شىنىمدى ايتسام, مەن ونىڭ سالعان سۋرەتتەرiنە بەلەندەي بiر مەن بەرiپ, قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ويلانا قاراعان كiسi ەمەسپiن. سوندىقتان دا سۋرەتشi دوسىمنىڭ بەينەلەۋ ٶنەرiندەگi ٶزiندiك ورنىن دا, ٶمiر بويى تىنىمسىز سالىپ ٶتكەن كارتينالارىنىڭ شىنايى باعاسىن دا بiلمەيمiن.
اعىمنان جارىلسام, استانالىق جازۋشى رەتiندە پەريفەريياداعى تالاپكەردiڭ iزدەنiس-ۇمتىلىستارىنا بيiكتەن, استامسي قاراعان, كٶزگە iلمەگەن كەزدەرiم دە بولعان. وبلىس ورتالىعىنداعى ەسكi ۆوكزالدىڭ پەررونىنا تابانىم تيەر-تيمەستە قول جٷگiمە جارماسىپ, سودان قاشان جولساپارىمنىڭ مەرزiمi اياقتالىپ, كەلگەن جاعىما قايتىپ كەتكەنگە دەيiن قانداي قىزمەتiمە بولسا دا ەزiر تۇراتىن اق كٶڭiل, ادال دوستىڭ كiرشiكسiز اق پەيiلiن بiر-ەكi اۋىز بولسا دا جىلى لەبiز دەمەتكەن جارامساقتىققا جورىعان شاقتارىمدى دا ەندi جاسىرعىم كەلمەيدi...
“بiرەۋدi قوجام دەسەڭ, ول سەنi قۇلىم دەيدiنiڭ” كەبi مە, جىلدار ٶتە كەلە ونىڭ سو دوس كٶڭiلi مەن ادال قىزمەتiنە بويىم ٷيرەنiپ, ەجەلدەن سولاي بولۋعا تيiستi نەرسەدەي قابىلداي بەرۋگە داعدىلانعانمىن. ونىڭ ٷستiنە مەنiڭ ەر نەرسەگە كiنەمشiل, كiرپيياز پاڭدىعىم مەن ونىڭ اناۋ-مىناۋدى ەلەڭ قىلا قويمايتىن سالدىر-سالاق, كەڭ قولتىق مiنەزi بەتپە-بەت ۇشىراسا قالعاندا, كەيiنگiسi العاشقىسىنا جول بەرiپ, قولىنداعى سٶمكەسiن الىپ, اڭقالاڭداپ ارتىنان ەرiپ جٷرە بەرەتiندەي كٶرiنۋشi ەدi.
ول ٶزiنiڭ ٷستi-باسىنىڭ, كيiم-كەشەگiنiڭ تازالىعىنا دا اسا مەن بەرە قويمايتىن. قاي كەزدە جولىعا قالساق تا ساقال-شاشى ٶسiپ, جاعا-جەڭi كiرلەپ جٷرەتiن. كەيدە بiر قىزمەت بابىنا قاراي وسى وبلىستاعى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردiڭ قابىلداۋىنا بارا قالعانىمدا مەن ونى سىرتتا, ەسiك الدىندا قالدىرىپ كەتەتiنمiن. ول وعان تيتت?ي دە رەنجiمەيتiن. قايتا يىعىنان بiر اۋىر جٷك تٷسكەندەي قۋانىپ, كەۋدەسiن كەرە جەڭiل تىنىستاپ قالاعانداي بولاتىن.
انىعىندا مەن ونىڭ ولپى-سولپى تٷرiنەن iشتەي جيiركەنiپ, ٶزiمنەن الىس ۇستاۋعا تىرىسۋشى ەدiم. تاراق اتاۋلىنىڭ تiسi باتپايتىن قايراتتى بۇيرا شاشى ەگiستiككە شىققان تٷيەقارىنداي قاۋقيىپ, قالىڭ قارا قاستارىنىڭ استىنان سىعىرايىپ ەرەڭ كٶرiنەتiن قىسىق كٶزدەرiن بار سالماعىمەن جانشىپ جاتقانداي كٶڭiلiمدە بiر ايانىش سەزiمiن تۋعىزاتىن دا, كٶزiمدi تەز تايدىرىپ ەكەتۋگە اسىعاتىنمىن. تاڭىرايعان كەلتە تاناۋى... ەسiرەسە, تالاي-تالاي داستارقانداردا بiرگە وتىرىپ تاماق iشكەن سەتتەرiمiزدە ٶزiنەن ٶزi تەرلەپ-تەپشiپ, مۇرنىن قايتا-قايتا پىسىلداتىپ تارتا بەرەتiن جامان ەدەتi تiپتi ۇنامايتىن-دى.
كەيiنگi جىلدارى كiتاپتارىم جيi جارىق كٶرiپ, تۇرمىس-تiرشiلiگiم ەدەۋiر تٷزەلگەن سوڭ, سۋ جاڭا ماشينا ساتىپ الدىم دا, بۇدان بىلايعى جەردە جولساپارلارعا ٶز كٶلiگiممەن شىعاتىن بولدىم. ٶتكەن جازدا وسى وبلىس ورتالىعىندا جولىعا قالعانىمىزدا, بۇل جاققا كەلە جاتقانىڭىزدى نەگە ايتپادىڭىز, ٶزiم كٷتiپ الاتىن ەدiم عوي دەپ ٶكپە-نازىن بiلدiرگەنi دە ەسiمدە.
بiردە ول مەنiڭ ۋاقىتىمنىڭ تىعىز ەكەندiگiنە قاراماي, قيىلا ٶتiنiپ, قولىمنان سٷيرەگەندەي بوپ ٶزiنiڭ شەبەرحاناسىنا الىپ باردى. قازiر انىق ەسiمدە جوق, ينستيتۋتتىڭ با, ەلدە كوللەدجدiڭ بە قويماسى بولىپ سانالاتىن ەسكi سارايدىڭ بiر بۇرىشىنداعى قۋىقتاي بٶلمە ەكەن. ول iشتە ەمiن-ەركiن جٷرiپ كٶرۋگە مٷمكiندiكتiڭ جوق ەكەنiن ايتىپ, ارزانقول رامالارمەن جيەكتەلگەن كارتينالارىن بiر-بiرلەپ سىرتقا شىعاردى دا, iرگەسiن سۋ شايىپ, قىزىل كiرپiشتەرi مٷجiلە باستاعان قابىرعاعا قاز-قاتار سٷيەپ قويا باستادى.
جايماشۋاق كٶكتەم ەدi. تابيعات ٶزiنiڭ بار بوياۋىن جارقىراتا كٶرسەتiپ, ٶزگە بوياۋلاردى مەنسiنبەي, مۇرنىن شٷيiرە قاراپ تۇرعان شاق-تىن. سونىڭ ەسەرi مە, سۋرەتشi دوسىمنىڭ كارتينالارى تابيعات كارتيناسىنىڭ الدىندا سولعىن تارتىپ, كٷلiمدەگەن كٷن كٶزiنەن “ۇيالعانداي” سيىقسىز كٶرiنگەن. مەندە انىق بiر كەسiمدi پiكiرiمدi ايتا الماي, بiرiنەن سوڭ بiرiنە كٶزiمدi الىپ قاشىپ, كٷمiلجي بەرگەنمiن.
ول كٶكپەنبەك كٶك شالعىننىڭ ٷستiندە اياق-قولىن تاربايتىپ, تىر جالاڭاش جاتقان بالپاناقتاي سەبيدiڭ بەينەسi كەسكiندەلگەن كارتيناسىن قولىمەن نۇسقاپ:
– مiنە, مىنا سۋرەتتەن نە كٶرiپ تۇرسىز? – دەدi مەن بiلمەيتiن بiر قۇپييا سىردى iشiنە بٷگiپ تۇرعانداي ەكi كٶزi ۇشقىن اتىپ. – بۇل – عارىش پەرزەنتi! ەنە, ونىڭ ەكەسi... ەكەسiنiڭ قوس جانارى سەبيدiڭ ەر قيمىلىنان كٶز جازباي, باقىلاپ تۇر!..
ول كارتيناداعى كٶگiلدiر اسپان تٶسiندەگi تاڭعى كٶشتەن قالىپ قويعان قوس جۇلدىزداي سىعىرايعان قوس تاڭبانى كٶرسەتتi. مەن ٶزiمنiڭ كەسiپقوي سىنشى ەمەس ەكەنiمدi, سوندىقتان دا كٶركەم ٶنەر سىرلارىنا تەرەڭدەپ ٷڭiلە المايتىنىمدى ايتىپ, اقتالعانداي بولدىم.
– جوق, – دەدi ول باسىن شايقاپ, ٷزiلدi-كەسiلدi كەلiسپەيتiندiگٸن بiلدiرiپ, – تٷسiنۋگە تيiستiسiز! ٶيتكەنi سiز دە, مىنا مەن دە, جالپى, جەر باسىپ جٷرگەن پەندەلەردiڭ بارلىعى دا عارىش پەرزەنتi!
– دەمەك, مىنا كارتينا دا سولاي اتالاتىن بولعانى عوي...
– دەل تاپتىڭىز! – دەدi ول ەكi كٶزi شوقتاي جايناپ. – سولاي اتالادى. بۇعان ودان باسقا ات تاۋىپ قويۋ مٷمكiن ەمەس!..
وسىدان سوڭ ول ٶز كارتينالارىنداعى ويدىڭ بەرi دە عارىشپەن بايلانىستى ەكەنiن, ٶيتكەنi سۋرەتكەر ساناسىنا كەلiپ قونىپ, قىلقالام ارقىلى جارىققا شىعۋعا ۇمتىلاتىن يدەيالاردىڭ بارلىعى دا عارىشتان جەتەتiنiن قىزبالانا ايتىپ, ماع?ن تەرەڭiرەك تٷسiندiرۋگە تىرىستى.
“يدەيا دەگەنiمiز – عارىشتا قالقىپ جٷرەتiن ماتەريياسىز سانا. وندا ولاردىڭ يەسi دە, تاراتۋشىسى دا جوق. بiراق ولار ەلسiن-ەلسiن جەر بەتiنە قاراي ۇمتىلىپ, قايسىبiر جانداردىڭ ساناسىنا قونىپ, بەينەلەۋ, مۋزىكا نەمەسە سٶز ٶنەرi ارقىلى تارالادى. ال ولاردى تاراتۋشىلار – سۋرەتشi, كومپوزيتور, جازۋشى نەمەسە فيلوسوف اتانىپ جاتادى.
ەرينە, سۋرەتكەر تالانتىن, شىعارماشىلىق iزدەنiسiن ەشكiم دە جوققا شىعارا المايدى. سەبەبi, بەلگiلi بiر ۋاقىت ارالىعىندا كەزەگiمەن جەر بەتiنە جاقىنداپ كەلەتiن عارىشتىق يدەيالاردى دەل سول مەزگiلدە بiر ەمەس, بiرنەشە قابiلەتتi ادامداردىڭ مي-لوكاتورلارى قابىلداپ ٷلگەرەدi. بiراق دەر كەزiندە قابىلداۋ بار دا, ونى قورىتىپ, ٶڭدەپ, تاراتۋ تاعى بار ەمەس پە! مiنە, بiزدiڭ – تالانت, iزدەنiس, جاڭالىق دەپ جٷرگەندەرiمiز دە سول! كiم ەلگەزەك, iزدەنiمپاز, ەڭ باستىسى, ەڭبەككەر بولسا, سول عارىشتىق يدەيانى ٶزگەلەرگە قاراعاندا تەزiرەك تاراتا الادى. سودان سوڭ بارىپ: “ەتتەگەن-اي, سول وي مەنiڭ دە باسىمدا بولىپ ەدi-اۋ!” دەيتiندەي iشكi تاڭدانىس, ٶكiنiش, ەرi-بەرiدەن كەيiن قىزعانىش تا تۋادى...”
راس-اۋ,?دەگەن وي كەلiپ ەدi ماعان سوندا. بiراق بۇل جاڭالىق بiز داعدىلانعانداي كٷندەلiكتi باسپاسٶز بەتتەرiنەن, راديو-تەلەديداردان جيi ناسيحاتتالىپ, بيiك مiنبەرلەردەن جيi ايتىلىپ جاتپاعاندىقتان, قايتىپ ەسكە الماعانمىن.
ولار تۇراتىن وبلىس ورتالىعىنا وسى جولى كەلگەنiمدە ٶزiم تاياۋدا عانا تانىسقان بiر دەۋلەتتi كiسiنiڭ ٷيiندە, استا-تٶك مول داستارقاننىڭ باسىندا وتىرىپ ەڭگiمە اراسىندا سۋرەتشi دوسىمنىڭ بۇدان بiر اي بۇرىن باقيلىق ساپارعا اتتانعانىن ەسiتiپ, ٷنەمi قاسىمدا جٷرەتiن جاناشىر, اياۋلى, بەيكٷنە جان ماعان ٶكپەلەپ, بiر اۋىز سٶز دە ايتپاي, بارسا كەلمەسكە كەتiپ قالعانداي ٶزiمنەن-ٶزiم قىسىلىپ, ىڭعايسىز كٷي كەشتiم. مەن ٷشiن ونىڭ ورنى بٶلەك ەكەنiن وسى جولى العاش سەزiندiم, بiراق ەندi بەرi دە كەش ەدi...
ەرتەڭiنە مارقۇم سۋرەتشi دوسىمنىڭ اناسىنا كٶڭiل ايتۋ ٷشiن قاسىما بiر تانىس كiسiنi الىپ, ٷيiنە باردىم. بiرiنەن بiرi اۋمايتىن سۇرعىلت بەتون-قوراپتاردىڭ بiرiندە, ەكi بٶلمەلi اياداي عانا پەتەردە تۇراتىن اناسى مەن قارىنداسىنىڭ سىنىق جٷزi مەن جٷدەۋ تۇرمىسىن كٶرگەندە, مەن ونىڭ ٷيلەنبەي, بۇل ٶمiردەن بويداق كٷيiندە ٶتكەنiن ەسiمە الدىم. نەگە ٶيتتi ەكەن?... ول تۋرالى بiزدiڭ ارامىزدا ەڭگiمە دە بولماپتى-اۋ تiپتi. سۋرەت... سۋرەت...ونىڭ بار ايتار ەڭگiمەسi, iشiنە بٷككەن سىرى, باقىتى مەن سورى – سول سۋرەت ەدi-اۋ!.. اقىرى سودان نە وپا تاپتى?..
بiز ونىڭ كەرi شەشەسi مەن ٶزiنە ۇقسايتىن جالپاق بەت, قىسىق كٶز قارىنداسىنا كٶڭiل ايتىپ, سىرتقا شىعۋعا بەتتەگەنiمiزدە: “ەگەر سiزدەر قارسى بولماساڭىزدار, كەز كەلگەن بiر سۋرەتiن ەستەلiككە الايىن دەپ ەدiم”, دەگەن ٶتiنiشiمدi ايتتىم. اناسى ٷنسiز قىزىنا قاراعان. ال ول ماعان جالت بۇرىلىپ: “ەرينە, بولادى, – دەدi قۋانىپ. – بiراق ول ٷشiن كٶكەمنiڭ شەبەرحاناسىنا بارۋىمىز كەرەك!” مەن باسىمدى يزەدiم.
بiز باياعى ەسكi سارايدىڭ بiر بۇرىشىنداعى شاعىن شەبەرحاناعا كەلدiك. ەسiككە سالىنعان ٷلكەن قارا قۇلىپتى اشىپ, سۋرەتشiنiڭ قارىنداسى مەنi iشكە كiرگiزدi دە: “قالاعان كارتيناڭىزدى الىڭىز, – دەدi شىن ىقىلاسىمەن. – كٶكەم سiزدi جاقسى كٶرۋشi ەدi!.. اۋزىنان تاستاماي ايتىپ وتىراتىن.”
مەن iشتەي ىڭعايسىز كٷي كەشiپ, مارقۇم دوسىمنىڭ كٶزi تiرiسiندە قادiرiنە جەتە الماعانىما ٶكiندiم. شاڭ باسقان كارتينالاردىڭ اراسىنان باياعى سۋرەتشiنiڭ ٶزi كٶرسەتكەن “عارىش پەرزەنتiن” تاڭداپ الدىم. سودان سوڭ iشكi قالتامنان ەمييانىمدى الىپ, ەلگi قارىنداسقا قىزىلقۇلاق بەس مىڭ تەڭگەلiكتi ۇسىندىم. ول مەنiڭ بەتiمە تاڭ قالا قاراپ تۇرىپ: “مۇنىڭىز نە?” دەدi سىبىرلاي سٶيلەپ. “بۇل كارتينانىڭ ەلدەقايدا قىمبات تۇراتىنىن بiلەمiن, – دەدiم ويىمدى بارىنشا سىپايى جەتكiزۋگە تىرىسىپ, – بiراق ەزiرگە..” “جو-جوق, – دەدi ول سٶزiمدi اياقتاتپاي كەيiن شەگiنiپ. – المايمىن! سiز كٶكەمنiڭ دوسى ەمەسسiز بە?!.” “ٶنەر تۋىندىلارى ساتىلادى عوي, اينالايىن. مۇنىڭ ەشقانداي سٶكەتتiگi جوق”. “بەرiبiر المايمىن. قىزىق ەكەنسiز...” مەن نە iستەرiمدi بiلمەي توسىلىپ قالدىم. “جارايدى... جارايدى,– دەدiم قىزدى رەنجiتiپ الامايىن دەپ. – تەك رەنجي كٶرمەشi, قالقام...” “جو-وق, و نە دەگەنiڭiز! رەنجiمەيمiن عوي, – دەدi ول قايتادان جايدارى قالپىنا تٷسiپ. – تٷسiنەمiن عوي سiزدi. بiراق كٶكەمنiڭ سالعان سۋرەتتەرiن ەشكiمگە دە ساتپايمىن!” “سوندا...” – دەدiم مەن بٶلمەدەگi كارتينالارعا قاراپ يەگiمدi قاعىپ. ول مەنiڭ نە دەمەك بولعانىمدى ايتقىزباي-اق تٷسiندi دە: “راس, مىنا سارايدىڭ يەسi بٶلمەنi بوساتىڭدار, ەيتپەسە اقىسىن تٶلەڭدەر دەپ كٷن ارا مiندەتسiنٸپ جاتىر, – دەدi. – ەندi مەن بۇل كارتينالاردىڭ بiرازىن كٶكەمنiڭ وقىعان مەكتەبiنە تارتۋ ەتەمiن, بiرازىن ٶزiڭiز سەكiلدi دوستارىنا سىيلايمىن, سودان قالعانىن ٷيگە اپارىپ قويامىن”.
بiرگە تۋعان قارىنداسىمداي مەنi باۋىر تارتىپ, بٷكپەسiز شىندىعىن ايتىپ تۇرعان قىزعا iشتەي ريزا بولدىم دا: “مەن مىنا كiتاپتاردى دا قاراپ كٶرسەم قايتەدi ە?!. – دەدiم قابىرعاعا قاعىلعان سٶرەدەگi بiراز كiتاپتارعا كٶزiم تٷسiپ.” ەرينە, كٶرiڭiز, كٶرiڭiز, – دەدi ول مارقۇم اعاسى سيياقتى شىن پەيiلiمەن بەيەك بولىپ. – سiز كٶكەمنiڭ ەڭ جاقىن دوسى ەمەسپiز بە. تەك ٶمiرiنiڭ اقىرعى كٷندەرiندە قاسىندا بولا الماعانىڭىز ٶكiنiشتi-اق. بiراق بەرi دە كٷتپەگەن جەردەن بولدى عوي... تاڭەرتەڭگiسiن ٷيدەن شىعىپ بارا جاتىپ‚ كەنەت بiر جاعىنا قاراي جانتايىپ قۇلاپ قالدى. سودان جەدەل جەردەم شاقىرىپ‚ اۋرۋحاناعا اپارعاندا دا ەسiن جيعان جوق. دەرiگەرلەر ميىنا قان قۇيىلعان دەيدi...”
“بiر ادامنىڭ بٷكiل ٶمiرiن سارپ ەتiپ سالعان مىناۋ كارتينالارى ەندi كiمگە كەرەك‚ – دەگەن وي كەلدi ماعان. – ول ٶزiنiڭ ۇلى سۋرەتشi بولا المايتىنىن بiلدi عوي. بiراق سوندا دا ٶنەردi تاستاپ كەتە المادى. سۇلۋ ەيەلدiڭ ارباۋىنا تٷسiپ قالعان اقىماق ەركەك سيياقتى سالپاقتاپ‚“ازات باسى قۇل بولىپ”‚ بەرiنە كٶنiپ‚ بەرiنە تٶزiپ جٷرە بەردi. سونىمەن... اقىرى نە بولدى? نە بولدى?.. نە بولعانىن ٶزگە تٷگiلi‚ ٶزi دە سەزبەي كەتكەن جوق پا?..
كەنەت بويىمدى قورقىنىش بيلەپ‚ دەنەم قاتتى تٷرشiگiپ كەتكەندەي بولدى...
سٶرەدەگi كiتاپتارداڭ كٶبiسi اتاقتى سۋرەتشiلەردiڭ البومدارى‚ ۇلى تۇلعالاردىڭ ەستەلiكتەرi‚ اۋزىمەن قۇس تiستەگەن قايسىبiر قايراتكەرلەردiڭ مەمۋارلارى ەكەن. سولاردىڭ اراسىنان قولىما بiر قالىڭداۋ دەپتەر iلiكتi. Iشiندەگi مارجانداي تiزiلگەن كٶركەم جازۋ مارقۇم سۋرەتشi دوسىمنىڭ ٶز جازۋى سيياقتى‚ كٶزiمە وتتاي باسىلدى. العاشقى بەتiندەگi بiر-ەكi سٶيلەمiن وقىعاننان-اق لاپ ەتiپ قىزىعۋشىلىعىم تۇتانىپ‚ ونىڭ كٶزi تiرiسiندە بiزگە ايتا قويماعان سىرلارى وسى دەپتەردiڭ iشiندە جاسىرىنىپ جاتقانداي بولدى. “مىنا دەپتەردi دە ەزiرگە... الا تۇرايىن‚ بiر ەكi كٷننەن سوڭ قايتارامىن‚” – دەدiم دوسىمنىڭ قارىنداسىنان تاعى دا ٶتiنiپ.
“الىڭىز‚ – دەدi ول. – بۇل دا كٶكەمنiڭ بiر قىمبات دٷنيەسi شىعار. بiرجولا الام دەسەڭiز دە ٶزiڭiز بiلiڭiز. مۇندا قالعانمەن‚ ونىڭ قادiرٸنە جەتە الماسپىز‚ جازۋ-سىزۋدىڭ سىرى سiزگە جاقسى مەلiم عوي...”
سول كٷنi تٷنگە قاراي قوناق ٷيدە جالعىز قالعاندا كەزدە ەلگi قوڭىر دەپتەردەگi جازبالارعا ٷڭiلدiم.
“1983 جلدىڭ كٷزiندە قارلىتاۋدىڭ بٶكتەرiندەگi قامىستى اۋىلىنا كەلدiم‚ – دەپ باستاپتى. – بار ويىم وسىنداعى تابيعات كٶرiنiستەرiن كەنەپكە تٷسiرiپ الۋ. و-و بۇل ٶلكەنiڭ كٷزگi بوياۋى عاجا-اپ بولادى. ەسiرەسە باتار كٷننiڭ iلكi بiر مەزەتiندە جالت ەتiپ كٶرiنiپ قالىپ سٶنەتiن قىزعىلتسارى-قوڭىر تٷس – باقيدان پەنيگە تٷسكەن جۇماق سەۋلەسi سەكiلدi.
بۇل اۋىلعا كەلۋiمنiڭ ٶزi بiر جىر بولدى. بۇرالاڭ-بۇرالاڭ تاۋ جولىمەن ىڭىرانىپ‚ كٷشەنiپ‚ قايسىبiر تۇستاردا قاۋساعان سٷيەگi شاشىلىپ قالارداي سەلكiلدەپ-قالشىلداپ بەسiن اۋا ەزەر جەتكەن پۇشىق سارى اۆتوبۋستان مولبەرتiمدi قولتىقتاپ‚ ساقال-شاشىم جەلبiرەپ تٷسكەن مەنiڭ پوشىمىم كٶشە-كٶشەدە توپتانىپ ويناپ جٷرگەن مايدا-پاشاق بالالارعا قىزىق كٶرiندi بiلەم‚ تۇس-تۇستان ماعان قاراپ ساۋساقتارىن شوشايتىپ‚ كٷلiپ جاتقان سيياقتى.
بiراق بۇل اۋىلدىڭ باسقاعا تاڭ قالسا دا‚ ساقالعا تاڭ قالمايتىنىنا سول كٷننiڭ ەرتەڭiنە-اق كٶزiم جەتتi.سەبەبi مۇندا شوقشا ساقال‚ قابا ساقال‚ اتا ساقال‚ كٷيەك ساقال دەيسiڭ بە‚ ەيتەۋiر نەشە الۋان ساقالدار تولىپ جاتىر. تiپتi... جو-جوق... ايتا المايمىن.
كٷن سايىن مولبەرتiمدi قولتىقتاپ الىپ‚ تاۋ بٶكتەرiنە بارىپ سۋرەت سالىپ جٷردiم. كٷزگi بوياۋلاردىڭ كەرەمەتiن تiلمەن ايتىپ جەتكiزۋ قيىن. ال كەنەپكە تٷسiرۋ مٷلدە مٷمكiن ەمەس. ەسiڭنەن تاندىرادى! اياق استىنان مول قازىناعا تاپ بولعان پاقىرداي نە iستەرiڭدi‚ قالاي كٶتەرiپ ەكەتەرiڭدi بiلمەي‚ الاق-جۇلاق ەتiپ‚ اسىپ-ساسقاننان باسقا تٷك كەلمەيدi قولىڭنان.
بۇل سiرە‚ سۇلۋ تابيعاتتىڭ قىسقى ٶلiم الدىنداعى بوي جازىپ‚ جاسانۋى شىعار, كiم بiلسiن. مەن سول سيقىرلى بوياۋلاردىڭ اراسىندا اداسىپ‚ ەرقايسىسىنا بiر الدانىپ‚ سەرگەلدەڭگە تٷسiپ جٷردiم. تاعى دا قانشا جٷرەرiمدi كiم بiلسiن‚ ەگەر دە...
يە‚ ماعان كەنەت مىناۋ مىڭ سان بوياۋلاردىڭ iشiنەن ٶز بوياۋىمدى تابۋىم كەرەك‚ مەيلi‚ ول باسقالارداي سونشالىقتى ەدەمi بولماي-اق قويسىن‚ كٶزدiڭ جاۋىن الىپ جۇتىنىپ تۇرماي اق قويسىن, بiراق ٶز بوياۋىم بولۋى كەرەك دەگەن وي تٷستi. قالاي دەيسiز عوي. ەرينە, عارىشتان! قازiر ويلاسام‚ مەنiڭ وسى ويىم مەن وسىدان كەيiنگi كٷتپەگەن كەزدەسۋدiڭ اراسىندا بiر قۇپييا بايلانىس بار سيياقتى كٶرiندi.
بiردە كەش باتا شارشاپ-شالدىعىپ تاۋدان تٷسiپ كەلە جاتىپ‚ ٶزەن جاعاسىندا شەكەم تاس تەرiپ ويناپ جٷرگەن ٷش-تٶرت قىز بالاعا كەزدەسiپ قالدىم دا‚ بۇرىن-سوڭدى ٶڭiم تٷگiلi‚ تٷسiمدە كٶرمەگەن بiر سۇمدىقتى كٶرiپ‚ ٶز كٶزiمە ٶزiم سەنە الماي قالشيىپ قاتتىم دا قالدىم. شىنىمدى ايتسام‚ العاشقىدا بويىمدى قاتتى قورقىنىش بيلەدi. ٶزەن جاعاسىندا الاڭسىز ويناپ جٷرگەن ەلگi جاپ-جاس قىزداردىڭ سامايىنان باستاپ‚ يەگiنiڭ استىنا دەيiن جاپقان قاۋقيعان قابا ساقالدارى بار ەدi!?. بۇلار سiرە‚ ادام ەمەس‚ كەشكi اپاق-ساپاقتا سۋدان شىققان سايتاندار بولار دەپ ويلادىم. كٶزiمدi بiر اشىپ, بiر جۇمدىم. استاپىراللا‚ استاپىراللا دەپ‚ iشiمنەن قايتا-قايتا قايتالاپ‚ اۋىلعا قاراي تەزiرەك جٷرەيiن دەسەم‚ ەكi اياعىم جەرگە جابىسىپ قالعانداي تۇرعان ورنىمنان قوزعالا المايمىن.
بiرتە-بiرتە ەسiمدi جيىپ‚ ەلگi قىزداردىڭ بەرiنiڭ ەمەس, بiرەۋiنiڭ عانا ساقالى بار ەكەنiن اڭدادىم. بەلكiم كٷن باتار شاقتا مەنiڭ كٶزiمە قوس كٶرiنگەن شىعار‚ بۇلاردىڭ مٷلدە ساقالى جوق‚ جاي ەشەيiن ٶزدەرiمەن ٶزدەرi ويناپ جٷرگەن وسى اۋىلدىڭ قىزدارى بولار. قازiر كٶزiمدi قايتا جۇمىپ-اشسام‚ بەر جاقتاعى قىزدىڭ دا قاۋقيعان ساقالى “تٷسiپ” قالار... جوق. سول قالپى. ەلi تۇر. وسى كەزدە قىزداردىڭ دا نازارى ماعان اۋعانىن بايقاپ قالدىم‚ ورتالارىنداعى بiرەۋi: “ٶلە-ە‚ اناۋ اعاي بiزگە تەسiلiپ قاراپ تۇر!” دەدi داۋىستاپ. سودان سوڭ بiرiن بiرi تٷرتiپ: “كەتەيiك! كەتەيiكشi تەزiرەك!” دەپ اۋىلعا قاراي اسىعا باستادى.
كەشكiسiن ٶزiم قۇدايى قوناق بوپ كەلگەن ٷيدiڭ كەمپiرiنەن ەستiدiم: “يە-ە‚ شىراعىم‚ بۇل اۋىلدا سونداي بiر ساقالدى قىز بار. شىر ەتiپ دٷنيەگە كەلگەندە سٶيتiپ تٷكتi بولىپ تۋعان. كiم بiلسiن‚ ول دا بولسا‚ اللا تاعالانىڭ بiزگە كٶرسەتەيiن دەگەن كەرەمەتتەرiنiڭ بiرi شىعار...
“اتى كiم?”
“اتى ما?.. – دەپ‚ كەمپiر قاپەلiمدە ەسiنە تٷسiرە الماي‚ تامنىڭ بٷعاتىنا قاراپ ويلانىپ قالدى. – كiم ەدi-اي?.. – دەدi سودان سوڭ مەنiڭ ٶزiمنەن سۇراعانداي بولىپ. – تiلiمنiڭ ۇشىندا تۇرعانىن قاراشى. “نىشاندى قىز”‚ “ساقالدى قىز” دەپ‚ اۋزىمىز سوعان ەبدەن ٷيرەنiپ كەتiپتi عوي قاراڭقالعىر! ە-ە... يە‚ ەندi ەسiمە تٷستi‚ ەپ-ەدەمi اتى بار‚ ٷمiت دەگەن!..”
“دەرiگەرگە قاراتقان با?”
“قاراتقان! قاراتقاندا قانداي‚ لٶكتiرگە دە‚ تەۋiپكە دە‚ باقسى-بالگەرگە دە الىپ بارعان ەكە-شەشەسi. بiراق سولاردىڭ ەشقايسىسىنان قايران بولمادى عوي...”
“بۇل جاقتاعىلاردىڭ شاماسى كەلمەگەن شىعار ەمدەۋگە”.
“باسقا جاققا دا كٶرسەتكەن! تiپتi‚ سوناۋ مەسكەۋدەن بiر پرەپەسiر دە كەلگەن. ەرi قاراپ‚ بەرi قاراپ‚ قىزدى ٶزiمiزبەن بiرگە الىپ كەتەمiز دەگەندە‚ كٶنبەي قويعان ەكە-شەشەسiنiڭ ٶزi. Iشتەن شىققان پەرزەنت قوي‚ قايتiپ قيسىن... ە-ە‚ قۇداي-اي‚ بۇ دا بiر تاعدىردىڭ تەش-پiشi دە! ەكi كٶزiن جەۋدiرەتiپ‚ قالاي جiبەرسiن الىسقا...”
سول كٷننەن باستاپ ەلگi ساقالدى قىزدى جاقىننان بiر كٶرۋگە اڭسارىم اۋدى دا تۇردى. بiراق جۋىق ارادا سونىڭ سەتi تٷسە قويمادى. مەنiڭ تٶبەم كٶرiنگەننەن ول قاسقىردان ٷرiككەن ەلiكتiڭ لاعىنداي الىستان زىمىراپ قاشاتىن بولدى. كiمنiڭ شىعارىپ جٷرگەنiن بiلمەيمiن‚ اۋىل iشiندە: “قالادان كەلگەن سۋرەتشi ساقالدى قىزدىڭ سۋرەتiن سالماقشى ەكەن‚” دەگەن قاڭقۋ سٶز تاراپ كەتiپتi.
ونداي وي مەنiڭ باسىما كەلمەگەن. كٷلدiم دە قويدىم. الايدا ساقالدى قىزدىڭ تٷرiن جاقىننان بiر كٶرسەم دەگەن اڭعال ەۋەستiگiم اۋىل iشiندە الىپقاشپا ەڭگiمە تۋعىزعانىمەن قويماي‚ ونسىز دا كٶلدەنەڭ جۇرتتىڭ كٶزi مەن سٶزiنەن سەسكەنiپ ەبدەن جٷيكەسi جۇقارعان بەيشارا قىزدىڭ جانىن جارالاعانعا ۇقسايدى. مەن ونى بiراق‚ كەيiن بiلدiم‚ كەش بiلدiم...
ەرتەڭ قايتپاق بولىپ‚ جولعا جينالعان كٷنi كەشكiلiك مەنi سول اۋىلدا ٶتەتiن بiر تويعا شاقىردى. قىزىق-دۋمانعا قۇمارلىعىم‚ قىز-قىرقىنعا ەبiم جوق, ەبەدەيسiز باسىم نە iستەرiمدi بiلمەي ويلانىپ تۇرعانىمدا‚ ٷي يەسiنiڭ كەمپiرi: “شىراعىم‚ ەرتەلi-كەش الا قاعازعا ٷڭiلەمiن دەپ‚ ٶمiردiڭ ٶزگە دە قىزىقتارىنان قۇر قالما. باس ەكەۋ بولماي‚ مال ەكەۋ بولمايدى‚” دەپ باستىرمالاتا سٶيلەپ‚ ەسiمدi شىعارىپ جiبەردi. سوعان قاراپ‚ مەنi “تويعا شاقىرۋ” دا وسى كەمپiردiڭ “يدەياسى” شىعار دەپ ويلادىم.
ەيتسە دە مەنiڭ سول تويدا اۋىل جاستارىمەن ەمپەي-جەمپەي بولىپ‚ كٶڭiلiمنiڭ جاراسىپ كەتە قويعانى شامالى. جۇرتقا جۇعىمىمنىڭ جوق ەكەنiن تاعى دا بiر دەلەلدەپ‚ ەشبiر توپقا قوسىلا الماي‚ ەڭ سوڭىندا جالعىز ٶزiم سوپايىپ بiر بۇرىشتا قالدىم. سونسوڭ ەسكi باعانا سەكiلدi ەشكiمگە كەرەگiم بولماي سوستيىپ تۇرا بەرۋگە ىڭعايسىزدانىپ‚ ىردۋ-دىردۋ كٶپشiلiكتiڭ iشiنەن ەلەۋسiز عانا سىتىلىپ شىعىپ‚ ٷيگە قاراي اياڭداعانمىن.
كەنەت اۋىل اراسىنداعى تار كٶشەنi جيەكتەي سوزىلعان تال شارباقتىڭ iشiنەن بiرەۋدiڭ: “اعاي!” – دەگەن جاسقانشاق‚ نەزiك داۋسىن ەستiدiم. – اعاي دەيiم‚ توقتاڭىزشى!..” مەن قالت تۇرا قالدىم.
– اعاي‚ – دەدi ەلگi جاسقانشاق داۋىس تاعى دا. – سiزگە بiرنەرسە ايتايىنشى دەپ ەدiم.
– ا-ا... قايداسىڭ-ڭ?..
– مەن... مەن مۇندامىن.
ەندi بايقادىم‚ تال شارباقتىڭ ار جاعىنان بiرەۋ سىعالاپ قاراپ تۇرعان سيياقتى. بiر-ەكi قادام جاقىنداپ‚ نە ايتار ەكەن دەپ قۇلاعىمدى توستىم. ول بiر جاقتان جٷگiرiپ كەلگەندەي دەمiن جيi الىپ‚ ەنتiگiپ تۇرعان سيياقتى.
– سەن كiمسiڭ? – دەپ سۇرادىم داۋسىمدى اقىرىن عانا شىعارىپ.
– مەن... مەن ٷمiتپiن...
“ە-ە... ساقالدى قىز?..” دەپ iشتەي تاڭىرقاپ‚ سەل توسىلىپ قالدىم. ول دا ٷندەمەدi. شاماسى‚ ماعان ەلگi “بiرنەرسەنi” ايتا الماي‚ تولقىپ تۇرعان سيياقتى.
– يە‚ نە ايتاسىڭ? – دەدiم سىبىرلاپ.
– اعاي‚ سiز مەنiڭ سۋرەتiمدi سالماڭىزشى‚ جاراي ما. ٶتiنەمiن. سالماي-اق قويىڭىزشى...
– جو-وق... ونى كiم ايتىپ جٷر ساعان?
– وسى اۋىلداعىلاردىڭ بەرi دە ايتاد...
– مەن سەنiڭ سۋرەتiڭدi سالمايمىن, – دەدiم مەن باسىمدى شايقاپ. – ونداي ويىم جوق. جالپى, مەن... مۇندا تەك تابيعات پەيزاجدارىن جازۋ ٷشiن عانا كەلگەنمiن.
– قالاي?..
– كەدiمگiدەي.
– ەرiپتەرمەن بە? – ول مىرس ەتiپ كٷلiپ جiبەرگەندەي بولدى. مەن دە ەزۋ تارتتىم.
– جوق. بوياۋمەن جازامىن, – دەدiم ونىڭ كٷلگەنiنە قۋانىپ. – بiز, سۋرەتشiلەر وسىلاي سٶيلەگەندi ۇناتامىز. ٶيتكەنi “سۋرەت سالامىن” دەگەنگە قاراعاندا, “كارتينا جازامىن” دەگەن سٶزدiڭ ماعىناسى ەلدەقايدا تەرەڭ. تٷسiندiڭ بە?
– يە. اعاي...
– ەۋ?
– سiز مەنiڭ سۋرەتiمدi سالمايسىز عوي, يە? شىن عوي...
– جاڭا ايتتىم ەمەس پە. نەمەنە, ماعان سەنبەي تۇرسىڭ با?
– جو-وق, سەنەم عوي... بiراق اۋىلداعىلار ايتاد, سiز مەنiڭ سۋرەتiمدi سالىپ, كٶرمەگە اپارىپ iلiپ قوياسىز دەيت... وندا... وندا ادامداردىڭ بەرi دە كٶرەدi عوي...
مەن ەندi نە دەرiمدi بiلمەي, ٷنسiز قالدىم. ول تاعى دا سەزiكتەنiپ, ماعان ٷرەيلەنە قاراپ تۇرعان سەكiلدi.
– ەگەر... ەگەر, – دەدi ول قايتادان بۋلىعا سٶيلەپ, – سiز مەنiڭ سۋرەتiمدi سالاتىن بولساڭىز بار عوي, وندا... وندا مەن ٶلەمiن!
ول كەمسەڭدەپ جىلاپ قويا بەردi. مۇنى كٷتپەگەن مەن مٷلدە ساسقالاقتاپ قالدىم.
– كiم... كiم... ٷمiت, اينالايىن, سەن جىلاماشى. ولار ٶتiرiك ايتادى. مەن سەنiڭ سۋرەتiڭدi ەشقاشان دا سالمايمىن. ونداي وي مەنiڭ باسىما كەلگەن ەمەس. سەن بiلمەۋشi مە ەڭ, كەيدە ادامداردىڭ وسىلاي ٶتiرiك ايتاتىن كەزدەرi بولادى. سەن ولارعا سەنبە! بiلدiڭ بە, سەنبە!..
مەن شارباقتىڭ اراسىنان قولىمدى سوزىپ, ونىڭ باسىنان سيپادىم. سودان سوڭ بەيكٷنە قىزدىڭ كٶز جاسىن سٷرتپەك بولعانىمدا, ساۋساعىمنىڭ ۇشى ساقالىنا تيiپ كەتiپ, دەنەم دiر ەتە قالدى. ول سەزدi... سەزدi دە, باسىن تەز تارتىپ الا قويدى.
– مەن ەرتەڭ قايتامىن, – دەدiم قولىممەن شارباقتىڭ تالىنان قىسا ۇستاپ تۇرىپ, – سەن ەشتەڭەنi دە ۋايىمداماي, سول باياعىسىنشا دوستارىڭمەن ويناپ-كٷلiپ جٷرە بەر, جاراي ما. مەن ەشقاشان دا, ەشقاشان دا سەنiڭ سۋرەتiڭدi سالماۋعا ۋەدە بەرەمiن. ەر سۋرەتشiنiڭ ٶزiنiڭ كٶڭiلi قالاعان تاقىرىبى, ويى, يدەياسى بولادى. سۋرەت ارقىلى ادامدارعا بiرنەرسەنi ايتىپ تٷسiندiرگiسi كەلەدi. ونداي وي سەندە دە بولاتىن شىعار-اۋ... مٷمكiن, ٷمiت, سەن دە سۋرەتشi بولارسىڭ, ا?..
– جو-وق, – دەدi ول داۋسىن تاڭدانا سوزىپ. – مەنiڭ وعان يكەمiم جوق قوي, اعاي. سۋرەت سالا المايمىن عوي. سiزگە عانا ايتايىن, اhا, مەنiڭ... مەنiڭ دەرiگەر بولعىم كەلەدi. ەڭ الدىمەن ٶزiمدi-ٶزiم ەمدەسەم دەيمiن. اعاي... سiزدiڭ ەڭگiمەڭiز قىزى-ىق ەكەن. مەن وسىلاي, ادامدارمەن تٷندە سٶيلەسكەندi جاقسى كٶرەمiن. بۇرىن سiزدەن قاتتى قورقىپ, الىستا-ان قاشىپ جٷرۋشi ەدiم.
– بiلەم... ەندi قورىقپا, جاراي ما. ۇيالۋدىڭ دا قاجەتi جوق. مiنە, كٶردiڭ بە, مەنiڭ دە ساقالىم بار.
– يە. بiراق سiز ەر ادامسىز عوي. ەر ادامدارعا ول... جاراسادى. ال قىز بالالاردا بولعانى – قورلىق!.. ەگەر مەن ەر بالا بولعانىمدا بار عوي, وندا بەرi دە باسقاشا بولار ەدi. ەشكiمنەن ۇيالماي, بالالار “شال” دەپ مازاقتاسا دا قورلانباي, بەرiمەن ۇرسىپ-تٶبەلەسiپ جٷرە بەرەر ەدiم. كەيدە سونى ويلاپ, تٷنiمەن جىلاپ شىعامىن.
– ونىڭ نە, ٷمiت?! سەن جىلاما...
– قۇدايدىڭ ٶزi ٶستiپ جىلاتىپ قويسا, قايتەمiن, اعاي!..
جٷرەگiم شىم ەتە تٷستi. جاپ-جاس قىزدىڭ اۋزىنان مۇنداي سالماقتى سٶز ەستيمiن دەپ ويلاماپ ەدiم. بەۋ, تاعدىر-اي, سەنەن شەبەر, سەنەن ۇلى ۇستاز جوق, سەن بەرiن دە ٷيرەتەسiڭ.
– ال ساۋ بول, ٷمiت, – دەدiم مەن ەرتەڭ جولعا شىعاتىنىمدى ەسiمە الىپ. – كٶرiسكەنشە كٷن جاقسى بولسىن! قالاعا كەلە قالساڭ, حابارلاسۋدى ۇمىتپا. سۋرەتشi ساعىندىقوۆ دەسەڭ, مەنi بەرi دە بiلەدi.
– ساۋ بولىڭىز, اعاي! – دەدi ول شارباقتىڭ ار جاعىنان باسىن شىعارىپ.
مەن ٶز جٶنiممەن ۇزاي بەردiم. كەنەت:
– اعاي, – دەپ داۋىستادى ول ارت جاعىمنان. – سiز بiزدiڭ اۋىلعا تاعى دا كەلەسiز بە?
– بiلمەيمiن, – دەدiم مەن يىعىمدى قوزعاپ. – مٷمكiن كەلiپ تە قالارمىن...
بiراق ول اۋىلعا قايتىپ مەنiڭ جولىم تٷسكەن جوق. ساقالدى قىز دا بiرتە-بiرتە سانامنان ٶشiپ, كٶڭiلiمدەگi سۋرەتi كٶمەسكi تارتا بەردi...”
وسى بiر تۇسقا جەتكەندە قوڭىر دەپتەردiڭ ەكi-ٷش بەتiن سۋرەتشiنiڭ ٶزi جىرتىپ تاستاپتى. ودان كەيiن جالعاساتىن العاشقى ابزاتستى دا شيمايلاپ ٶشiرiپتi. نەگە ٶيتتi ەكەن? ول ەندi, مەڭگi جۇمباق...
مەنiڭ قولىمداعى سۋرەتشiنiڭ جازبالارى ارى قاراي بىلاي باستالادى:
“... اh, وڭباعان! وڭباعان! فوتوجۋرناليست بولساڭ قايتەيiن, ٶزiڭ دە بiر... ۇيات تا, ار دا جوق ەكەن!
بٷگiنگi گازەتتەگi سۋرەتتi كٶرگەندە قانىم باسىما شاپشىپ, ىزاعا بۋلىعىپ, تەرiمە سيماي كەتتiم. ماسقارا! مىنا سۋرەتتiڭ شىققانىن بiلسە, قورلانىپ ٶلەتiن بولدى-اۋ بەيشارا قىز!..
سەنساتسييا اۋلاعان گازەتتەگi ساقالدى قىزدىڭ سۋرەتiن كٶرگەندەردiڭ ەكi كٶزi شەكەسiنە شىعىپ, بiر-بiرiنە ساۋساقپەن شۇقىپ كٶرسەتiپ جاتىر. اۆتوبۋستا, كٶشەدە كەلە جاتقاندا دا مەن سولاردىڭ بiرنەشەۋiن بايقادىم.
اپىر-اي, ادامدار وسى قانداي, ە?! بiرەۋدiڭ قاسiرەتi بiرەۋگە قىزىق بولىپ كٶرiنەتiنi نەسi?..
وڭباعان, جىلپوس! قايتiپ تٷسiرiپ الا قويدى ەكەن?! سiرە, بايعۇس قىزدىڭ بەزiلدەپ قاشقانىنا دا قاراماي, الدى-ارتىن وراپ, جانتالاسىپ جٷرiپ تٷسiرگەن عوي. يە, ونداي ارسىزدىققا بارۋدان تايمايدى ول. ٷمiت تiپتi, بەتiن باسىپ تا ٷلگەرە الماپتى, قالىڭ ساقالى ۇيىسىپ, اپ-انىق كٶرiنiپ قالىپتى سۋرەتتە.
راس, مەن وعان بەرگەن ۋەدەمنەن اينىعان جوقپىن. ەيتسە دە ەلگi ارسىز جۋرناليستپەن بiر قالادا تۇراتىندىقتان, ٶزiمدi بiرتٷرلi كiنەلi سەزiنەمiن.
وسىدان سوڭ ەلگi تاۋ بٶكتەرiندەگi اۋىلدان كٶپكە دەيiن بiر سۇمدىق ٷرەيلi حابار كٷتتiم. تiپتi, سول دەرەگi بەلگiسiز بەيمەلiم سۇمدىقتىڭ الدىن الۋ ٷشiن ول جاققا ەدەيi بارىپ تا قايتپاق بولدىم. بiراق ەلدەنەگە جٷرەكسiنiپ, ٶز جولىمدى ٶزiم بٶگەي بەردiم. بiر جاقسىسى, ول جاقتان ەشقانداي جامانات حابار ەستiلمەدi. ۋاقىت ٶتكەن سايىن بۇل وقيعانىڭ دا ۋىتى قايتىپ, كٶڭiلiمە ۇيا سالعان كٷدiك ۇشىپ كەتتi. تiپتi, اناۋ جىلپوس فوتوجۋرناليستiڭ دە دەمەسiن اقتاماي, كٶپ ۇزاماي سەنساتسييا بولۋدان قالدى.
بiر جاعىنان, وسى بiر وعاش وقيعانىڭ بiز ەۋەلدە بايقاماعان جىلى لەبi, وڭدى ەسەرi دە بولدى ما دەپ ويلايمىن كەيدە. نەگە دەيسiز بە? ەلگi وقيعادان سوڭ مەن ەلەمدەگi ساقالدى ەيەلدەر تۋرالى قانشاما ادام تاڭ قالارلىقتاي دەرەكتەر, قىزىقتى ەڭگiمەلەر ەستiدiم دەسەڭiزشi. ولار تiپتi, ٶز الدارىنا تسيرك اشىپ, دٷنيە جٷزiن ارالاپ جٷرiپ ٶنەر كٶرسەتەدi ەكەن عوي. ساقالدارىن ەدەيi ۇزارتىپ, ەر نەرسەگە ەۋەس, قىلت ەتكەنگە قىزىققىش ەلدiڭ كٶڭiلiن اۋلاپ, مەز قىلعانى بىلاي تۇرسىن, سول ارقىلى مول تابىس تاۋىپ, باييتىن دا كٶرiنەدi.
بiزدiڭ قالادا سۋرەتشiلەرگە اۋاداي قاجەت بوياۋ, كەنەپ, قىل قالام, مولبەرت, پاليترا سەكiلدi اساي-مٷسەيلەردi ورتالىقتاعى بiر-اق دٷكەندە ساتادى. سودان دا بولار, ولاردىڭ باعاسى ۋداي قىمبات. الساڭ – ال, الماساڭ – قوي, بەرiبiر قايتا اينالىپ بiزگە كەلەسiڭ دەيتiن سيياقتى.
بiردە سول دٷكەنگە قالتامداعى بار تەڭگەمدi قاعىپ بەرiپ, بوياۋ-سوياۋ الىپ شىعىپ كەلە جاتىر ەدiم, كەنەت ارت جاعىمنان بiرەۋ: “اعاي!” دەپ داۋىستاعانداي بولدى. جالت – قاراسام, جاپ-جاس بiر بويجەتكەن ماعان قاراپ كٷلiمسiرەپ تۇر.
– اعاي, مەنi تانىمادىڭىز با? – دەيدi.
مۇندايدا قۋشىكەش جiگiتتەر سيياقتى اياق استىنان ەزiل تاۋىپ ايتىپ, وپ-وڭاي ٷيiرiپ الا قوياتىن مەن بە, اڭقاۋ باسىم ابدىراپ:
– جوق, - دەپ شىنىمدى ايتتىم.
ول مەنiڭ كٶزiمە تۋرا قاراپ, جىميىپ تۇرىپ:
– سiز بۇرىن بiزدiڭ اۋىلعا سۋرەت سالۋعا كەلiپ ەدiڭiز عوي, – دەدi.
“اپىر-اي, قاي اۋىل ەدi?.. مەن دەگەنiڭ مولبەرتiمدi قولتىقتاپ, قاي تٷكپiرگە, قاي قييانعا بارمادىم دەسەڭiزشi!..”
– تاۋ بٶكتەرiندەگi اۋىل... ەسiڭiزدە مە? سiزگە مەن سۋرەتiمدi سالماي-اق قويىڭىزشى دەپ جالىنىپ ەدiم عوي.
– ە-ە!
اڭعال باسىم بايقاماي, “ەلگi ساقالدى قىز سەن بە” ەدiڭ دەگەندەي يەگiمنiڭ استىن بiر سيپاپ, تاعى دا بiر ەبەس قىلىق جاساپ الدىم. مۇنىم ەندi, ناعىز ميعۇلانىڭ ەرەكەتi بولدى دا شىقتى.
– يە, – دەدi ول ەكi بەتiنiڭ ۇشى دۋ ەتiپ قىزارىپ كەتسە دە باسىن يزەپ, كٷلiمسiرەپ تۇرىپ. – مەن سiزدiڭ تانىماي قالاتىنىڭىزدى بiلگەنمiن.
– قايدان تانيىن, – دەدiم مەن ەندi ٶز قاتەلiگiمدi جۋىپ-شايماق بولىپ, – ول كەزدە سەن تۇلىمشاعىڭ جەلبiرەگەن كiپ-كiشكەنتاي قىز ەدiڭ, ەندi مiنە!.. بويجەتiپسiڭ! مەكتەپتi دە بiتiرگەن شىعارسىڭ.
ول باسىن يزەدi.
– ٶتكەن جىلى بiتiرگەنمiن, اعاي. قازiر وسىنداعى مەديتسينالىق كوللەدجدە وقىپ جٷرمiن.
كەنەت مەنiڭ قۇلاعىما سول باياعى كiپ-كiشكەنتاي قىزدىڭ: “سۋرەت سالا المايمىن, دەرiگەر بولۋدى ارماندايمىن”, دەگەن نەپ-نەزiك ٷنi جەتكەندەي بولدى. بiراق ونىڭ ساقالى بار ەدi عوي?..
– ەلi دە سول بۇرىنعىداي سۋرەت سالىپ جٷرسiز بە?
مەن باسىمدى قايتا-قايتا شۇلعىدىم. “ودان باسقا مەنiڭ قولىمنان نە كەلۋشi ەدi?!”
سودان سوڭ ٶزiمشە ەزiلدەگەن بولىپ:
– سەن دە سول باياعىداي سۋرەتiڭدi سالۋعا ەلi دە كەلiسپەيسiڭ بە? – دەدiم.
ول بiلمەيمiن دەگەندەي يىعىن قوزعادى. “ۋاقىت كٶپ نەرسەنi ٶزگەرتەدi ەكەن عوي, اعاي!..”
– ساباقتان بوساعان كەزدە ۋاقىت تاۋىپ مەنiڭ شەبەرحاناما كەل, ەكەۋمiز اسىقپاي وتىرىپ ەڭگiمەلەسەيiك, – دەدiم مەن وعان.
ول باسىن يزەپ, كەلەمiن دەپ ۋەدە بەردi دە, قول سٶمكەسiنەن كiشكەنتاي قويىن دەپتەرiن الىپ ماعان ۇسىندى. مەن وعان شەبەرحانام ورنالاسقان كٶشەنiڭ اتىن, ٷيدiڭ رەت سانىن جازىپ بەردiم.
– وي, جازۋىڭىز قانداي ەدەمi, – دەدi ول كٷلiمسiرەپ. – مارجانداي ەكەن!
– بالا كەزiمدە كٶركەمجازۋ ساباعىن ٶتە جاقسى كٶرەتiنمiن.
– قازiر مەكتەپتەردە ونداي ساباق ٶتپەيدi, اعاي.
– ٶكiنiشتi-اق...
سوسىن ەكەۋمiز قوشتاستىق تا, مەن شەبەرحاناما قاراي اسىقتىم.
... ونىڭ مۇندا قالاي كەلگەنiن, قاشاننان بەرi سىرتىمنان باقىلاپ تۇرعانىن مٷلدە بايقاماپپىن. كەنەپتiڭ بiر بۇرىشىنداعى تاۋدان اققان لايساڭداي قوڭىر قوشقىل بوياۋدىڭ رەڭiن سەل اشا تٷسۋ كەرەك پە, جوق پا دەپ, مولبەرتتەن بiر-ەكi ادىم كەيiن شەگiنگەندە كٶزiم شالدى, ول بوساعادا ماعان بiر, كارتيناعا بiر قاراپ كٷلiمسiرەپ تۇر ەكەن.
– يە, سەن... كەلiپ تە قالعان ەكەنسiڭ عوي, – دەدiم مەن ٶزiمنiڭ نە ايتىپ تۇرعانىمدى ٶزiم دە تٷسiنبەي.
– سiز جاڭا جۇمىس iستەپ جاتقان كەزدە ەن سالدىڭىز, – دەدi ول. –جاي... ىڭىلداپ قانا...
– مٷمكiن. ونداي-ونداي بولادى بiزدە...
– مەن بۇرىن ەستiمەگەن ەن ەكەن. اتى نە?..
– بiلمەيمiن, – دەدiم مەن جەلكەمدi قاسىپ. – ول سiرە, ساعان عانا ەمەس, جالپى, جۇرتقا بەيمەلiم, مۇرىن استىنان مىڭقىلداپ قانا ايتۋعا بولاتىن ەن بولسا كەرەك. وڭاشادا ادام نە دەپ ىڭىلدامايدى!..
ول كٷمiس قوڭىراۋداي سىڭعىر ەتiپ كٷلiپ جiبەردi. سودان سوڭ اڭقاۋ جىلى بiزدiڭ اۋىلعا بارعاندا سالعان سۋرەتتەرiڭiزدi كٶرسەتiڭiزشi دەپ ٶتiندi. قاس قىلعانداي, سونداعى جازعان پەيزاجدارىمدى وسىنداعى بiر iرi فيرمانىڭ تۇساۋكەسەر تويىنا سىيلاپ جiبەرiپ ەدiم. تەك جاقتاۋ اعاشى كٶنەلەۋ جالعىز ەتيۋدiم عانا قالعان-دى. سٶرەدەن الىپ, سونى ۇسىندىم.
ول ٶزi تۋىپ-ٶسكەن تاۋ بٶكتەرiندەگi اۋىلدىڭ كiشكەنتاي بiر بٶلiگiن تەرەزەدەن كٶرiپ وتىرعانداي, ەتيۋدتەن كٶز الماي ۇزاق ٷڭiلدi. مەن ونىڭ بەتiنە قايتا-قايتا جالتاقتاپ قاراپ, كٶكەيiمدە تۇرعان ساۋالدىڭ جاۋابىن iزدەگەندەي بولامىن. سامايىنان تٶمەن قاراي تٷسكەن كٶكشiلدەۋ جولاق iز انىق بايقالدى, ۇستارامەن قىرىنىپ جٷر مە ەكەن ەلدە...
ول مەنiڭ نەگە تىنىشسىزدانىپ وتىرعانىمدى سەزدi بiلەم, ەلگi سۋرەتتەن كٶز الماي وتىرىپ: “قىمبا-ا-ات بiر فرانتسۋز كرەمiن جاعىپ جٷرمiن. بiراق ونىڭ كٷشi ەكi-ٷش كٷنگە عانا جەتەدi, سودان سوڭ قايتادان شىعا باستايدى...” دەدi.
ٷمiت سودان كەيiن بiر اي بويى شەبەرحاناعا ٷزبەي كەلiپ جٷردi دە, كەنەت ماعان ايتپاي اۋلىنا كەتiپ قالعانداي مٷلدە كٶرiنبەي كەتتi. بiر كٷن, ٷش كٷن... بەس كٷن ٶتتi. التىنشى كٷنگە اينالعاندا بارىپ ماعان اقىل كiردi. “اپىر-اۋ, ە دەگەندە نەعىپ ويىما كەلمەگەن دەسەڭiزشi. ونىڭ پايدالانىپ جٷرگەن كرەمi تاۋسىلعان عوي. فرانتسۋز كرەمi, ٶتە قىمبات دەپ ەدi-اۋ!..”
دەرەۋ كيiنiپ, شەبەرحانادان شىقتىم دا, ورتالىقتاعى بiر تانىس دەرiگەر جۇمىس iستەيتiن ەمحاناعا قاراي تارتتىم. ەلگi كرەم راسىندا دا, ٶتە قىمبات بولىپ شىقتى!..
وسىدان سوڭ-اق ٶتiمدi-اۋ دەگەن كارتينالارىمدى ارلى-بەرلi تاسىپ, ورتالىقتاعى باي ادامداردىڭ وفيسiن جاعالاپ, ەر قايسىسىنا ٶلەردەگi سٶزiمدi ايتىپ جالىنىپ جٷرiپ جارتى باعاسىنا ەزەر ٶتكiزiپ, ەلگi فرانتسۋزداردىڭ قىمبات كرەمiن ساتىپ الىپ, ٷمiتتiڭ جاتاقحاناسىن قالاي iزدەپ تاپقانىمدى تەپتiشتەپ ايتپاسام دا بولادى.
ول مەدرەسەدەگi دiندار قىزدار سەكiلدi بەتiن عانا كٶرسەتiپ, باسىن اق جiبەك ورامالمەن تۇمشالاپ الىپتى.
– وي, بۇل سiز بە ەدiڭiز? – دەپ زورلانا ەزۋ تارتتى ول مەنi كٶرگەن كەزدە. بiراق كٶزدەرi بۇلتتى كٷنگi كٶلدiڭ بەتiندەي تۇنجىراپ, مۇڭايىپ تۇر ەكەن.
شاي دايىنداماق بولىپ ەدi, تاماعىم كەبەرسiپ تۇرسا دا قارسىلىق بiلدiردiم.
– سۋرەت سالىپ جٷرسiز بە? – دەپ سۇرادى.
– يە.
– قانداي سۋرەتتەر?..
– ەر تٷرلi...
ەشەيiندە سۋرەت دەسە سۋىرىلىپ الا جٶنەلەتiن ەدەتiمنەن جاڭىلىپ, تiلiم كٷرمەلiپ, ايتۋعا سٶز تابا الماي, كٷمiلجiدiم دە قالدىم. قوشتاساردا قالتامداعى قىمبات كرەمدi وعان بايقاتپاي ٷستەلدiڭ ٷستiنە قويىپ كەتتiم...
بٷگiن بiر سەتتi كٷن بولدى. تاڭەرتەڭگi ساعات توعىزدىڭ شاماسىندا قالالىق ەكiمشiلiكتە قىزمەت iستەيتiن ەكi شەنەۋنiك كەلiپ, تاياۋدا عانا جازىپ بiتiرگەن ٷلكەن كارتينامدى ساتىپ الىپ كەتتi. مەنiمەن تiپتi, ساۋدالاسقان دا جوق, ەسكi سارايدىڭ iشiندەگi شەبەرحانامدى قومسىنىپ, تەزiرەك كەتۋگە اسىققان سيياقتى. ٶزارا ەڭگiمەلەرiنەن بايقاعانىم, ولار مەنiڭ كارتينامدى ت. قالاسىنىڭ ەكi مىڭ جىلدىق تويىنا كەلەتiن شەتەلدiك قوناقتارعا سىيعا تارتپاق. جازدىق جەيدەسiنiڭ تٷيمەلەرi ۇشىپ تٷسەردەي تىرسىلداپ تۇرعان مەس قارىن سارى كiسi: “وڭاي قۇتىلاتىن بولدىق...” دەپ, ىرق-ىرق كٷلدi. سiرە, مەنەن ەمەس, شەتەلدiك قوناقتاردان بولار. مەيلi, كiم تارتۋ ەتسە دە, كiمگە تارتۋ ەتسە دە ٶنەر ەل iشiنە تارالۋى كەرەك ەمەس پە. ەرتە مە, كەش پە, ونى باعالايتىندار تابىلادى عوي.
تٷسكە تاياۋ ٷمiت كەلدi. مەن بٷگiن اياق استىنان قالاي بايىپ شىعا كەگەنiمدi ايتىپ ماقتانىپ, كەشكiلiك قالا سىرتىنداعى “سايالى باق” كافەسiنە بارايىق دەپ ۇسىنىس جاسادىم. ول كٷلiمسiرەپ تۇرىپ باسىن يزەدi.
...و-و, بiز بٷگiن قانداي باقىتتىمىز! سايالى باقتىڭ تٶبەسiنەن تٶنە قاراپ, تامىلجىپ تۇرعان مەيiرiمدi تٷن مەنiڭ شەشەم سيياقتى القاراكٶك ماقپال بەشپەنت كيiپ الىپتى. القاراكٶك ماقپال بەشپەنتتiڭ ٶڭiرiنە قادالعان تانالارداي جارقىلداعان اپپاق جۇلدىزدار قانداي تاماشا!...
اپىر-اي, باقىت دەگەنiڭiزدiڭ ٶزi دە ادامنىڭ كٶڭiلiنە تەۋەلدi, ادامنىڭ كٶڭiلiنە باعىنىشتى نەرسە ەكەن عوي. “ە-ەي, باقىت, مەن سەنiڭ سىرىڭدى ۇعىپ, قۇپيياڭدى اشىپ قويدىم! سەن مىناۋ جەر بەتiندەگi ادامدارسىز ٶمiر سٷرە المايدى ەكەنسiڭ. سەنiڭ قادiرiڭدi بiلەتiن دە, بiلمەيتiن دە, سەنi بيiككە كٶتەرەتiن دە, كٶتەرمەيتiن دە وسى جەر بەتiندەگi مۇڭلىقتار ەكەن!” – دەگiم كەلدi شاتتانىپ.
...مەن ٷمiتتiڭ سۋرەتiن سالىپ جٷرمiن. ول شەبەرحاناما كٷن سايىن كەلەدi. ۇزاق وتىرادى. “سۋرەت سالۋ دا قيىن بولادى ەكەن عوي”, دەيدi تاڭدانىپ. مەن: “بۇل جاي عانا سۋرەت سالۋ ەمەس, ٶنەر, بەينەلەۋ ٶنەرi, – دەيمiن. – مۇندا بوياۋلار ٷن قاتىپ, ەن سالىپ, بي بيلەپ تۇرۋى كەرەك!”
سودان سوڭ مەن وعان كيەلi ٶنەر تۋرالى, جەتi قات كٶكتەن كەلiپ جەتەتiن تىلسىم ويلار تۋرالى ايتىپ تٷسiندiرگiم كەلەدi. سٶيتiپ, سٶيلەگەن سايىن قىزىنىپ, ٶزiمدi ٶزiم ۇمىتىپ كەتەمiن. ونى دا ۇمىتامىن...
كٷننەن كٷنگە مەن وعان باۋىر باسىپ بارا جاتقان سيياقتىمىن. سەل كەشiكسە, كٶڭiلiم الاڭداپ كٷتەمiن. كەلمەي قالسا, iزدەپ بارامىن. ول مەنiڭ ٶمiرلiك سىڭارىما, وسىعان دەيiن قاراۋسىز قالعان ايدالاداعى ەسكi كٷمبەزدەي قۇلازىپ كەلگەن جان دٷنيەمنiڭ شىراقشىسىنا اينالعان سەكiلدi...
بٷگiن مiنە, ەكiنشi كٷن, ٷمiت شەبەرحاناعا كەلگەن جوق. تٷسكە دەيiن تىقىرشىپ كٷتتiم دە, تاعى دا كەلمەۋگە اينالعانى ما دەگەن ويدان دەگبiرiم قاشىپ, تەز-تەز كيiنiپ, اۆتوبۋس ايالداماسىنا قاراي اسىقتىم. باعىتىم بەلگiلi... ونىڭ نەگە كەلمەي كەتكەنiن دە iشتەي سەزiپ كەلەمiن.
تاعى دا سول... تاۋسىلعان عوي! ول نەگە سونشا قىمبات? بiز ٷشiن... ەرينە, بiز ٷشiن قىمبات. سوندىقتان دا بiز: “اللا جازدى, بiز كٶندiك”, دەيمiز. ال بايلارعا تٷك ەمەس. ولار سوندا اللانىڭ جازۋىنا دا قارسى كٷرەسە الاتىن بولعانى ما?.. و توبا, مەن نە دەپ كەتتiم وسى?..
بiراق ەندi, قارىز سۇراپ باراتىن دا ەشكiمiم قالعان جوق. وسىعان دەيiن سۇراي-سۇراي دوستارىمنىڭ دا, تانىستارىمنىڭ دا مازاسىن الىپ بiتتiم, ولار مەنi كٶرسە, تەرiس اينالىپ كەتەتiن بولدى.
جاتاقحاناعا باردىم. ٷمiتكە جولىقتىم. ول تاعى دا باسىن ورامالمەن تۇمشالاپ الىپتى... ەندi نە iستەيمiن? ەشقايدا بار?عا زاۋقىم سوقپاي, شەبەرحاناداعى فانەر تاقتانىڭ ٷستiنە كيiمشەڭ قيسايا كەتتiم.
تاڭەرتەڭگiلiك قاتقان نان مەن قارا سۋ iشiپ وتىرىپ, سوڭعى بiر ايدا ٷمiتتiڭ پورترەتiنەن باسقا ەشتەڭە جازباعانىمدى ويلادىم. ال ول پورترەت, ەرينە, ساتۋعا ارنالماعان. ٶزiم ٷشiن جازىلعان دٷنيە. ەلi بiتكەن جوق. بiر نەرسە جەتپەيتiن سيياقتى. بiراق نە جەتپەيتiنiن بiلمەيمiن...
مەن ٷمiتتiڭ پورترەتiنiڭ الدىنا بارىپ, قادالا قاراپ بiراز تۇردىم. كەشە عانا كٶڭiلiمە نۇر قۇيىپ, جٷرەگiمدi التىن بەسiككە سالىپ تەربەتكەن سۋرەت بٷگiن مٷلدە ۇناعان جوق. جانسىز بەينە... سۇلۋ دا, سىمباتتى دا ەمەس. بiر جاساندىلىق بار... يە, جاساندىلىق! جاساندىلىق, جاساندىلىق, جاساندىلىق...
جوق. مەن ونىڭ بەينەسiن وسىنداي كٷيدە كٶرگiم كەلگەن. بۇل مەنiڭ – ارمانىم, قييالىم ەدi. ٶنەرiم ەدi!.. بiراق سونىڭ بەرi جاساندى بولىپ شىقتى. ول باسقا... مٷلدە باسقا. قۇداي ونى ٶزگەشە ەتiپ جاراتقان. ال مەن بولسام, وعان قارسى بولماقپىن. اللا تاعالاعا دا, ادامدارعا دا قارسىلىق بiلدiرمەكپiن. جو-جوق! ولاي بولۋى مٷمكiن ەمەس. مٷمكiن ەمەس...
كەنەت مەنiڭ جان دٷنيەمدi بۇلت باسىپ, كٷزگi دىمقىل تۇمانداي سالقىن سەزiم جٷرەگiمدi تورلاپ, قىلقالامعا قاراي قول سوزدىم. سوسىن ونى قاپ-قارا بوياۋعا مالىپ الدىم دا, ورتالىقتاعى قىمبات دٷكەندەردiڭ شىنى سٶرەلەرiنەن بەدiرەيiپ قاراپ تۇراتىن مانەكەن-قۋىرشاقتار سەكiلدi جانسىز بەينەنiڭ سامايىنان يەگiنiڭ استىنا دەيiن باتتاستىرا جاعىپ تاستادىم.
بiتتi! جاراتىلىسقا ەشكiم دە قارسى تۇرا المايدى! ەشكiم دە... قارسىلىقتىڭ بەرi دە – قييال. شايتاننىڭ ويىنى.
كەنەت ارت جاقتاعى اشىق ەسiكتەن تٷسiپ تۇرعان كٷن سەۋلەسiن ەلدەكiم كٶلەگەيلەپ:
– يە, ەندi دۇرىس بولدى, – دەدi بەسەڭ ٷن قاتىپ. مەن سەلك ەتە تٷستiم. بوساعادا باسىن اپپاق ورامالمەن تۇمشالاپ العان ٷمiت و دٷنيەدەن كەلگەن ەرۋاقتاي كiرپiك قاقپاي قادالا قاراپ تۇر ەكەن.
– يە, ەندi بەرi دە قالپىنا كەلدi! – دەدi ول تاعى دا. – وسىلاي بولارىن بiلگەنمiن. ٶيتكەنi سiز قۇداي ەمەسسiز عوي!..
سودان سوڭ باسىنداعى ورامالىن شەشە باستادى...”
قولىما كەزدەيسوق تٷسكەن قوڭىر دەپتەردەگi سۋرەتشiنiڭ جازبالارى وسىلاي اياقتالادى ەكەن.
***
قوناق ٷيدiڭ بالكونىنا شىعىپ, تٷننiڭ بەيمەزگiل ۋاعى بولسا دا قىزىق-دۋمانعا تويماي, ساۋىق-سايران سالىپ جاتقان قالانىڭ قىزىلدى-جاسىلدى شامدارىنا قاراپ: “ساقالدى قىز, سەن قايداسىڭ قازiر? – دەپ ويلادىم iشتەي تولقىپ. – وسى قالادا تۇراسىڭ با?..”
نۇرعالي وراز
