. ولار, ۇزاق جىلدار ٶتٸرٸك پەن جالعان مەلٸمەتتەردٸ مالدانىپ, شىندىققا جاقىنداي  الماي جٷرەدٸ. سونداي بٸر ناقتى بولعان وقيعانى ورىستىڭ تانىمال جازۋشىسى جەنە عالىمى الەكساندر  بۋشكوۆ بىلاي دەپ جازادى: 

...پوروي دوۆەريە ك «درەۆنيم رۋكوپيسيام» يگراەت س ۋچەنىمي زلىە شۋتكي. ۆوت, سكاجەم, ۆزيات حوتيا بى نەداۆنيي كامەرنىي سكاندالچيك ۆ بريتانسكوم مۋزەە. بولەە شەستيسوت «درەۆنەكيتايسكيح رۋكوپيسەي» وكازاليس فالشيۆكامي چيستەيشەي ۆودى. وكازالوس, جيل ۆ كيتاە, ەششە ۆ پەرۆوي ترەتي دۆادتساتوگو ستولەتييا, نەكيي جادنىي نا دەنگي ي ۆەسما سمىشلەنىي ابوريگەن, كوتورىي زا پريليچنۋيۋ پلاتۋ دەسياتيلەتييامي سنابجال پوچتەننىح پوسلانتسەۆ بريتانسكوگو مۋزەيا ەتيمي «درەۆنەيشيمي» مانۋسكريپتامي, كوتورىە يزگوتاۆليۆال سوبستۆەننوي رۋكوي. ون پو – ستاحانوۆسكي شتامپوۆال  «درەۆنيە رۋكوپيسي» دو 1949 گودا, پوكا ۆ پەكين نە ۆوشلي چاستي  ماو تسزە – دۋنا. ەتو يستوريچەسكوە سوبىتيە ليش نەنادولگو پرەرۆالو ۋدارنۋيۋ رابوتۋ نا بلاگو ۆەليكوبريتانسكوي يستوريچەسكوي ناۋكي. سلينيايا ۆ گونكونگ, گدە ەششە نە ودين گود پرودولجال رادوۆات دوستوپوچتەننىح مۋزەيششيكوۆ راريتەتامي ودين درۋگوگو كراشە, كوتورىە «س ريسكوم دليا جيزني ۆىۆەزەنى يز كراسنوگو كيتايا». ۆسكرىلاس ەتا يستورييا ليش ۆ پروشلوم گودۋ. ي ۆسە بى نيچەگو, نو ۆى پرەدستاۆلياەتە, سكولكو ۋجە ديسسەرتاتسيي زاششيششەنو نا وسنوۆە ەتوي زالەپۋحي, سكولكو ۋچەنىح ترۋدوۆ ۆىشلو ۆ سۆەت, سكولكو ناۋچنىح كارەر راستسۆەلو پىشنىم تسۆەتوم? ي ەسلي ۆى پولاگاەتە, چتو ۆ رەزۋلتاتە سيح شوكيرۋيۋششيح رازوبلاچەنيي حوت كتو – تو يز يستوريكوۆ پۋبليچنو وتكاجەتسيا وت ناۋچنوگو زۆانييا, پولۋچەننوگو زا يزۋچەنيە «راريتەتوۆ» كۋحوننوگو پرويزۆودستۆا, ليبو ۆەرنەت گونورار زا كنيگي ي ستاتي, تو ۆى پلوحو زناەتە يستوريكوۆ..., - دەيدٸ الەكساندر  الەكساندروۆيچ. وسى ورايدا, ەلٸمٸزدٸڭ وسى كەزەڭگە  دەيٸنگٸ, سونداي-اق, قازٸرگٸ كەيبٸر عالىمدارىمىزدىڭ  (بٸرەن - سارانى عانا بولماسا) شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنا بايلانىستى, اشىعىن ايتقاندا, موڭعولدار (بۋرياتتار) تاقىرىبىنا  جازعان ەڭبەكتەرٸ  تەرەڭ زەرتتەلمەي, ات ٷستٸ جازىلعان دەۋگە كەيدە نەگٸز بار. كٶبٸ ەسكٸ يدەولوگييالىق سارىمەن جازىلعان.  بٸراق, ايتارىمىز,  تىرناق استىنان كٸر ٸزدەگەندٸك ەمەس. ايىپ ەتپەسٸن! 

ناستوياششيە, ا نە سكازوچنىە مونگولى ۆ XIII ۆەكۋ يمەلي ەششە مەنشە ۆوزموجنوستەي ك تومۋ, چتوبى سوزدات تۋ ۆەليكۋيۋ يمپەرييۋ, كوتورۋيۋ يم سكلوننى پرەپيسىۆات. پوتومۋ چتو, گلياديا پراۆدە ۆ گلازا, پرەدستاۆليالي سوبوي نە بولەە چەم رىحلوە سكوپيششە پلەمەن (لەسنىح وحوتنيكوۆ). لەگكو سوچينيات كراسيۆىە سكازكي: پرو تو, كاك ەتي كلاسسيچەسكيە كوچەۆنيكي ودناجدى, نەۆەدومو س كاكوگو پەرەپۋگۋ, رەشيلي زاۆوەۆات ي وگرابيت ۆەس وكرۋجايۋششيي مير دو «پوسلەدنەگو موريا»

قازاق عالىمى و. يسماعۇلوۆ (1977 جىل): «ۋ يستوكوۆ درەۆنەگو ناسەلەنييا كازاحستانا ناحوديتسيا حوروشو وتليچاەمىي, ياركو ۆىراجەننىي ەۆروپەويدنىي تيپ بەز كاكوي – ليبو مونگولويدنوي پريمەسي». 

ا مەج تەم درەنيە يستوچنيكي ريسۋيۋت چينگيسحانا ۆىسوكيم, دليننوبورودىم, س «رىسيمي» زەلەنو – جەلتىمي گلازامي! سوۆرەمەننيك چينگيسا, پەرسيدسكيي يستوريك راشيد اد – دين پيسال, چتو ۆ رودۋ چينگيسحانا دەتي «روجداليس بولشەي چاستيۋ س سەرىمي گلازامي ي بەلوكۋرىە». سوگلاسنو لەگەندە, بودۋانچار, پرەدوك چينگيسحانا ۆ دەۆياتوم كولەنە – بەلوكۋرىي ي گولۋبوگلازىي. ك چەمۋ توت جە راشيد اد – دين دوباۆلياەت: رودوۆوە يميا «بوردجيگين» (بٶرٸجەگەن رۋى), كوتوروە نوسيلي پوتومكي بودۋانچارا, كاك راز ي وزناچاەت «سەروگلازىي». 

پەرەد نامي, تاكيم وبرازوم, نيكاكوي نە مونگول (ياعني, قىسىق كٶزدٸ موڭعول ەمەس), ا وبىچنىي تيۋرك (قازاق  دالاسىن مەكەندەگەن ەۋروپالىق كەلبەتتٸ  تٷركٸ – قىپشاق).  ا تاك جە, نارود پودچينياۆشييسيا چينگيسحانۋ توجە ياۆليايۋتسيا تيۋركامي. 

نازۆات چينگيسحانا ي ەگو پودچەنەننىح ليۋدەي  مونگولامي ابسوليۋتنو نە ۆەرنو. ناپيسات تاكوە موگ  تولكو سوۆەرشەننو نە زنايۋششيي درەۆنيح تراديتسيي ۆەليكيح ستەپەي. تام كاك راز پرينياتو بىلو سكرۋپۋلەزنو دويسكيۆاتسيا دو كورنەي.  ۆسەم, ناۆەرنوە, پومنيتسيا يسۆەچنىي ۆوپروس, س كاكيم وبراششايۋتسيا ك گەرويۋ ۆ رۋسسكيح سكازكاح: «وي تى, گوي ەسي, دوبرىي مولودەتس! تى كاكوگو بۋدەش رودۋ – پلەمەني?». 

تاك ۆوت, ەتوت ۆوپروس پوزايمستۆوۆان يز ستاروي تيۋركسكوي تراديتسيي, گدە ەگو سلەدوۆالو پونيمات ۆ بۋكۆالنوم سمىسلە: پۋتنيك, كاكوگو تى رودا, كاكوگو پلەمەني? ۆ ستەپي نە بىۆاەت كاكيح – تو ابستراكتنىح «كازاحوۆ» - ەست ۋ نيح  جالاير, كييات, نايمان, مەركيت ي تاك دالەە. 

سرەدنەۆەكوۆىە پرادەدى  كيرگيزوۆ, كازاحوۆ پروستو – ناپروستو نە ۆيدەلي پوبليزوستي وت سەبيا نيكاكيح تاكيح سيلنىح, موگۋچيح, پرەدستاۆليايۋششيح رەالنۋيۋ وپاسنوست, مونگولوۆ, ۆوت ي ۆسە… توگداشنيي نارود مونگولوۆ (لەسنىە بۋرياتى)   – سليشكوم بىلا مالەنكوي  ي دوحلەنكوي. وتكۋدا وني سوزدادۋت تاكۋيۋ ۆەليكۋيۋ يمپەرييۋ. ەتو سمەشنو.

كستاتي, «كييات» (تەگٸ, قۇراق,  - دەگەن سٶز - اۋ) (وبەدەنەننىي), «جالاير», «نايمان», «كەرەي», «مەركيت»,  «ارگىن», «كونىرات»  - رودى, ۋپومينايۋششيەسيا پري پەرەچيسلينيي «مونگولسكيح» رودوۆ چينگيسحانا, - ەتو سوۆرەمەننىە كازاحسكيە رودى! ك مونگولام نيكاكوگو وتنوشەنييا نە يمەيۋششيە. وبىچاي يزبرانيە نوۆوگو حانا, ەتو توجە كازاحسكايا تراديتسييا. ۋ مونگولوۆ يزبرانيە حانا نيكوگدا نە بىلو ي سلوۆو «حان» ۆ يح وبىچاياح  نە ۆسترەتيش. 

ازييۋ - پوراديۆشۋيۋ چينگيسحانا ي تەميرلانا موجنو نازۆات ۆەليكيم كونتينەنتوم. 

… ي پو ستەپيام ۆنوۆ پوسكاچۋت باتىرى, ي بۋدۋت كراسيۆىە پەسني ي ۋكراشەنييا, ي بۋدۋت ليۋبيت دەۆۋشەك, ي مەريتسيا سيلوي, ي سوبليۋدات ستەپنىە زاكونى, سوبراننىە ۆەليكيم تيۋركوم چينگيسحانوم ۆ «ياسە».  

قۇرمەتتٸ, وقىرماندارىم! وسى كەلتٸرٸلگەن سٶيلەمدەر ەردايىم ەستەرٸڭٸزدە جٷرسٸن!

الەكساندر بۋشكوۆ.

ودين يز سامىح ساموبىتنىح ي چيتاەمىح ۆ روسسيي يسسلەدوۆاتەلەي, ا تاك جە پيساتەلەي.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ