قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى ەلٸمٸزدە ٶتكەن جان-جاقتى, كٶپتەگەن شارالار حالىقتىڭ ٶز ەلٸنە, ۇلتىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن نىعايتىپ, جالپى, كٶپشٸلٸكتٸڭ تاريحقا دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرىپ, تٷسٸنٸگٸن شىڭداي تٷسكەنٸ انىق.
وسى ورايدا قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ, بۇرىن جٶندٸ ەسكەرٸلمەي, تولىق زەرتتەلمەي كەلگەن مەسەلەلەر ٶز ورنىن تاۋىپ, تالاي قالىپ قويعان اقتاڭداقتاردىڭ بەتٸ اشىلدى. ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگٸ بارلىق وقىرمان قاۋىمنىڭ ورتاق پٸكٸرٸ بويىنشا, وسى زەرتتەۋلەر قاتارىنداعى ەڭبەكتەردٸڭ ٸشٸندەگٸ تەرەڭ تۋىندى دەگەن باعا الدى.
ەلباسىنىڭ وسىنداي ەڭبەگٸ بٸزدٸ دە قاناتتاندىرىپ, العا قاراي ۇمتىلۋعا, ٷلكەن شارۋالاردى اتقارۋعا بەلسەنە كٸرٸسۋگە جەنە تەرەڭ ٸزدەنۋلەرگە سٸلتەيدٸ. مۇنداي ٸزدەنۋلەردٸ قاجەت ەتەتٸن شارۋالار تاريح سالاسىندا دا بارشىلىق. دەگەنمەن, تاريحتى زەرتتەۋ ونى قولعا الىپ, از عانا ۋاقىتتا بٸتٸرە سالاتىن جۇمىس ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە تاريح عىلىمىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ سوندا, كٶپ جاعدايدا وعان ساياسات ارالاسىپ وتىرعان. سول سەبەپتەن, ول كٶپ جاعدايلاردا بۇرمالانۋعا دا ۇشىراپ تۇرعان. وسىنداي جاعدايلار زەرتتەۋ جۇمىستارىن قيىنداتا تٷسەتٸنٸ دە انىق.
مەن ٶزٸم شەت جاقتا جٷرٸپ دٸني بٸلٸم الدىم, سوعان بايلانىستى اراب, پارسى, تٷركٸ, شاعاتاي تٸلدەرٸن ٷيرەنۋٸمە تۋرا كەلدٸ. كەيٸن, ەلگە ورالعان سوڭ بٸرنەشە كٶنە كٸتاپتاردى انا تٸلٸمٸزگە اۋداردىم جەنە «قۇران كەرٸم ماعىنالارىنىڭ تەرجٸماسى مەن تٷسٸنٸگٸ» اتتى 5 تومدىق كٸتاپ جازدىم. «تٷركٸ-مۇعۋلداردىڭ جەنە شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگٸن زەرتتەۋ» باعىتى بويىنشا ٸزدەنٸس جاساۋدامىن.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ تاريحىمىزعا قاتىستى مۇرالاردىڭ كٶبٸسٸن شەتتەن ٸزدەۋگە تۋرا كەلەدٸ. ٶزٸمە ايتىلعان ۇسىنىستى ەسكە الا وتىرىپ, بٸر اسا باعالى كٸتاپتىڭ سوڭىنا تٷسۋگە تۋرا كەلدٸ. ول – راشيد اد-دين حامادانيدٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابى ەدٸ. ونداعى ماقساتىم حٸٸٸ عاسىردىڭ باستاپقى دەۋٸرٸندە شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى كەڭ-بايتاق اۋماقتا الپاۋىت يمپەرييا قۇرىپ, زور بيلٸك جٷرگٸزٸپ, ەلەم تاريحىنداعى ەڭ ەيگٸلٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸنە اينالعان شىڭعىس حان تۇلعاسى جەنە ونىڭ شىققان تەگٸ جايلى ورىن العان پٸكٸرتالاستاردىڭ تٷيٸنٸن تاراتۋعا ناقتى دەلەل بولاتىن دەرەكتەردٸ تابۋ بولاتىن. بۇل تۇلعانىڭ ٶز كەزٸندەگٸ بيلٸگٸنٸڭ اۋقىمى زور بولعانى سونشالىقتى, ونىڭ ساياسي ىقپالى تەك ٶتكەن دەۋٸرلەرگە عانا ەمەس, كەلەشەك دەۋٸرلەرگە دە ىقپالىن تيگٸزەتٸندٸگٸ تابيعي جاعداي. سوندىقتان بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدە, ەسٸرەسە, بٸزدٸڭ قازاق حالقىنىڭ اراسىندا شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸ تۋرالى قىزۋ پٸكٸرتالاستار ٶربٸدٸ. بۇل تۋرالى تالاي ايتىلدى دا, تالاي جازىلدى دا.
ال بٸراق, زەردەلەپ قاراساق, بۇل داۋ-دامايلاردىڭ تۋىنداۋىنىڭ تٷپ نەگٸزٸ – بۇدان ەلدەقايدا بۇرىندا, الپاۋىت يمپەرييالاردىڭ الدىن الا جوسپارلاپ جاساعان, تىم الىستى كٶزدەگەن ساياسي ويىندارىنىڭ استارىندا جاتقان سيياقتى. سولاردىڭ قيتۇرقى ساياساتىنىڭ سالدارىنان شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگٸ مەن قاي ۇلتقا جاتاتىندىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر بۇرمالاۋشىلىققا ۇشىراتىلىپ, كەيبٸر تۇستارى قاساقانا ۇمىتتىرىلىپ, ولارعا قاتىستى باسقا تٸلدەردە جارىق كٶرگەن دەرەككٶزدەرٸ دۇرىس اۋدارىلماۋىنىڭ سالدارىنان شاتاسىپ, شيەلەنٸپ, تىم قۇپييالانىپ كەتكەن. تٸپتٸ, مۇنى ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ «مىڭ جىلدىقتىڭ قۇپيياسى» دەسە بولاتىنداي. سودان بارىپ وسى مەسەلەگە قاتىستى سان قيلى قورىتىندىلار شىعارىلىپ جٷرگەنٸ دە بار. دەگەنمەن, داۋ-دامايدىڭ تٶركٸنٸ تەك شىڭعىس حاننىڭ شىعۋ تەگٸندە عانا ەمەس, ودان ەدەۋٸر تەرەڭدە جاتىر. كەزٸندە شىعىس پەن باتىستىڭ ەكٸ اراسىنداعى كەڭ-بايتاق اۋماقتى الىپ جاتقان ۇلى دالادا ٶمٸر سٷرگەن ۇلى دالا ەلٸنٸڭ جارتىسىن تٷركٸ ەلدەرٸنە, ال جارتىسىن موڭعول (مونگول) دەگەن ۇلتقا جاتقىزىپ الالاپ, سوسىن ولاردىڭ بٸرٸن جاۋلاۋشى-باسقىنشى ۇلت رەتٸندە, ال ەكٸنشٸ جارتىسىن جەبٸرلەنۋشٸ ۇلت رەتٸندە كٶرسەتٸپ, بٸر-بٸرٸنە قارسى قويىلۋىنا الپاۋىت يمپەرييالاردىڭ وتارلاۋشىلىق ساياساتىنىڭ ىقپالى بولعان سيياقتى.
ال ەندٸ, جوعارىدا ايتىلعان «مىڭ جىلدىقتىڭ قۇپيياسىن» شەشۋ, سٶيتٸپ, ونىڭ بۇلتارتپايتىن ەدٸل باعاسىن بەرۋ, سولايشا سان قيلى داۋ-دامايلارعا نٷكتە قويۋ ٷشٸن وسى مەسەلەگە قاتىستى شىنايى تاريحي شىندىق باياندالعان دەرەككٶزدەرٸن انىقتاپ, زەرتتەپ, ناقتى دەلەلدەردٸ كٶرسەتۋ كەرەك. بۇل تەك بٷگٸنگٸ كٷن ٷشٸن عانا ەمەس, كەلەشەك ٷشٸن دە اسا ماڭىزدى شارۋا. مۇنى اتقارۋ ٷشٸن الدىمەن, اتالعان قۇپييانى اشىپ بەرەتٸن, ياعني شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸن انىقتاۋعا ناقتى دەيەك بولاتىن جەنە «موڭعول» دەگەن ۇلتتىڭ بۇرىن بولعان نە بولماعاندىعىن ايقىنداپ بەرەتٸن شىنايى تاريحي مەلٸمەتتەر باياندالعان دەرەككٶزدەرٸ بار ما? – دەگەن مەسەلەنٸ انىقتاپ الۋ قاجەت.
تاريحشىلار وسىنداي دەرەككٶزدەرٸ رەتٸندە نەگٸزٸنەن ەكٸ كٸتاپتى اتايدى. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ: «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ». ەكٸنشٸسٸ: تٷپنۇسقاسى بار, سوندىقتان عىلىمي ورتا شىنايىلىعىنا شەك كەلتٸرمەگەن, ەلەمنٸڭ تاريحشىلار قاۋىمى تٷگەل مويىنداعان «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابى.
الدىمەن, وسى ەكٸ كٸتاپتىڭ قانشالىقتى سەنٸمدٸ ەكەندٸگٸن سالىستىرىپ كٶرەر بولساق, «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» اتتى كٸتاپ العاش قاي تٸلدە, قانداي جازۋمەن حاتقا تٷسٸرٸلگەندٸگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن مەلٸم ەمەس. تەك بەيمەلٸم دەرەككٶزٸنەن قىتايشاعا تەرجٸمالانعان نۇسقاسى عانا بار. موڭعولدار سول نۇسقانى پايدالانا وتىرىپ ٶز تٸلٸنە اۋدارعان. نەگٸزٸندە, بۇل كٸتاپتىڭ موڭعول تٸلٸندە جازىلعان تٷپنۇسقاسى مٷلدەم جوق. سوندىقتان, بۇل دەرەككٶزٸن سەنٸمدٸ دەپ ساناۋعا, عىلىمي دەلەل رەتٸندە قابىلداۋعا بولمايدى.
ال ەكٸنشٸ دەرەككٶزٸ جايلى ايتار بولساق, ول اسا سەنٸمدٸ سانالاتىن «جاميع ات-تاۋاريح» («جىلنامالار جيناعى» (نەگٸزٸندە, «جاميع ات-تاۋاريح» دەگەن سٶزدٸ قازاق تٸلٸنە تٸكەلەي اۋدارعاندا «تاريحتار جيناعى» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.) كٸتابى. ٶيتكەنٸ, ونىڭ اۆتورى اتى ەلەمگە تانىمال پارسىنىڭ ەيگٸلٸ تاريحشىسى, سونداي-اق, ساياسي قايراتكەرٸ راشيد اد-دين فازلۋللاح يبن يماد اد-داۋلا ابۋل-حاير حاماداني (1247-1318ج.ج). بۇل كٸتاپتى عازان حاننىڭ تاپسىرىسى بويىنشا 1300 جىلى باستاپ, 1311 جىلى اياقتاعان.
جىلنامالاردا ايتىلۋىنشا, بۇل ەڭبەككە عازان حان سولدەۋٸردٸڭ ەڭ بٸلٸكتٸ ساڭلاق تاريحشىلارىن جۇمىلدىرعان. تٸپتٸ, شىعىستاعى قىتايدان, باتىستاعى فرانتسييادان ەڭ اتاقتى تاريحشىلاردى الدىرعانى مەلٸم. سودان بولار, ەلەمگە ەيگٸلٸ كٶپتەگەن تاريحشىلار بۇعان ٶتە جوعارى باعا بەرگەن. مىسالى, ۆ.ۆ.بارتولد راشيد اد-ديننٸڭ بۇل ەڭبەگٸن تاريحي ەنتسيكلوپەدييا اتاي وتىرىپ, بىلاي دەگەن: «مۇنداي ەڭبەك ورتا عاسىرلاردا ەلەمنٸڭ ەشبٸر حالىقتارىندا, ازييادا دا, ەۋروپادا دا بولعان جوق».
ال ي.پ.پەترۋشەۆسكييدٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا: «كٶشپەندٸلەردٸڭ ەتنيكالىق بايلانىستارىن, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸن, تۇرمىسىن, قۇقىقتارى مەن اڭىزدارىن راشيد اد-ديننٸڭ كەرەمەتتەي تولىققاندى جەنە دەلدٸكپەن سۋرەتتەگەنٸ سونداي, بٸز مۇنداي قولجازبالاردى موڭعولدىڭ دا, قىتايدىڭ دا نەمەسە باسقا بٸر حالىقتاردىڭ دا ەشبٸر دەرەككٶزدەرٸنەن تابا المايمىز. شىڭعىس حان سالتاناتىنىڭ قۇرىلۋى جەنە موڭعول حالقىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن زەرتتەۋ ٷشٸن «التىن دەپتەر» دەرەككٶزٸ جەنە قىتاي تاريحى مەن موڭعولدىڭ كٶنە ەڭگٸمەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ جازىلعان «جاميع ات-تاۋاريح» جىلناماسى «قۇپييا اڭىزدان» دا قۇندى, ەرٸ نەگٸزگٸ دەرەككٶزٸ بولىپ تابىلادى».
بۇل كٸتاپقا قىزىعۋشىلىق اسا جوعارى بولعاندىقتان, ول ورىس تٸلٸنە جەنە باسقا دا تٸلدەرگە اۋدارىلعان. بٸراق, ول اۋدارمالاردا كەيبٸر كەمشٸلٸكتەر, تٸپتٸ, بەلگٸلٸ بٸر بۇرمالاۋشىلىقتار دا بولۋى مٷمكٸن. بۇلاي دەۋگە سەبەپ, اتالعان كٸتاپتىڭ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن وقىپ وتىرساڭ, ونىڭ كەيبٸر جەرٸندە «موڭعولدار تٷركٸ ۇلتىنان» دەسە, كەيبٸر جەرٸندە موڭعولداردى دەربەس ۇلت رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق, العاشىندا «شىڭعىس حان قييات رۋىنان شىقتى» دەسە, كەيٸننەن بارىپ ونى مٷلدەم موڭعول قىلىپ جٸبەرەدٸ. مٸنە, وسىدان: «بۇل قالاي, العاشىندا تٷركٸلەردٸڭ رۋىنان بولعان شىڭعىس حان ٶزٸنٸڭ تٷركٸلەرگە تەن قييات رۋىن كەيٸننەن موڭعول رۋىنا اۋىستىرىپ العانى ما? بۇل وعان نەلٸكتەن قاجەت بولدى? موڭعول دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ قايدان شىقتى?» – دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. بۇل سۇراقتارعا ناقتىلى جاۋاپ تابۋ ٷشٸن, الدىمەن اتالعان كٸتاپتار دۇرىس اۋدارىلدى ما, ولاردىڭ تٷپنۇسقالارى بار ما, بار بولسا قايدا? – دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ كەرەك. سودان كەيٸن تابىلعان تٷپنۇسقالاردىڭ اراسىنان ەڭ سەنٸمدٸسٸن تاڭداپ الىپ, سوعان سٷيەنە وتىرىپ بۇرىنعى اۋدارمالاردى سالىستىرىپ شىعۋ قاجەت. ەنە, سوندا عانا شىنايى اقيقاتتىڭ بەتٸ اشىلماق.
وسى ماقساتتا الدىمەن ٸزدەنە كەلە, اتالعان كٸتاپتىڭ بٸرنەشە تٸلدەرگە اۋدارىلعان نۇسقالارىن تاۋىپ, قاراپ شىقتىم. سٶيتٸپ, تانىسقان كٸتاپتارىمنىڭ بٸرٸ ورىس شىعىستانۋشىسى ي.پ.بەرەزيننٸڭ «سبورنيك لەتوپيسەي. يستورييا مونگولوۆ سوچينەنيە راشيد-ەددينا. يستورييا چينگيز-حانا» جەنە «سبورنيك لەتوپيسەي. يستورييا مونگولوۆ. سوچينەنيە راشيد-ەددينا. ۆۆەدەنٸە: و تۋرەتسكيح ي مونگولسكيح پلەمەناح» دەپ اتالعان كٸتاپتارى. ول پارسى تٸلٸندەگٸ وسى كٸتاپتى 1858-1888 جىلدار ارالىعىندا ورىس تٸلٸنە اۋدارعان. بٸراق, ونىڭ اۋدارۋ كەزٸندە باسشىلىققا العان تٷپنۇسقاسىندا پارسى الفاۆيتٸنە تەن 4 ەرٸپ (چ, گ, ج, پ) جەتٸسپەيدٸ جەنە تەرميندەر مەن اتاۋ سٶزدەردٸ اداسپاي وقۋ ٷشٸن قويىلاتىن بەلگٸلەرٸ جازىلماعان. نەگٸزٸندە, مۇنداي نۇسقامەن جۇمىس ٸستەۋ 100 پايىزدىق كەمٸل نەتيجە بەرەدٸ دەپ ايتۋ قيىن.
دەل وسىنداي جاعداي ل.ا.حەتاگۋروۆ تاراپىنان ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, موسكۆا جەنە لەنينگراد قالالارىندا 1952 جىلى كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ باسپاسىنان شىعارىلعان «راشيد-اد-دين. سبورنيك لەتوپيسەي. توم 1, كنيگا پەرۆايا» اتتى كٸتاپتا دا ورىن العان. مۇنىڭ دا تٷپنۇسقاسىندا پارسى الفاۆيتٸنە تەن 4 (چ, گ, ج, پ) ەرٸپ پەن ارنايى سٶزدەرگە قويىلاتىن حارەكەتتەر جەتٸسپەيدٸ. بۇل جايلى اۋدارماشىنىڭ ٶزٸ كٸتابىنىڭ العى سٶزٸندە اشىپ ايتقان.
مٸنە, وسى جاعدايلاردىڭ بەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, اتالمىش كٸتاپتىڭ ەشقانداي داۋ تۋدىرمايتىن تولىق تٷردەگٸ تٷپنۇسقاسىن ٸزدەپ تابۋ كەرەك دەگەن شەشٸمگە كەلدٸم. سودان ٸزدەي وتىرىپ, بٸرنەشە نۇسقالاردى تاپتىم. ولار:
1) اتالمىش كٸتاپتىڭ ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كٸتاپحاناسىندا ساقتاۋلى اراب تٸلٸندەگٸ نۇسقاسى. ەۋ باستا, بۇل كٸتاپ 1060 بەتتەن تۇرعان سيياقتى, سودان قازٸرگٸ كٷنگە 399 بەتٸ عانا جەتٸپتٸ. سٶيتٸپ, بۇل كٸتاپ ەرٸ تولىق ەمەس, ەرٸ اراب تٸلٸندە جازىلعاندىقتان پارسى تٸلٸنە تەن 4 (چ, گ, ج, پ) ەرپٸ كەم.
2) نيدەرلاندتىڭ (وڭتٷستٸك گوللاندييا) لەيدەن قالاسىندا 1911 جىلى باسپادان شىققان 657 بەتتەن تۇراتىن پارسى تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىنىڭ 2-تومى. بۇل كٸتاپتىڭ بارلىق بەتتەرٸ دە, پارسى تٸلٸنە تەن ەرٸپتەرٸ دە تٷگەل بولعانىمەن, قاجەتتٸ بەلگٸلەرٸ قويىلماعان.
3) تەگەران قالاسىنداعى «ال-بارز» باسپاسى تاراپىنان 1994 (1373 ك.ح) جىلى شىعارىلعان راشيد اد-ديننٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابىنىڭ پارسى تٸلٸندەگٸ 4 تومدىعى. بۇل تٶرت تومدىقتىڭ بٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى بولعان 1-تومى 869 بەتتەن تۇرادى. ەڭ قۇندىسى – بۇل كٸتاپتىڭ بارلىق بەتتەرٸ دە, پارسى تٸلٸنە تەن ەرٸپتەرٸ دە, سونداي-اق, قاجەتتٸ سٶزدەرگە قويىلاتىن بەلگٸلەرٸ دە تٷگەل. سونداي-اق, كٸتاپتىڭ تٷپ-تٷبٸرٸ دە بار, ول تەگەران قالاسىنداعى ەدەبيەت ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كٸتاپحانا قويماسىندا ساقتاۋلى ەكەن. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, دەل بٸز ٸزدەپ جٷرگەن كەمٸل كٸتاپ.
«جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابىنىڭ اۆتورى دٷنيەگە 1247 جىلى كەلٸپ, 1318 جىلى قايتقان. پارسى ەلٸنٸڭ ەلەمگە ەيگٸلٸ تاريحشىسى راشيد اد-دين فازلۋللاح يبن يماد اد-داۋلا ابۋل-حاير حاماداني اسا عۇلاما ادام بولعان. وسى قاسيەتتەرٸنە بايلانىستى ۇلتى بٶلەك, دٸنٸ بٶلەك بولعانىنا قاراماستان, ۇزاق ۋاقىت مەملەكەتتٸك باس ۋەزٸر قىزمەتٸن اتقارعان. پەرسييانىڭ سول كەزدەگٸ پاتشاسى, شىڭعىس تۇقىمى عازان حان بۇل كٸسٸنٸڭ تٸپتٸ ۋەزٸرلٸك دەرەجەسٸن دە ساقتاپ, باسقا ەلدەردەن بەلگٸلٸ تاريحشىلاردى شاقىرىپ, كٶپ قارجى بٶلگەن. سودان جۇمىستى 1300 جىلى باستاپ, 13 جىل ەڭبەك ەتٸپ, 1313 جىلى راشيد اد-ديننٸڭ دٷنيەدەن ٶتۋٸنە 7 جىل قالعاندا اياقتاپ بٸتٸرگەن.
عازان حان راشيد اد-ديننٸڭ بٸر ٶزٸنە تاپسىرسا دا, ول دەل وسى كٸتاپتى جازىپ شىعار ەدٸ. بٸراق, تەرەڭنەن ويلاعان عازان حان بۇل كٸتاپتى سول ارنايى توپتىڭ مۇقييات تەكسەرۋٸنەن ٶتكٸزٸپ العان. وسى شىعارمانىڭ ەلەمگە ۇلى كٸتاپ رەتٸندە تارالۋى دا, بٸر جاعىنان, ول شىڭعىس حان تۋرالى العاش جازىلعان ەڭبەكتەردٸڭ بٸرٸ بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, ونىڭ ساپالى شىعۋىنا ٷلكەن تالاپ قويىلۋىندا بولسا كەرەك. وسى سەبەپتٸ, شىڭعىس حان تۋرالى نەمەسە ونىڭ زامانى تۋرالى كٸتاپ جازۋعا نيەتتەنٸپ, قالام كٶتەرگەندەردٸڭ بەرٸ دە وسى شىعارمانى نەگٸزگە الىپ وتىرعان. بٸراق, كەيبٸر تۇستاردا اۋدارما دۇرىس بولماۋى سالدارىنان نەمەسە كەيبٸر ويشىلداردىڭ ٶز وي-پايىمىن قوسۋلارىنىڭ, كٶركەم ەدەبيەت پەن شىنايى تاريحتى شاتاستىرىپ جازۋشىلاردىڭ «ەڭبەكتەرٸنٸڭ» ەسەرٸنەن شىڭعىس حان تاريحىنداعى تۇماندى جەرلەرٸن تٸپتٸ دە قويۋلاندىرىپ جٸبەرگەن. مىسالى, موڭعول دەگەن سٶز بەن وسى اتاۋلى ۇلتتىڭ جوق جەردەن شىعا كەلۋٸ جەنە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تەڭ جارتىسى, سولاردىڭ قاتارىندا شىڭعىس حاننىڭ دا موڭعول دەگەن ۇلتتىڭ ٸشٸنەن تابىلۋى – ەلبەتتە, ايتىپ كەتكەن بۇرمالاۋشىلىقتار مەن بۇرمالانعان دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ وي تولعاۋدىڭ جەنە سولارعا ەلٸكتەۋدٸڭ سالدارىنان تۋىنداعان جاعدايلار بولىپ تابىلادى. ەيتپەسە, راشيد اد-دين دە, ونىمەن جۇمىس ٸستەگەن عالىمدار دا جەنە ولار ەڭگٸمەلەسكەن باسقا ادامدار دا, ەش جەردە موڭعول دەگەن حالىق تۋرالى ايتپاعان, ەسٸنە الماعان جەنە اتاماعان. تٸپتٸ, ونداي حالىقتىڭ بار ەكەنٸن ولار بٸلمەگەن دە سيياقتى. سوندىقتان «موڭعول» دەگەن سٶز «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابىنىڭ بٸر جەرٸندە دە, بٸر اۋىز دا ايتىلمايدى, كەزدەسپەيدٸ. شىڭعىس حان تۋرالى دا, ونىڭ ەلٸ تۋرالى دا ەڭگٸمە بولعاندا, ول كٸسٸلەر تەك بٸر-اق سٶزدٸ عانا پايدالانعان, ول مۇعۋل دەگەن سٶز. بۇل نە? بۇل سٶز نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?
قاتە كەتٸپتٸ دەيٸن دەسەڭ, ول بٸر-اق جەردە كەتۋٸ مٷمكٸن ەدٸ عوي, ال بۇل سٶز كٸتاپتىڭ بارلىق جەرٸندە وسىلاي جازىلعان. جەنە راشيد اد-دين سيياقتى عۇلاما مۇنداي قاتەنٸ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن بە? ال ەندٸ قاتە كەتە قالعان جاعدايدا, كٸتاپ جازۋعا تۋرالى تاپسىرما بەرگەن عازان حان, ونىڭ بٸلٸمدٸ ادام بولعانىنا كٷمەن جوق, «مەنٸڭ اتا-بابامدى نەگە دۇرىس جازباعانسىڭ?» دەپ, نەگە ٶزگەرتپەگەن? عازان حان شىڭعىستىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى, ەگەر ولار شىن موڭعولدار بولسا, نەلٸكتەن ٶز حالقىنىڭ اتاۋىن «موڭعول» دەپ جازدىرماعان? شىڭعىس حان ٶز بالالارىن, نەمەرەلەرٸن باسقا ەلدەرگە جٸبەرٸپ, حان تاعىنا وتىرعىزدى, باسشى ەتٸپ قويدى. بٸراق, ٶزٸنە قالعان قارا شاڭىراقتى, ٶز مەملەكەتٸن ول نەگە «مۇعۋلستان» دەپ اتادى? نەگە موڭعولستان, نە موڭعولييا دەپ اتامادى?
ەگەر بۇل جاعدايعا مەيلٸ دەسەك, وندا ەلٸ, ەش ەلدە, ونداي كٸتاپ جازىلىپ كٶرمەگەن زاماندا, ٷلكەن مەمۋار تاستاپ كەتكەن, سول زاماننىڭ بٸلٸمپازى, بارلاس رۋىنان شىققان بابىر (بابۋر), نەگە ٶزٸنٸڭ شىعىستاعى يمپەريياسىن مۇعۋلستان دەپ اتادى?
مۇعۋل سٶزٸ مەن موڭعول سٶزٸ قۇلاققا بٸر-بٸرٸنە ۇقساس بولىپ ەستٸلگەنٸمەن, بۇل ەكەۋٸنٸڭ اراسى كٶك پەن جەردەي عوي. وسىعان قاراماي, كەيبٸرەۋلەر قازاق پەن موڭعولدىڭ تٷبٸ بٸر دەپ تە قالىپ جٷر. بۇل شىندىققا ەش جاناسپايتىن جاعداي. ولار بٸزدەن تٸلٸ دە, دٸنٸ دە بٶلەك حالىق. قايدان تٷبٸ بٸر بولادى, ولار تٷركٸ حالىقتارىنا جاتقان دا ەمەس, جاتپايدى دا. تٸپتٸ, اتام زاماننان كەلە جاتقان, كٶپ مىڭ جىلدىق تاريحى بار ساقتاردىڭ دا ۇرپاقتارىنا كٸرمەيدٸ. ول حالىق زاتى بٶلەك تيبەت, تاڭعۇت, بۇيرات جەنە باسقا دا حالىقتارمەن بٸر توپقا جاتاتىن بولۋ كەرەك.
ال مۇعۋل ۇعىمى ٶتە كٶنە زاماننان بەرٸ كەلە جاتقان ۇعىم. بۇل توپقا تەك كەڭ-بايتاق جەردٸ جايلايتىن تٷرٸك تايپالارى عانا كٸرگەن. مۇنى نىق سەنٸممەن ايتۋىمنىڭ سەبەبٸ, مەن وسى شىندىقتارعا راشيد اد-ديننٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابىن پارسى تٸلٸندە وقي وتىرىپ كٶز جەتكٸزدٸم. وندا «موڭعول» سٶزٸنٸڭ مٷلدەم كەزدەسپەيتٸندٸگٸ اقيقات. سونداي-اق, كٸتاپتا اتالاتىن «مۇعۋل» سٶزٸنٸڭ «موڭعول» دەگەن سٶزگە ەش قاتىسى جوقتىعى دا داۋسىز. ەڭ باستىسى – كٸتاپتا «مىڭ جىلدىق قۇپيياسىنا» اينالعان «مۇعۋل» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٷبٸرٸ دە جەنە ونىڭ ماعىناسى دا تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتالعان.
وسى ايتقاندارىم قۇر بوس سٶز بولىپ قالماۋى ٷشٸن, تەگەران قالاسىنداعى ەدەبيەت ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كٸتاپحانا قورىندا ساقتاۋلى راشيد اد-ديننٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابىنىڭ تٷپنۇسقاسى نەگٸزٸندە تەگەراننىڭ «ال-بارز» باسپاسى تاراپىنان 1994 (1373 ك.ح) جىلى باسپادان شىعارىلعان كٸتاپتىڭ بٸرشاما جەرٸنەن دەيەك رەتٸندە ٷزٸندٸ كەلتٸرەمٸن. اباي اتامىزدىڭ «سٶز تٷزەلدٸ, تىڭداۋشى, سەن دە تٷزەل» دەگەنٸندەي, وقيىق, ويلانايىق, اعايىن!
بٸرٸنشٸ بٶلٸم تٶرتٸنشٸ تاراۋ
كەزٸندە «ەرگەنە-قۋنعا» قاشىپ كەتٸپ «دٷرلٷككەن» اتانعان نۋكۋز بەن قيياتتان تاراعان تٷركٸ-مۇعۋل تايپالارىنىڭ دۋبۋن بايان مەن الان قۋاعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى دەۋٸرلەرٸنە قاتىستى دەرەكتەر.
بۇل قۇتتى كٸتاپتىڭ كٸرٸسپەسٸندە تولىق, كەڭٸنەن تٷسٸنٸكتەمە ايتىلعانىنداي, مۇعۋل تايپالارى جالپى تٷركٸ تايپالارىنىڭ قاتارىنان بولىپ تابىلادى. سٶيتٸپ, ولاردىڭ تٷر-ەلپەتٸ دە, تٸلدەرٸ دە بٸر بٸرٸنە ساي جەنە جاقىن (ۇقساس) كەلەدٸ. بۇل اتالعان تايپالاردىڭ بارلىعى ٶزٸنٸڭ باستاۋىن نۇح (ا.س.) پايعامباردىڭ ۇلى يافەستەن الادى. ونى (يافەستٸ) ابۋلجا حان دەپ تە اتايدى, سٶيتٸپ ول بٷكٸل تٷركٸ تايپالارىنىڭ جالپى اتاسى بولىپ كەلەدٸ.
الايدا, بايىرعى دەۋٸرلەردٸڭ كەزٸ كەتٸپ, ارادا سان عاسىرلار (كٶپ ۋاقىت) ٶتكەن. راسىندا, ۋاقىتتىڭ توقتاماي جٷرٸپ وتىرۋى كٶپتەگەن وقيعالاردىڭ ۇمىتىلۋىنا سەبەپ بولادى. ال تٷركٸلەردٸڭ ول بايىرعى زامانداردا كٸتاپتارى دا, جازۋى دا بولماعان, سوندىقتان ولار ٶتكەن 4-5 مىڭ جىلدىقتىڭ تاريحىن ەش جەرگە جازىپ قالدىرا الماعان. سوندىقتان, ولاردا ٶتكەن دەۋٸر وقيعالارى تۋرالى بەلگٸلەنگەن, سەنٸمدٸ ەسكٸ جازبا دەرەكتەر جوق. تەك قانا ەكەدەن بالاعا اۋىزشا ايتىپ جەتكٸزۋ جولىمەن (تەسٸلٸمەن) جەتٸپ كەلگەن كەيبٸر اۋىزەكٸ دەرەكتەر عانا بار.
بۇل ايتىلعان تٷركٸ تايپالارىنىڭ بارلىعىنىڭ بەلگٸلٸ تۇراقتاۋ ورىندارى بولعان. سٶيتٸپ, ولاردىڭ كيٸز ٷيلەرٸنٸڭ ورنالاسۋى بٸر-بٸرٸنە جاقىن دا كٶرشٸلەس تٸگٸلەتٸن. جەنە ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ كيٸز ٷيلەرٸنٸڭ ورنالاسۋى قاي جەردەن قاي جەرگە دەيٸن تٸگٸلۋٸ سەنٸمدٸ تٷردە بەلگٸلٸ بولعان. ولاردىڭ كيٸز ٷيلەرٸنٸڭ جيناعى (ياعني ولارعا قاراستى بولعان اۋماقتىڭ شەكاراسى) ۇيعىر ۋەلاياتىنىڭ شەكاراسىنان قىتاي مەن جۋرچاعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى, قازٸر مۇعۋلستان دەپ اتالاتىن ٶڭٸرلەردٸ جايلاعان بولاتىن. بۇل اتالعان اۋماقتار مەن ولارعا قاتىستى دەرەكتەر جەنە تٷسٸنٸكتەمەلەر جوعارىدا تولىعىمەن ايتىلعان.
سٶيتٸپ, كٶنەدە – وسىدان شامامەن 2000 جىل بۇرىن, (كەيٸننەن) مۇعۋل دەپ اتالعان (تٷركٸلٸك) تايپا مەن ٶزگە تٷركٸ تايپالارىنىڭ اراسىندا داۋ-جانجال تۋىپ, جانجالدىڭ سوڭى قاقتىعىس پەن سوعىسقا اينالدى. بۇل جايلى ٶتە سەنۋگە تۇرارلىقتاي ەيگٸلٸ ادامداردىڭ اۋزىنان جەتكەن ناقتى ەڭگٸمە-دەرەكتەرگە سەيكەس: (سول ٶڭٸرلەردە ٶمٸر سٷرگەن) باسقا (تٷركٸ) تايپالار (كەيٸننەن) مۇعۋل (اتاناتىن) تايپاسىنىڭ ٷستٸنەن جەڭٸسكە جەتٸپ, ولاردى سونداي قاتتى قىرعىنعا ۇشىراتتى – نەتيجەسٸندە ولاردىڭ اراسىنان ەكٸ ەركەك پەن ەكٸ ەيەل عانا تٸرٸ قالدى. بۇل ەكٸ وتباسى جاۋدان قاشىپ, جاۋ جەتە المايتىن, اينالاسى تٸك تاۋلار مەن قالىڭ ورمان بولعان, بٸر كٸشكەنتاي جاسىرىن جولدان باسقا بارار جول قالماعان, بٸر ٶڭٸرگە بارىپ جان ساۋعالاستى.
نەگٸزٸنەن ول جەرگە جەتٸپ بارۋ ٶتە قيىن بولعانىمەن, تاۋلاردىڭ ورتاسىندا قالىڭ, نۋلى بوپ ٶسەتٸن شالعىن جەنە تابيعاتى بويىنشا قولايلى جايلاۋ بار ەدٸ. ول جەردٸڭ اتاۋى «يرگانا (ەرگەنە) قۋن». «قۋن» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى – «قيسىق تاۋ», ال «ەرگەنە» سٶزٸ – «تٸك», ياعني «تٸك شىڭ» دەگەن ماعىنانى اڭعارتادى.
سونداي-اق, (امان قالعان) ەكٸ كٸسٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ نۋكۋز جەنە قييان بولاتىن. ولار ھەم ولاردىڭ ۇرپاقتارى كٶپ ۋاقىتتار بويى سول ٶڭٸردٸ مەكەندەپ, ٶسٸپ-ٶنٸپ كٶبەيدٸ. سٶيتٸپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ەرقايسىسى بٶلەك-بٶلەك بٸر تارماق بولىپ, بەلگٸلٸ دە ەيگٸلٸ بٸر اتپەن نەمەسە لاقاپپەن اتالاتىن بولىپ, ەرقايسىسى بەلگٸلٸ ۋباققا اينالدى. ۋباق سٶزٸ بەلگٸلٸ بٸر سٷيەككە (رۋعا) جەنە (سودان تاراعان) ۇرپاققا قاتىستىلارعا ايتىلادى (قازاقتاعى «ۇباق-شۇباق» سٶزٸ بٸرٸنە بٸرٸ ٸلەسكەن دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ –ز.و.). كەيٸننەن بۇل ۋباقتار دا تارماقتارعا بٶلٸندٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مۇعۋل تايپالارىنىڭ اراسىندا وسى ايتىلعان تارماقتاردان پايدا بولعان رۋلاردىڭ بارشاسى بٸر-بٸرٸمەن تۋىستىق قارىم-قاتىناستا تۇرادى. ال ولاردىڭ تٷپ نەگٸزٸ «مۇعۋل دٷرلٷككەن».
ال اسىلىندا «مۇعۋل» سٶزٸنٸڭ نەگٸزٸ «مۇڭ ۇل» بولعان, ياعني «مۇڭلى بەيشارا» جەنە «قاراپايىم, اقجارقىن, اق كٶڭٸل» دەگەن ماعىنانى اڭعارتادى.
«قييان» سٶزٸ تاۋدىڭ باسىنان تٶمەن قاراي اعاتىن جىلدام, ەكپٸندٸ «كٷشتٸ اعىس» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. قيياندار ٶتە جاۋىنگەر, باتىر ەرٸ ٶتە ەرجٷرەك بولعاندىقتان, ولار وسى سٶزبەن (اتپەن) اتالعان بولاتىن. ال «قييات» سٶزٸ – «قييان» سٶزٸنٸڭ كٶپشە تٷرٸ. ەجەلگٸ دەۋٸرلەردە, وسى رۋدىڭ باستاۋىنا جاقىن ۇرپاقتارى «قييات» دەپ اتالاتىن بولعان.
تاۋلار مەن ورمان اراسىنداعى شاتقالدا ٶمٸر سٷرٸپ, كٶبەيگەن سوڭ بۇل جەرلەر ول حالىق ٷشٸن تار بولىپ قالدى. سوندىقتان, ولار بٸرٸ-بٸرٸمەن كەڭەس جاساپ, بۇل تابيعاتى قاتال شاتقالدان شىعۋدىڭ جولىن ٸزدەستٸردٸ. كەڭەسە كەلە ولار ٷنەمٸ تەمٸر شيكٸزاتى الىنىپ, سول جەردە تەمٸر بالقىتىلاتىن ورىندى تاڭدادى. سٶيتٸپ, ولاردىڭ بارلىعى جينالىپ, ورماننان ٶتە كٶپ اعاش وتىن مەن كٶمٸر الىپ كەلدٸ. ودان سوڭ جەتپٸس باس بۇقا مەن جىلقىلاردى سويىپ, ولاردىڭ تەرٸلەرٸنەن وتقا جەل ٷرلەيتٸن كٶرٸك جاسادى. سودان سوڭ ولار اعاش وتىندار مەن كٶمٸردٸ ەلگٸ تەمٸر شيكٸزاتى ٶندٸرٸلەتٸن قييانىڭ قاسىنا ورنالاستىردى. سٶيتٸپ جينالعان وتىنعا جالىن تاستاپ, بارلىعى وتقا جەتپٸس كٶرٸكتەن جەل ٷرلەپ, ەلگٸ قييا بالقىپ كەتپەگەنٸنشە توقتامادى. بۇل ٸستٸڭ نەتيجەسٸندە ول قييانىڭ قويناۋىنان ٶتە كٶپ تەمٸر الىندى, سونىمەن قاتار سىرتقا شىعاتىن جول دا اشىلدى. وسىلايشا, ولار كٶپتەن بەرٸ تۇراقتاعان تار شاتقالدان كەڭ جايلاۋعا قونىس اۋداردى. بٸزگە جەتكەن دەرەكتەردە ايتىلۋىنشا, كٶرٸكتەرمەن جەل بەرۋ قىزمەتٸنٸڭ باستاۋىن تٸكەلەي قيياننان باستاۋ الاتىن رۋلاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ٷلكەنٸ (باستىسى) اتقاردى. دەل سولار سيياقتى كٶرٸكتەرمەن جەل بەرۋ قىزمەتٸن نۋكۋز تايپاسى مەن ولاردىڭ بٸر تارماعى بولىپ كەلەتٸن ۋريياڭقات رۋى دا اتقاردى.
كٶرٸكتەرمەن جەل بەرۋگە قاتىسقاندارى جايلى بٸرنەشە ٶزگە تايپا ٶكٸلدەرٸ دە ايتادى. بٸراق, ولاردىڭ بۇل ٸسكە قاتىسى بار ەكەندٸگٸن جوعارىدا اتالعان ەكٸ ٷلكەن رۋ مويىندامايدى. جەنە ايتىلۋىنشا, ەرگەنە-قۋندا نۋكۋز بەن قيياننان تاراعان, بٸرنەشە تارماقتاردان (اتالاردان) تۇراتىن قوڭىرات رۋى باسقالارمەن كەڭەسپەي, اقىلداسپاي ٶزگە رۋلاردىڭ تۇراقتارى مەن وشاقتارىن تاپتاپ, باسقالاردان بۇرىن ەرگەنە-قۋن شاتقالىنان شىعىپ كەتكەن. سوندىقتان, باسقا تايپالار, قوڭىرات رۋىنىڭ كٶپشٸلٸككە بەلگٸلٸ بولعان اياق اۋرۋى – قوڭىراتتاردىڭ ٶزگە رۋلاردىڭ وشاقتارىن تاپتاپ, ەشكٸممەن اقىلداسپاي, باسقالاردان بۇرىن شاتقالدان شىعىپ كەتٸپ, ٶزگە رۋلاردىڭ وشاقتارى مەن قۇرمەتٸن تاپتاعانىنان ۇشىراعان, مٸنە, وسى سەبەپتەن قوڭىرات تايپاسى اۋىرتپالىق جاعدايعا ۇشىراعان, دەپ سەنەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسىندا (پەرسييادا – ز.و.) ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان – (كەزٸندە) ەرگەنە-قۋندى كٶرگەن مۇعۋلدار توبى: ول جەردٸڭ تابيعاتى قاتال بولعانىمەن, ونداعى ٶمٸر, اڭىزداردا ايتىلاتىنداي, ٶتە قيىن ەمەس ەكەنٸن ايتادى. ال ولاردىڭ تاۋدى بالقىتۋىنىڭ سەبەبٸن – ٶز اتاق-دانقتارىن شىعارۋدىڭ بٸر ٶزگەشە جولى عانا بولعان دەيدٸ.
قۇرالاس رۋىنان شىققان الان قۋانىڭ كٷيەۋٸ دۋبۋن بايان – قييان رۋىنان شىققان, شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸ جوعارىدا ايتىلعانداي سول ەكەۋٸنە (دۋبۋن بايان مەن الان قۋاعا) بارىپ تٸرەلەدٸ…
جوعارىدا كەڭٸنەن ايتقانىمىزداي, بۇل تايپانى بايىرعى ۋاقىتتاردا قييات دەپ اتاعان. سوسىن, دۋبۋن باياننان كٶپتەگەن رۋلار تاراپ, ولاردان دا كٶپ تارماقتار بٶلٸنٸپ شىعۋىنىڭ سەبەبٸنەن ۋاقىت ٶتە كەلە ول رۋلار مەن تارماقتاردىڭ بارلىعى ٶزٸنە تەن ەرەكشە اتاۋلارمەن اتالاتىن بولدى.
سودان سوڭ الان قۋانىڭ التىنشى ۇرپاعى (شٶپشەگٸ) كابۋل حان ەسٸمدٸ كٸسٸ ٶزٸنەن سوڭ التى ۇل قالدىردى. ولاردىڭ بارلىعى ۇلى جاۋىنگەر, باھادٷر ەرٸ ٶتە سىيلى ادامدار بولعاندىقتان, ولاردى قايتادان قييات دەپ اتاپ كەتتٸ. سول ۋاقىتتان بەرٸ كابۋل حاننىڭ كەيبٸر بالالارى مەن ونىڭ ۇرپاعىن «قييات» دەپ اتايدى. ولاردىڭ ٸشٸندە «قييات» اتاۋىمەن ەڭ كٶپ اتالاتىنى كابۋل حاننىڭ بالاسى بارتان باحادٷردٸڭ بالالارى. بارتان باحادٷر ٶز كەزەگٸندە شىڭعىس حاننىڭ باباسى بولىپ كەلەدٸ. سول ۋاقىتتا بارتان باحادٷردٸڭ مٷنگەدۋ كييان دەگەن ٷلكەن ۇلى بولاتىن. «مٷنگەتۋ» سٶزٸ «قالى كٶپ ادام» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ونىڭ موينىندا ٷلكەن قالى بولعاندىقتان ەسٸمٸن وسىلاي اتاعان. ول ۇلى باحادٷر بولاتىن. قازٸرگٸ كەزدە دەشتٸ قىپشاق دالاسىندا ٶمٸر سٷرەتٸن قيياتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سونىڭ ۇرپاعىنان جەنە ونىڭ ەكەسٸ بويىنشا اعالارىنىڭ ۇرپاعىنان تاراعان. ال شىڭعىس حان مەن ونىڭ اتالارى جەنە اعالارى جوعارىدا ايتىلعانداي اتاققا يە بولىپ, قييات تايپاسىنان شىققان. سوسىن, شىڭعىس حاننىڭ ەكەسٸ ەسۋگەي باحادٷردٸڭ بالالارى قييات-بۋرجٸقين (بٷرجٸگٸن) دەپ اتالىپ كەتتٸ. ولار – قيياتتار ەرٸ بٷرجٸگٸندەر. «بٷرجٸگٸن» سٶزٸ تٷركٸ تٸلٸندە «كٶزٸ كٶك ادام» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ولاردىڭ (تەرٸسٸنٸڭ) تٷسٸ سارعىش بولىپ كەلەدٸ. ولار ٶز بولمىسىنان ٶتە باتىل ەرٸ جاۋجٷرەك كەلەدٸ. تٸپتٸ, ولاردىڭ ەرجٷرەكتٸگٸ اڭىزعا اينالعان. باسقا رۋلار بٸرٸ-بٸرٸمەن جانجالداسىپ, جانجال سوڭى سوعىسقا اينالعاندا ولار قييات-بٷرجٸگٸندەردەن بارىپ كٶمەك سۇراعان, ولاردىڭ الدىنا كەلٸپ, ولاردىڭ تٶبەسٸنەن تٷرلٸ سىي-سيياپاتتاردى جاۋدىرىپ, ولاردىڭ كٷشٸ مەن كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن. ولاردىڭ قولداۋىمەن ەلگٸلەر ٶزدەرٸنەن كٷشتٸ جاۋلاردى جەڭٸپ, ولاردان باسىم تٷسەتٸن. مۇعۋلدار اراسىندا ولاردىڭ دەرەجەسٸ جايلى نە بەلگٸلٸ بولسا, ول ماعلۇماتتار وسىندا باياندالعان. سونداي-اق, تٶمەندە كەڭٸنەن باياندالاتىنداي, ولاردان كٶپتەگەن باسقا رۋلار تاراعان. جەنە رۋلار تۋرالى بايانداۋلاردىڭ كٶلەمدٸ دە كٶپ سٶزدٸ بولۋىنىڭ باستى سەبەبٸ «نيرۋن» رۋى مەن شىڭعىس حاننىڭ اتالارى تۋرالى باياندالىپ, ولاردىڭ بارلىعى باسىندا بٸر رۋدان بولىپ, بٸر اتاعا بارىپ تٸرەلەدٸ. ولاردىڭ ورتاق اتالارى سول «ەرگەنە-قۋنعا» شىعىپ كەتكەن ەكٸ كٸسٸگە بارىپ ۇشتاسادى. ولار ول ٶڭٸردە كٶپ ۋاقىت تۇراقتاپ, كٶبەيدٸ. سٶيتٸپ, ولاردان باسقا تارماقتار پايدا بولىپ, تارماقتار ٶسە كەلە رۋلارعا اينالدى. ولاردىڭ بارلىعىن «مۇعۋل دٷرلٷككەن» دەپ اتايدى. ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان كٶپتەگەن باسقا رۋلار ٶز باستاۋلارىن الادى. سونداي-اق, دۋبۋن بايان مەن الان قۋادان تارايتىن كەيبٸر رۋلار كٶپتەگەن رۋلارعا بٶلٸنٸپ كەتكەن. ول تۋرالى بٸز ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ بٶلٸمدە تولىق توقتالاتىن بولامىز.
بٸراق ولار جايلى ايتۋدان بۇرىن, شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ زامانىندا وسى اتالعان «نۋكۋز» جەنە «قييات» تايپالارىنىڭ ٶكٸلدەرٸنەن ەمٸرلەر شىققاندىعىن ايتۋ كەرەك. قازٸر يران مەملەكەتٸندە (ەمٸر بولعانداردىڭ قاتارىنا) «نۋكۋز» رۋىنان مىڭ قولدىڭ ەمٸرٸ جاۋٷرشي جاتادى. ونىڭ ۇلدارى كارا مەن سۋباتاي (سٷبەتاي) دا مىڭ قولدىڭ ەمٸرلەرٸ بولدى. اباعا حاننىڭ قۇتتى بيلٸك ەتۋ زامانىندا, جالايىر رۋىنان شىققان مۋقالي گۋياڭنىڭ ۇرپاعى جاۋقۋر باسقارعان مىڭدىقتىڭ ٸشٸندە دە وسى اتالعان «نۋكۋز» رۋىنىڭ كٶپتەگەن ٶكٸلدەرٸ بولعان.
* * *
…ەندٸ وسى ٷزٸندٸدە باياندالعان تىڭ دەرەكتەرگە قاتىستى شاعىن تٷسٸنٸكتەمە ايتار بولسام, ٷزٸندٸدە كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ «مۇعۋل» تايپالارى دەپ اتالىنىپ كەلگەن تايپالاردىڭ بەرٸ نەگٸزٸندە تٷركٸ تەكتەس تايپالاردىڭ قۇرامىنان شىققاندىعى مەلٸم بولدى. سونداي-اق, «ەرگەنە-قۋن» ٶڭٸرٸنە جان ساۋعالاپ بارعان تٷركٸ رۋلارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ بولعان نۋكۋز بەن قيياننان تاراعان رۋلاردىڭ ەڭ العاشقىلارى رەتٸندە «قييات» پەن «قوڭىرات» رۋلارىنىڭ اتالۋى, سوسىن مۇعۋلدار دەپ اتالاتىن رۋلاردىڭ بارلىعى سول ەكٸ ادامنان تاراعاندىعىن, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ نەگٸزٸن تٷركٸلەر قۇراعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. ولاي بولسا, ەكەسٸ قييات جەنە اناسى قوڭىرات بولعان شىڭعىس حان قايسى ۇلتتان بولۋى مٷمكٸن? شىڭعىس حاننىڭ ەكەسٸ ەسۋگەي باحادٷردٸڭ قييات رۋىنان بولعاندىعىن راشيد اد-دين انىق تٷردە جازعان.
بۇعان قوسا, جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل كٸتاپتى باسىنان اياعىنا دەيٸن مۇقييات وقىپ شىققاننىڭ ٶزٸندە «موڭعول» دەگەن سٶز مٷلدەم كەزدەسپەيدٸ. ال كٸتاپتا جيٸ كەزدەسەتٸن «مۇعۋل» دەگەن سٶز جايلى ايتار بولسام, ونى «موڭعول» دەگەن سٶزبەن شاتاستىرماۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ, بۇل ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنە مٷلدەم جات سٶزدەر. «مۇعۋل» سٶزٸنٸڭ اسىل تٷبٸرٸ «مۇڭ ۇل», ياعني جاۋدان ەرەڭ قاشىپ جان ساۋعالاعان «مۇڭلى بەيشارا, قاراپايىم اقجارقىن ۇل» دەگەن ماعىنانى اڭعارتادى. بۇل سٶز انىق تٷردە «مۇڭ ۇل» دەپ, ياعني «مۇڭ» سٶزٸندەگٸ «ن» جەنە «گ» ەرٸپتەرٸنٸڭ ەكەۋٸ دە «سٷكٷن» بەلگٸسٸمەن بەلگٸلەنٸپ, قازاق الفاۆيتٸندەگٸ «ڭ» ەرپٸنە ساي تٷردە جازىلعان.
سونداي-اق, اراب الفاۆيتٸ قاعيدالارى بويىنشا «سٷكٷن» بەلگٸسٸمەن بەلگٸلەنگەن ەرٸپكە «ا», «ە», «ە», «ي», «و», «ۋ», «ٷ», «ۇ» ەرٸپتەرٸن تٸركەپ وقۋعا بولمايدى. سوندىقتان, «مۇڭ ۇل» دەگەن جازۋداعى «مۇڭ» سٶزٸمەن «ۇل» سٶزٸ بٸر-بٸرٸنە تٸركەلمەي, بٶلەك جازىلعان, سودان بٶلەك وقىلۋعا تيٸس. بۇل قاعيدا – اراب الفاۆيتٸنٸڭ بۇلجىماس قاعيدالارىنان سانالادى.
ال ەندٸ وسى كٸتاپتىڭ ل.ا.حەتاگۋروۆ تاراپىنان ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, 1952 جىلى كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ باسپاسىنان شىعارىلعان نۇسقاسىن قاراستىراتىن بولساق, وندا بٸز اتاعان سٶزدەگٸ «سٷكٷنگە» قاتىستى بۇلجىماس قاعيدا بۇرمالانىپ, «مۇڭ ۇل» دەگەن سٶزدٸ بۇرمالاپ «مۋنگول» دەپ جازعان. وسىدان كەيٸن «مونگول» دەگەن سٶزدٸڭ بۇرمالاۋشىلىق سالدارىنان پايدا بولعاندىعى شىعادى. مۇنداي بۇرمالاۋشىلىقتىڭ العاشقى كٶرٸنٸسٸن 1858-1888 جىلدار ارالىعىندا جارىق كٶرگەن ي.پ.بەرەزيننٸڭ «سوچينەنيە راشيد-ەددينا سبورنيك لەتوپيسەي. يستورييا مونگولوۆ» دەپ اتاعان كٸتابىنان دا كٶرۋگە بولادى. ول كٸتابىنىڭ اتاۋىن «مۇعۋلدار تاريحى» دەۋدٸڭ ورنىنا «مونگولدار تاريحى» دەپ اتاۋ بەرٸپ, وندا كەزدەسەتٸن «مۇعۋل» دەگەن سٶزدەردٸڭ بەرٸن «مونگول» دەپ, «مۇعۋلستان» سٶزٸن «مونگولييا» دەپ بۇرمالاپ اۋىستىرىپ جازعان. ال ەندٸ «مۇڭ ۇل» دەگەن سٶزدٸ بٸرشاما دۇرىس تٷردە «مۋنگ ۋل» دەپ ترانسكريپتسييالاعانىمەن, ونىڭ ماعىناسىن «ۋگنەتەننىي ي تۋپوي» دەپ وڭدىرماي اۋدارعان. ونىڭ اۋدارما كەزٸندە مۇنداي تەسٸلدٸ قولدانعانى تەك بۇل ەمەس.
قورىتىندىلاي ايتقاندا, ي.پ.بەرەزيننٸڭ اۋدارماسىندا دا, ل.ا.حەتاگۋروۆتىڭ اۋدارماسىندا دا دەرەكتەردٸڭ كەيبٸر تۇستارىن بۇرمالاپ اۋدارۋدىڭ سالدارىنان, جالپى تٷركٸلەرگە تەن «مۇعۋل» دەگەن سٶز «مونگول» دەگەن مٷلدەم جاڭا سٶزگە اۋىستىرىلىپ, بۇرىن بولماعان بەيمەلٸم سٶز شىعارىلىپ, سٶيتٸپ ەشقانداي ماعىنا اڭعارتپايتىن, ەشبٸر ەلدٸڭ تٸلٸندە كەزدەسپەيتٸن, ماعىناسىنا ەشكٸم تٷسٸنبەيتٸن, سودان مىڭ جىلدىقتىڭ قۇپيياسىنا اينالىپ, تٷركٸلەردٸڭ تاريحىنا وراسان زور زييان تيگٸزگەن, ناعىز مەڭگٷرتتٸڭ سٶزٸ پايدا بولعان. سونىڭ سالدارىنان, شىعۋ تەگٸ بٸر, تٸلٸ دە, كٶرٸنٸسٸ دە, سالت-دەستٷرٸ دە بٸر تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردى قۇرايتىن كٶپتەگەن رۋلار مەن تايپالاردىڭ كەيبٸرٸن تٷركٸگە, ال كەيبٸرٸن موڭعول دەگەن باسقا جاڭا بٸر ۇلتقا جاتقىزىپ الالايتىن, تٷپ شىندىعىن, سٸرە, تٷسٸنٸپ بولمايتىن تاريح قالىپتاستىرىلعان.
جالپى ايتقاندا, بۇل كٸتاپتىڭ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان نۇسقالارىندا سٶزدەردٸڭ بۇرمالانىپ اۋدارىلىپ, مٷلدەم بەيماعىنا بولعان, ياعني ماعىنا اڭعارتپايتىن, تٷسٸنٸپ بولمايتىن جاعدايعا جەتكەن تۇستارى از ەمەس. بۇعان جەنە بٸر مىسال كەلتٸرەر بولسام, جوعارىداعى اۋدارمادا كەلگەن «مۇعۋل دٷرلٸككەن», ياعني جاۋدان قاشىپ «دٷرلٸككەن مۇعۋل» دەگەن ماعىنانى اڭعارتاتىن سٶز. بۇل سٶزدٸ ورىس تٸلٸنە «مونگول-دارلەكين» دەپ اۋدارىپ, مٷلدەم ماعىناسىز ەتٸپ جٸبەرگەن.
مٸنە, وسىنداي جاعدايلاردى كٶرگەننەن كەيٸن راشيد اد-ديننٸڭ اتالعان كٸتابىن ونىڭ پارسى تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىنان قازاق تٸلٸنە تٸكەلەي اۋدارۋ اسا قاجەت ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸم. تٸپتٸ, بۇل شارۋانى اتقارۋ وسى ۇرپاقتىڭ ەرٸ پارىزى, ەرٸ قارىزى ەكەن دەسەم, جاڭىلىسپاعان بولارمىن. ٶيتكەنٸ, بۇل كٸتاپتى وقي وتىرساڭ, وندا مۇعۋل تايپالارىنىڭ تٷركٸلەرگە جاتاتىندىعى, سودان بارىپ «مۇعۋل» دەگەن سٶز بارلىق تٷركٸلەرگە دە قاتىستى «تٷركٸ-مۇعۋلدار» دەپ تە قولدانىلعانىن جەنە وسى تٷركٸ-مۇعۋلدار شىعىستاعى قىتاي قورعانىنان تارتىپ, باتىستا ەۋروپاعا دەيٸنگٸ ارالىقتى جايلاعان ەل بولعاندىعىن اڭعاراسىڭ.
زەرٸپباي ورازباي,
م.ەۋەزوۆ اتىنداعى وڭتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك
ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «تٷركٸتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ
اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
