ازاتتىق تاڭى كٷلٸپ اتقان 27 جىل تاريح ٷشٸن مۇحيتتىڭ تامشىسى سىندى, ال سەت سايىن قۇبىلىپ جاتقان مىنا زامان ٷشٸن بۇل ەدەۋٸر ۋاقىت. وسىنداي ۋاقىت ارالىعىندا نە نەرسە جاساۋعا بولادى? ٶزگەلەر نە جاساي الدى? زاماننىڭ زاڭعار جاۋزشىسى ع.مٷسٸرەپوۆ ايتقانداي: «ٶتكەندٸ بٸلمەي, كەلەشەكتٸ بٸلۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇرىنعىنىڭ پارقىن بٸلگەندەر, بٷگٸنگٸنٸڭ نارقىن بٸلەدٸ». قازٸرگٸنٸ ساراپقا سالۋ ٷشٸن ٶتكەنگە كٶز جٷگٸرتٸپ, تاريحتا قاشالعان قاتەلٸك پەن جەتٸستٸكتەن ساباق الىپ ٶسەرٸمٸز حاق. ەندەشە, مەسەلەنٸ ارىدان قوزعايىق.
حح عاسىرعا دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ كٶشٸن باستاپ كٸرگەن ەلدەردٸڭ بٸرٸ گەرمانييانىڭ بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ جاعدايى ادام ايتقىزىسىز كٷيدە ەدٸ. جەرٸنٸڭ 13,5%-ىنان, دەلٸرەك ايتقاندا حالقىنىڭ 10%-ى قونىستانعان, چۋگۋن ٶندٸرەتٸن 20%, مىس رۋدا ٶندٸرەتٸن 75%, كٶمٸر ٶندٸرەتٸن 20% جەرٸنەن ايىرىلىپ قالعان بولاتىن. سونداي-اق جەڭگەن ەلدەردٸ كٶمٸر, قۇرىلىس ماتەريالدارى, حيميكاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتەلدٸ. دەل ول ۋاقىتتا قيىن-قىستاۋ كەزەڭنٸڭ قازانىندا قايناعان, سۇرقاي تٸرلٸكتٸ باستان كەشكەن ودان ٶتكەن ادام ايارلىق مەملەكەت بولماعان ەدٸ. تٸپتٸ, وسىنداي «سٷلدەرٸن» سٷيرەتكەن ەل ەلپٸ-سەلپٸ تٸرلٸكتٸڭ تورىن بۇزىپ, 21 جىلدان كەيٸن ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستايدى دەگەن وي ٶزگەلەردٸڭ ٷش ۇيىقتاسا تٷسٸنە كٸرمەسە كەرەك. ولاردىڭ وسىنداي ەكونوميكالىق كريزيستە وتىرىپ, «كٶك ەسەكتٸڭ قۇيرىعىنىڭ» دەڭگەيٸنەن بوي اسىرا المايتىن اياق استى الاسالىقتان ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان, دەگەنٸن جٷرگٸزٸپ, ايتقانىن ٶتكٸزگٸسٸ كەلەتٸن بيٸكتٸككە ۇمتىلعان جانكەشتٸلٸگٸنە قايران قالماۋ مٷمكٸن ەمەس. ەليحان بٶكەيحانوۆ «قازاق» گازەتٸنٸڭ 1915 جىلى 106-سانىندا جارىق كٶرگەن «نەمٸس مەدەنيەتٸ» اتتى ماقالاسىندا: «بٷيتٸپ ٸلگەرٸ مەدەنيەت جولىندا جەلٸپ-جورتىپ كەتكەن جۇرتتى بۇل كٷنگە شەيٸن تاريح بٸلگەن ەمەس», - دەپ جازادى. گەرمانييانى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدىڭ تەرەڭٸنەن سۋىرىپ الىپ, اياعىن تٸكتەتكٸزٸپ, ٸلگەرٸ دامىتقان قانداي قۇدٸرەت? امانگەلدٸ ايتالى ٶزٸنٸڭ «ۇلتتانۋ» اتتى ەڭبەگٸندە نەمٸس-گەرمان پاتريوتيزمٸنٸڭ ون ٶسيەتٸنە ايرىقشا توقتالادى. تاقىرىپتى تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋ ٷشٸن سول ٶسيەتتەرمەن بٶلٸسكەندٸ جٶن كٶردٸك.
- «تٸپتٸ ۇساق-تٷيەك شىعىن شىعارعاندا دا وتاننىڭ جەنە ەل ازاماتتارىنىڭ مٷددەلەرٸمەن ەسەپتەس.
- شەت ەلدٸڭ بٸر تەڭگەگە تۇراتىن تاۋارىن ساتىپ العاندا ٶز ەلٸڭە بٸر تەڭگە زييان كەلتٸرەتٸنٸڭدٸ ۇمىتپا.
- سەنٸڭ اقشاڭ تەك نەمٸس ساۋداگەرلەرٸ مەن جۇمىسشىلارىنا پايدا ەكەلۋٸ كەرەك.
- شەت ەلدەن كەلگەن ماشينا مەن قۇرال-سايمانداردى قولدانىپ, نەمٸس جەرٸن, نەمٸس شاڭىراعىن, نەمٸس شەبەرحاناسىن قورلاما.
- داستارقانىڭا شەت ەلدٸڭ ەتٸن, مايىن, ت.ب. قويما, سەبەبٸ ول نەمٸس ەت ٶندٸرٸسٸ مەن مال شارۋاشىلىعىنا زييان كەلتٸرەدٸ.
- ەر ۋاقىتتا نەمٸس قاعازىنا نەمٸس سيياسىن مالىپ, نەمٸس قالامىمەن جاز دا, نەمٸس سورعىشىمەن سورعىز.
- نەمٸس يگٸلٸگٸنە تەك نەمٸستٸڭ ۇنى, نەمٸستٸڭ جەمٸسٸ, نەمٸستٸڭ ەتٸ جارايدى.
- تەك قانا نەمٸس ماتاسىنان تٸگٸلگەن سىرت كيٸم مەن نەمٸس قولىنان شىققان باس كيٸمدەردٸ كي.
- ەگەر سەن نەمٸس كوفەسٸن ٸشكٸڭ كەلمەسە, گەرمانييانىڭ وتار ەلدەرٸنەن ەكەلٸنگەن كوفەنٸ ٸش. بالالارىڭ مەن ەيەلٸڭە دە وتار ەلدٸڭ كاكاوسىن ٸشٸپ, شوكولادىن جەۋگە ەمٸر ەت.
- ەش ۋاقىتتا شەت ەلدٸڭ تاۋارىنا قىزىقپا جەنە ەسٸڭدە ساقتا: گەرمانييا ازاماتىنىڭ كەرەگٸن تەك گەرمانييا شىعارا الادى».
گەرمانييانى ەكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا تٶرت تارابىن تٷگەل بايلاعان تىعىرىقتان, جان-جاعىن انتالاي قورشاعان جاۋلارىنا قارسى قارۋ سٸلتەيتٸن قايران تابا الماعان ايانىشتى حەلٸنەن الىپ شىققان دا وسى ٶسيەتتەر ەدٸ. الاش ارىستارىنىڭ دا كٶمەكەيٸندە كٶلكٸپ تۇرعان وسى سٶز, ويلارىندا وسىلاي ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ يدەياسى جاتقان بولاتىن. ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ: «قازاقتىڭ جەرٸندە ٶندٸرٸلگەن بٸر ۋىس جٷن سول مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ ٷستٸنە توقىما بولىپ كيٸلۋٸ كەرەك», - دەگەن سٶزٸ بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزدٸ قۋاتتايدى. دەمەك, وتاندىق ٶنٸمدەردٸ پايدالانۋدىڭ ارتىندا ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸك, مەملەكەتتٸك پروگرەسس جاتىر ەكەن. قازٸرگٸ كەزدە شاعىن جەنە ورتا بيزنەسپەن اينالىسىپ, تٸرلٸگٸن دٶڭگەلەتۋگە تىرىسىپ جٷرگەن جانداردان كٶز سٷرٸنەدٸ. ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ 2018 جىلعى شٸلدە ايىنداعى دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, قازاقستاندا 1 196 974 شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸسٸ تٸركەلگەن. وسى رەتتە كەسٸپكەرلٸكتٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن, قولدارىنا وسى سالانىڭ ەكٸ تٸزگٸن, بٸر شىلبىرىن ۇستاعان ازاماتتار ٶز ەلٸمٸزدە بار ٶنٸمدەردٸ كٷللٸ قازاقستان حالقى ٷشٸن قولجەتٸمدٸ ەتٸپ, شەت ەلدەردەن يمپورتتاۋدى ازايتسا, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا ەرٸ ٶز ٸسٸن ٸلگەرٸلەتۋگە قوسقان اۋقىمدى ٷلەس بولارى سٶزسٸز. مەسەلەن, ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, رەسەيدەن بٸزگە يمپورتتالاتىن ەت ٶنٸمدەرٸ مەن تاعامدىق ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەستٸك سالماعى 2360,8 توننانى قۇرايدى. ال باعاسى 3647,2 مىڭ اقش دوللارى. قازاقستاننان رەسەيگە ەكسپورتتالاتىن دەل وسى ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەستٸك سالماعى 190,6 توننا عانا. ونىڭ قۇنى دا سەيكەسٸنشە از (264,1 اقش دوللارى). جەتٸ اتاسى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان قازاق ٷشٸن ەت دەگەن تاڭسىق دٷنيە ەمەس. ەندەشە, نەگە وسى ٶنٸمدٸ رەسەيدەن يمپورتتاۋدى ازايتىپ, بۇل كەسٸپتٸ ٶز ٸشٸمٸزدە دٶڭگەلەتپەسكە?!
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى دا «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ٶسٸم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋىندا ەلەمدٸك برەندتەردٸ ەمەس, وتاندىق تاۋارلاردى تاڭداۋدىڭ قاجەتتٸگٸن باسا ايتقان بولاتىن. تەڭٸزدٸڭ تامشىدان قۇرالاتىنى سەكٸلدٸ بۇعان ەر قازاقتىڭ ازاماتى ٷلەس قوسقاندا عانا, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مەرەيٸ ٶسٸپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇشپاققا شىعارى سٶزسٸز.
شىنەدٸل سالتانات
