نكۆد جەندەتتەرٸنٸڭ تٸزٸمٸ جارييا بولدى

«مەموريال» حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ قوعامى «ٷلكەن تەررور» زامانىنداعى نكۆد قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ تٸزٸمٸن جارييالادى. تٸزٸمدە سسسر بويىنشا نكۆد-نىڭ جەكە قۇرامىندا 1935-1941 جىلدارى جۇمىس ٸستەگەن 41 668 ادامنىڭ اتى-جٶندەرٸ جارييالانىپ, ونىڭ 39 950-ٸ تۋرالى قىسقاشا ماعلۇمات بەرٸلگەن.

قازاقستانداعى نكۆد-نىڭ 15 پايىزى - قازاق

وسى تٸزٸمنٸڭ ٸشٸندە ستاليندٸك رەپرەسسييانى قازاق اسسر-ٸ (1920 جىلى قۇىرلدى - رەد.) مەن قازاق سسر-ٸ (1936 جىلدان باستاپ - رەد.) اۋماعىندا جٷزەگە اسىرعان مىڭنان اسا نكۆد جەندەتتەرٸنٸڭ اتى-جٶنٸ جاريياعا شىقتى.

ازاتتىق تٸلشٸسٸ «مەموريال» سايتىندا جارييالانعان بۇل قىزمەتكەرلەردٸ ساناپ, ولاردىڭ 1080-دەي ادام ەكەنٸن انىقتادى. ونىڭ ٸشٸندە 170-تەي قىزمەتكەردٸڭ اتى-جٶنٸ قازاق ەكەندەرٸن بٸلدٸرەدٸ.

مەسەلەن, قازاقستانعا قاتىستى بٶلٸمدە ەسٸمٸ جۇرتقا بەلگٸلٸ دەگەندەردٸڭ ٸشٸندە شەكەرٸم ٶلٸمٸمەن بايلانىستى اتالاتىن ابزال قاراسارتوۆ; 1940-50 جىلدارى قازاق سسر-ٸ باسشىسى بولعان جۇماباي شاياحمەتوۆتٸڭ ەسٸمدەرٸ اتالادى.

«مەموريال» سايتىندا ابزال قاراسارتوۆقا 1936 جىلى سەۋٸر ايىندا سسسر نكۆد-سى بۇيرىعىمەن «كٸشٸ لەيتەنانت» شەنٸ بەرٸلگەنٸ, ۇلتى قازاق ەكەنٸ, 1906 جىلى دٷنيەگە كەلگەنٸ, نكۆد-دان 1937 جىلى قاراشا ايىندا باسقا جۇمىسقا اۋىسقان سەتتە قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىندا شۇعىل ۋەكٸل بولىپ تۇرعانى جازىلعان. تٸزٸمدە ابزال قاراسارتوۆتىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى اقپارات جوق ەكەنٸ دە ايتىلادى. ازاتتىققا بەلگٸلٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا, قاراسارتوۆ 1979 جىلى قايتىس بولعان.

نكۆد كۋرسانتتارى. نوۆوسيبيرسك, 1930 جىل.

ال جۇماباي شاياحمەتوۆتٸڭ 1938 جىلى مامىردىڭ 9-ى كٷنٸ ۆچك-وگپۋ-دٸڭ (نكۆد-نىڭ كونتررەۆوليۋتسييا جەنە سابوتاجبەن كٷرەس بٶلٸمٸ) «قۇرمەتتٸ قىزمەتكەرٸ» بەلگٸسٸمەن ماراپاتتالعانى جازىلعان. شاياحمەتوۆكە 1940 جىلى قاراشادا «مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ كاپيتانى» دەگەن شەن بەرٸلگەن.

«مەموريال» سايتى جارييالاعان بۇل تٸزٸمگە قاراعاندا, قازاقستانداعى رەپرەسسييانى ٸسكە اسىرعان نكۆد قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ 15 پايىزدان استامىنىڭ ۇلتى قازاق بولعانى اڭعارىلادى.

كەيبٸر تاريحشىلار قازاقستاندا 1928-1929 جەنە 1937-1938 جىلدارى 120 مىڭداي ادام رەپرەسسيياعا ۇشىراپ, 25 مىڭداي ادام اتىلدى دەگەن دەرەك ايتادى.

نكۆد بۇيرىقتارى نەگٸزٸندە جاسالعان تٸزٸم

«مەموريال» قۇقىق قورعاۋشىلارى انىقتامالىقتىڭ (تٸزٸمنٸڭ - رەد.) سسسر نكۆد-سىنىڭ جەكە قۇرامى بويىنشا شىققان بۇيرىقتار نەگٸزٸندە قۇرىلعانىن جازادى.

انىقتامالىقتا نكۆد قىزمەتكەرلەرٸنە ارنايى شەن بەرۋ, نكۆد-دان جۇمىستان شىعارۋ تۋرالى بۇيرىقتاردىڭ نٶمٸرلەرٸ مەن شىققان كٷنٸ, جۇمىستان شىققان سەتتە اتقارعان قىزمەتٸ, مەملەكەتتٸك ناگرادالارى تۋرالى مەلٸمەتتەر كەلتٸرٸلگەن. بۇيرىقتاعى اقپارات ٶزگە دەرەككٶزدەردەن الىنعان ٶمٸرباياندىق دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلعان.

قۇقىق قورعڭاۋشىلار بۇل تٸزٸمنٸڭ 15 جىل بويى دايىندالعانىن ايتادى. دەرەكتەردٸ ينتەرنەتتە جارييالار كەزدە 4500-گە جۋىق ٶمٸرباياندىق انىقتاماعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەن. حالىقارالىق «مەموريال» ۇيىمىنىڭ تەڭ تٶراعاسى يان راچينسكيي انىقتامالىقتى قۇراستىرۋ جۇمىسى قالاي جٷرگەنٸ جايلى جەنە ول كٸمدەرگە پايدالى بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ بەردٸ.

- ەلگٸ انىقتامالىق - اندرەي جۋكوۆتىڭ كٶپ جىلعى جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ, ول قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ارنايى شەندەرٸ ەنگٸزٸلگەن 1935 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ ٷلكەن تەررور دەۋٸرٸنٸڭ اياعىنا دەيٸنگٸ, تٸپتٸ ودان دا ۇزاق - 1939 جىلدىڭ ورتا شەنٸنە دەيٸن ەلگٸ ارنايى شەندەردٸ العان ادامداردىڭ بارىنشا تولىق تٸزٸمٸن قۇراستىرعىسى كەلگەن. ول بۇل جۇمىسپەن ٶتە كٶپ جىل اينالىستى. بۇل - ٶتە قيىن جۇمىس, ٶيتكەنٸ نكۆد-نىڭ جٷزدەگەن تومدى قۇرايتىن قيساپسىز كٶپ بۇيرىقتارىن زەرتتەپ, سسسر جوعارعى كەڭەسٸنە قاراستى ناگرادالار بٶلٸمٸندەگٸ كٶپتەگەن قۇجاتتاردى اقتارىپ شىعۋىنا تۋرا كەلگەن. وراسان كٶپ اقپارات قارالعان. ال سوۆەت زامانىنداعى اقپارات كٶزدەرٸ ٶتە جۇتاڭ بولعانى ەرٸ مۇراعاتتاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ, ەسٸرەسە نكۆد قۇجاتتارى (قازٸر نكۆد قۇجاتتارى ٸٸم مەن فسب مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى) ەلٸ كٷنگە دەيٸن اشىلماي جاتقانى بەلگٸلٸ, سوندىقتان ەلگٸ انىقتامالىق بٸردەن-بٸر اقپارات كٶزٸ, - دەيدٸ يان راچينسكيي.

اندرەي جۋكوۆ - تاريحشى ەمەس, ول مگۋ-دٸڭ (مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ) زاڭ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن, بٸراق ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, تاريحتى جاقسى كٶرەتٸن ول مۇنداي اقپاراتتى جيناۋمەن اشىق اقپارات كٶزدەرٸ بولماعان سوۆەت كەزٸنەن – 1979 جىلدان بەرٸ اينالىسقان. جۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ول زەرتتەۋلەرٸن نكۆد-دان ەمەس, رەپرەسسيياعا ۇشىراعان جۇمىسشى-شارۋالاردىڭ قىزىل ارميياسى (رككا) قۇرباندارىنان باستاعان. سوسىن نكۆد قىزمەتكەرلەرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەرگە كٶشكەن, ال كەيٸنٸرەك «مەموريال» قىزمەتكەرلەرٸمەن تانىسىپ, ولار بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋدٸ ۇسىنعان. يان راچينسكيي جوبانىڭ كٸمدەرگە ارنالعانىن:

- بۇل ەۋەلٸ تاريحشىلارعا كەرەك. ٶيتكەنٸ قۇجاتتاردا, ونىڭ ٸشٸندە مۇراعاتتاردا ساقتالعان تەرگەۋ ٸستەرٸندە ەدەتتە ادامنىڭ تەگٸ مەن شەنٸ عانا كٶرسەتٸلەدٸ. ەدەتتە ەسٸمٸ مەن ەكەسٸ اتىنىڭ, تٸپتٸ باسقى ەرٸپتەرٸ دە جازىلمايدى. سوندىقتان ونىڭ كٸم ەكەنٸن, قانداي ادام بولعانىن, ونىڭ ٸزدەرٸن قايدان ٸزدەۋگە بولاتىنىن انىقتاۋ ٶتە قيىن. ەلگٸ انىقتامالىق نكۆد-نىڭ ارنايى شەنٸن العانداردىڭ كٸمدەر ەكەنٸن, ول شەندٸ قاشان العانىن, قانداي بۇيرىق بويىنشا جەنە قاي ايماق بويىنشا العانىن انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بۇعان قوسا, كٶبٸنٸڭ تۋعان كٷنٸ مەن تۋعان جەرٸنە قاتىستى قوسىمشا اقپاراتتار تابۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ, ەندٸ قيلى قۇجاتتارداعى دەرەكتەردٸ بايلانىستىرىپ, ەلگٸ ادامنىڭ كٸم بولعانىن, نە ٸستەگەنٸن, كەيٸنگٸ تاعدىرىنىڭ ەلدەبٸر تٸزبەگٸن قۇراستىرۋعا بولادى. مەنٸڭشە, بۇل كەز كەلگەن مەمۋار ٷشٸن, كٶپتەگەن قۇجاتتار ٷشٸن تاپتىرمايتىن اسا قۇندى اقپارات كٶزٸ بولادى, - دەپ تٷسٸندٸردٸ.

"مەموريال" قوعامىنىڭ تەڭ تٶراعاسى يان راچينسكيي.

​مامىر ايىندا «مەموريال» انىقتامالىعىنىڭ كومپاكت ديسكٸگە كٶشٸرٸلگەن نۇسقاسى شىققان.

- ەلگٸ ديسكٸگە جۇرت ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى, بٷكٸل تيراج تاراپ كەتتٸ, ودان قازٸر ەشتەڭە قالعان جوق. ال ينتەرنەتتە جارييالانعان نۇسقاسى قوماقتىلاۋ – شامامەن 4,5-5 مىڭ ٶمٸرباياندىق انىقتاماعا تولىقتىرۋلار, ناقتىلانعان دەرەكتەر, تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. قوسىمشا اقپارات كٶزدەرٸ تابىلدى. مەنٸڭشە, انىقتامالىقتىڭ پراكتيكالىق جەنە ٶزگە مەنٸ زور. بٸر جاعىنان, ونىڭ مورالدىق مەنٸ زور, ٶيتكەنٸ ەر ادام ٸسٸنە ٶزٸ جاۋاپ بەرەتٸنٸن, بەرٸ مەڭگٸگە قۇپييا قالادى دەگەن بوس ٷمٸت ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ تيٸس. كٸم بولسىن, بەرٸبٸر تاريح الدىندا تٷبٸ جاۋاپ بەرەدٸ, - دەيدٸ راچينسكيي.

ونىڭ ايتۋىنشا, «بٸزدە قىلمىس قۇرباندارى بار دا, قىلمىسكەرلەر جوق سيياقتى بولىپ كٶرٸنەتٸن». ەندٸ تەرگەۋ جٷرگٸزگەن, ايىپتاردى ويدان قۇراستىرعان, تۇتقىنداردى ازاپتاعان 40 مىڭنان اسا جەندەتتٸڭ اتى-جٶنٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر.

- وبلىستىق باسقارمالاردى باسقارعان نەگٸزگٸ باسشىلاردىڭ جٷزدەگەن ەسٸمدەرٸ اتالىپ كەلدٸ, بٸراق تەرگەۋدٸ ولار جٷرگٸزگەن جوق قوي, ولار تەرگەۋ امالدارىمەن, ٸستەردٸ ويدان قۇراستىرۋمەن تٸكەلەي اينالىسقان جوق, بۇل شارۋامەن قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەر اينالىسقان, ال ولاردىڭ ەسٸمدەرٸ بەلگٸسٸز بولىپ كەلدٸ. ەندٸ, مٸنە ەلگٸ 40 مىڭ ەسٸمنٸڭ اراسىندا تەرگەۋ جٷرگٸزگەندەردٸڭ, ويدان ايىپتار قۇراستىرعانداردىڭ, ەلگٸ قىلمىستى جاساعانداردىڭ (اتۋ جازاسىن ورىنداعانداردىڭ - رەد.) بەرٸنٸڭ اتى-جٶنٸ بار, - دەيدٸ بەلسەندٸ.

راچينسكيي نكۆد رەپرەسسيياسىنا قاتىسقان, ادامداردى سانالى تٷردە ازاپتاپ, قىلمىستىق ايىپتاۋلاردى سانالى تٷردە ويدان قۇراستىرعانداردى دا اۋىر قىلمىسكەرلەر, ٷلكەن تەررورعا جاۋاپتى دەپ بٸلەدٸ.

نكۆد اتقان ستەپان كاراگودين مەن ونىڭ وتباسى.

ونىڭ ويىنشا, ستالين, جارلىق قاعازعا قول قويعان ادامدار, بۇيرىق بەرگەن ٸستٸ قاراۋ تەرتٸبٸن جەڭٸلدەتۋ تۋرالى زاڭدى ويلاپ تاپقان جەندەتتەردٸڭ قىلمىسى وسى جارلىقتار مەن زاڭداردى ورىنداپ, ايىپتاۋلاردى ويلاپ تاپقان, ادامداردى تٸكەلەي ازاپتاعاندار قىلمىسى بٸر.

- ايىپتاۋلار مەن بۇرىقتاردى قاعازعا تەرگەن قىز-كەلٸنشەكتەر مەن ادامداردى جازالاۋ ورنىنا تاسىعان شوفەرلەر, اتۋ جازاسىن ورىنداعان اتقىشتاردىڭ كٸنەسٸ الدىڭعىلارعا قاراعاندا ازداۋ دەپ ەسەپتەيمٸن. ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸ تٶمەن بولعان, ەيتپەسە مۇنداي كەسٸپكە بارماس ەدٸ, - دەيدٸ بەلسەندٸ.

راچينسكيي بۇل تٸزٸمنٸڭ جارييالانۋى پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە ساباق بولۋى كەرەك دەگەن دە وي ايتادى. «قازٸر بۇيرىقتى ويسىز ورىنداپ جٷرگەندەر جەكە جاۋاپكەرشٸلٸك دەگەن بار ەكەنٸن, 20, 50 نەمەسە 70 جىلدان كەيٸن بەرٸبٸر جاۋاپقا تارتىلاتىنىن بٸلگەنٸ دۇرىس. وسى تۇرعىدان دا ستالينيزم تاريحى, بولشەۆيزم تاريحى بٸزگە ساباق بولۋى تيٸس» دەيدٸ ول.

ليۋبوۆ چيجوۆانىڭ ماقالاسى ورىس تٸلٸنەن اۋدارىلدى. ماقالانى ازاتتىقتىڭ قازاق تٸلٸندەگٸ سايتىنا بەيٸمدەۋگە راحات مامىربەك قاتىستى.