Azattyq tańy kúlip atqan 27 jyl tarih úshin muhittyń tamshysy syndy, al sát saiyn qubylyp jatqan myna zaman úshin bul edáýir ýaqyt. Osyndai ýaqyt aralyǵynda ne nárse jasaýǵa bolady? Ózgeler ne jasai aldy? Zamannyń zańǵar jaýzshysy Ǵ.Músirepov aitqandai: «Ótkendi bilmei, keleshekti bilý múmkin emes. Burynǵynyń parqyn bilgender, búginginiń narqyn biledi». Qazirgini sarapqa salý úshin ótkenge kóz júgirtip, tarihta qashalǵan qatelik pen jetistikten sabaq alyp óserimiz haq. Endeshe, máseleni arydan qozǵaiyq.
HH ǵasyrǵa damyǵan memleketterdiń kóshin bastap kirgen elderdiń biri Germaniianyń birinshi dúniejúzlik soǵystan keiingi jaǵdaiy adam aitqyzysyz kúide edi. Jeriniń 13,5%-ynan, dálirek aitqanda halqynyń 10%-y qonystanǵan, chýgýn óndiretin 20%, mys rýda óndiretin 75%, kómir óndiretin 20% jerinen aiyrylyp qalǵan bolatyn. Sondai-aq jeńgen elderdi kómir, qurylys materialdary, himikattarmen qamtamasyz etýge mindetteldi. Dál ol ýaqytta qiyn-qystaý kezeńniń qazanynda qainaǵan, surqai tirlikti bastan keshken odan ótken adam aiarlyq memleket bolmaǵan edi. Tipti, osyndai «súlderin» súiretken el elpi-selpi tirliktiń toryn buzyp, 21 jyldan keiin ekinshi dúniejúzilik soǵys bastaidy degen oi ózgelerdiń úsh uiyqtasa túsine kirmese kerek. Olardyń osyndai ekonomikalyq kriziste otyryp, «kók esektiń quiryǵynyń» deńgeiinen boi asyra almaityn aiaq asty alasalyqtan álemdi aýzyna qaratqan, degenin júrgizip, aitqanyn ótkizgisi keletin biiktikke umtylǵan jankeshtiligine qairan qalmaý múmkin emes. Álihan Bókeihanov «Qazaq» gazetiniń 1915 jyly 106-sanynda jaryq kórgen «Nemis mádenieti» atty maqalasynda: «Búitip ilgeri mádeniet jolynda jelip-jortyp ketken jurtty bul kúnge sheiin tarih bilgen emes», - dep jazady. Germaniiany ekonomikalyq quldyraýdyń tereńinen sýyryp alyp, aiaǵyn tiktetkizip, ilgeri damytqan qandai qudiret? Amangeldi Aitaly óziniń «Ulttaný» atty eńbeginde nemis-german patriotizminiń on ósietine airyqsha toqtalady. Taqyrypty tereńirek túsiný úshin sol ósiettermen bóliskendi jón kórdik.
- «Tipti usaq-túiek shyǵyn shyǵarǵanda da Otannyń jáne el azamattarynyń múddelerimen eseptes.
- Shet eldiń bir teńgege turatyn taýaryn satyp alǵanda óz elińe bir teńge ziian keltiretinińdi umytpa.
- Seniń aqshań tek nemis saýdagerleri men jumysshylaryna paida ákelýi kerek.
- Shet elden kelgen mashina men qural-saimandardy qoldanyp, nemis jerin, nemis shańyraǵyn, nemis sheberhanasyn qorlama.
- Dastarqanyńa shet eldiń etin, maiyn, t.b. qoima, sebebi ol nemis et óndirisi men mal sharýashylyǵyna ziian keltiredi.
- Ár ýaqytta nemis qaǵazyna nemis siiasyn malyp, nemis qalamymen jaz da, nemis sorǵyshymen sorǵyz.
- Nemis igiligine tek nemistiń uny, nemistiń jemisi, nemistiń eti jaraidy.
- Tek qana nemis matasynan tigilgen syrt kiim men nemis qolynan shyqqan bas kiimderdi ki.
- Eger sen nemis kofesin ishkiń kelmese, Germaniianyń otar elderinen ákelingen kofeni ish. Balalaryń men áielińe de otar eldiń kakaosyn iship, shokoladyn jeýge ámir et.
- Esh ýaqytta shet eldiń taýaryna qyzyqpa jáne esińde saqta: Germaniia azamatynyń keregin tek Germaniia shyǵara alady».
Germaniiany eki dúniejúzilik soǵysta tórt tarabyn túgel bailaǵan tyǵyryqtan, jan-jaǵyn antalai qorshaǵan jaýlaryna qarsy qarý silteitin qairan taba almaǵan aianyshty hálinen alyp shyqqan da osy ósietter edi. Alash arystarynyń da kómekeiinde kólkip turǵan osy sóz, oilarynda osylai ekonomikalyq táýelsizdikke qol jetkizý ideiasy jatqan bolatyn. Álihan Bókeihanovtyń: «Qazaqtyń jerinde óndirilgen bir ýys jún sol memleket azamattarynyń ústine toqyma bolyp kiilýi kerek», - degen sózi bizdiń pikirimizdi qýattaidy. Demek, otandyq ónimderdi paidalanýdyń artynda ekonomikalyq táýelsizdik, memlekettik progress jatyr eken. Qazirgi kezde shaǵyn jáne orta biznespen ainalysyp, tirligin dóńgeletýge tyrysyp júrgen jandardan kóz súrinedi. Statistika komitetiniń 2018 jylǵy shilde aiyndaǵy derekterine súiensek, Qazaqstanda 1 196 974 shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektisi tirkelgen. Osy rette kásipkerliktiń basy-qasynda júrgen, qoldaryna osy salanyń eki tizgin, bir shylbyryn ustaǵan azamattar óz elimizde bar ónimderdi kúlli Qazaqstan halqy úshin qoljetimdi etip, shet elderden importtaýdy azaitsa, ekonomikamyzdyń damýyna ári óz isin ilgeriletýge qosqan aýqymdy úles bolary sózsiz. Máselen, Statistika komitetiniń derekterine súiensek, Reseiden bizge importtalatyn et ónimderi men taǵamdyq ónimderdiń úlestik salmaǵy 2360,8 tonnany quraidy. Al baǵasy 3647,2 myń AQSh dollary. Qazaqstannan Reseige eksporttalatyn dál osy ónimderdiń úlestik salmaǵy 190,6 tonna ǵana. Onyń quny da sáikesinshe az (264,1 AQSh dollary). Jeti atasy mal sharýashylyǵymen ainalysqan qazaq úshin et degen tańsyq dúnie emes. Endeshe, nege osy ónimdi Reseiden importtaýdy azaityp, bul kásipti óz ishimizde dóńgeletpeske?!
Elbasymyz Nursultan Ábishuly da «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty Joldaýynda álemdik brendterdi emes, otandyq taýarlardy tańdaýdyń qajettigin basa aitqan bolatyn. Teńizdiń tamshydan quralatyny sekildi buǵan ár qazaqtyń azamaty úles qosqanda ǵana, memleketimizdiń mereii ósip, ultymyzdyń ushpaqqa shyǵary sózsiz.
Shynádil Saltanat
