Myńjyldyq qupiiasynyń sheshimi

Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵyna bailanysty elimizde ótken jan-jaqty, kóptegen sharalar halyqtyń óz eline, ultyna degen súiispenshiligin nyǵaityp, jalpy, kópshiliktiń tarih­qa degen qushtarlyǵyn arttyryp, túsinigin shyńdai túskeni anyq.

Osy oraida qyrýar jumys atqa­rylyp, buryn jóndi eskerilmei, tolyq zerttelmei kelgen máseleler óz ornyn taýyp, talai qalyp qoiǵan aqtańdaqtardyń beti ashyldy. El Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Tarih tol­qynynda» atty eńbegi barlyq oqyrman qaýym­nyń ortaq pikiri boiynsha, osy zertteýler qataryndaǵy eńbekterdiń ishindegi tereń týyndy degen baǵa aldy.

Elbasynyń osyndai eńbegi bizdi de qanattandyryp, alǵa qarai umtylýǵa, úlken sharýalardy atqarýǵa belsene kirisýge jáne tereń izdenýlerge silteidi. Mundai izdenýlerdi qajet etetin sharýalar tarih salasynda da barshylyq. Degenmen, tarihty zertteý ony qolǵa alyp, az ǵana ýaqytta bitire salatyn jumys emes. Onyń ústine tarih ǵylymynyń ereksheligi sonda, kóp jaǵdaida oǵan saiasat aralasyp otyrǵan. Sol sebepten, ol kóp jaǵdailarda burmalanýǵa da ushyrap turǵan. Osyndai jaǵdailar zertteý jumystaryn qiyndata túsetini de anyq.

Men ózim shet jaqta júrip dini bilim aldym, soǵan bailanysty arab, parsy, túrki, shaǵatai tilderin úirenýime týra keldi. Keiin, elge oralǵan soń birneshe kóne kitaptardy ana tilimizge aýdardym jáne «Quran Kárim maǵynalarynyń tárjimasy men túsinigi» atty 5 tomdyq ki­­­tap jazdym. «Túrki-muǵýldardyń jáne Shyń­ǵys hannyń shyǵý tegin zertteý» ba­ǵyty ­boiynsha izdenis jasaýdamyn.

Ókinishke qarai, bizdiń tarihymyzǵa qatysty muralardyń kóbisin shetten iz­deýge týra keledi. Ózime aitylǵan usynys­ty eske ala otyryp, bir asa baǵaly kitap­tyń sońyna túsýge týra keldi. Ol – Rashid ad-din Hamadanidiń «Jamiǵ at-taýarih» kitaby edi. Ondaǵy maqsatym HIII ǵasyrdyń bastapqy dáýirinde Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy keń-baitaq aýmaqta alpaýyt imperiia quryp, zor bilik júrgizip, álem tarihyndaǵy eń áigili tulǵalardyń biri de biregeiine ainalǵan Shyńǵys han tulǵasy jáne onyń shyqqan tegi jaily oryn alǵan pikirtalastardyń túiinin taratýǵa naqty dálel bolatyn derekterdi tabý bolatyn. Bul tulǵanyń óz kezindegi biliginiń aýqymy zor bolǵany sonshalyqty, onyń saiasi yqpaly tek ótken dáýirlerge ǵana emes, keleshek dáýirlerge de yqpalyn tigizetindigi tabiǵi jaǵdai. Sondyqtan bizdiń dáýirimizde, ásirese, bizdiń qazaq halqynyń arasynda Shyńǵys hannyń shyqqan tegi týraly qyzý pikirtalastar órbidi. Bul týraly talai aityldy da, talai jazyldy da.

Al biraq, zerdelep qarasaq, bul daý-damailardyń týyndaýynyń túp negizi – budan áldeqaida burynda, alpaýyt imperiialardyń aldyn ala jos­parlap jasaǵan, tym alysty kózdegen saiasi oiyndarynyń astarynda jatqan siiaqty. Solardyń qiturqy saiasatynyń saldarynan Shyńǵys hannyń shyǵý tegi men qai ultqa jatatyndyǵy týraly tarihi derekter burmalaýshylyqqa ushyratylyp, keibir tustary qasaqana umyttyrylyp, olarǵa qatysty basqa tilderde jaryq kórgen derekkózderi durys aýdarylmaýynyń saldarynan shatasyp, shielenip, tym qupiialanyp ketken. Tipti, muny álemdik deńgeidegi «myń jyldyqtyń qupiiasy» dese bolatyndai. Sodan baryp osy máselege qatysty san qily qorytyndylar shyǵarylyp júrgeni de bar. Degenmen, daý-damaidyń tórkini tek Shyńǵys hannyń shyǵý teginde ǵana emes, odan edáýir tereńde jatyr. Kezinde Shyǵys pen Batystyń eki arasyndaǵy keń-baitaq aýmaqty alyp jatqan Uly Dalada ómir súrgen Uly Dala eliniń jartysyn túrki elderine, al jartysyn mońǵol (mongol) degen ultqa jatqyzyp alalap, sosyn olardyń birin jaýlaýshy-basqynshy ult retinde, al ekinshi jartysyn jábirlenýshi ult retinde kórsetip, bir-birine qarsy qoiylýyna alpaýyt imperiialardyń otarlaýshylyq saiasatynyń yqpaly bolǵan siiaqty.

Al endi, joǵaryda aitylǵan «myń jyldyqtyń qupiiasyn» sheshý, sóitip, onyń bultartpaityn ádil baǵasyn berý, solaisha san qily daý-damailarǵa núkte qoiý úshin osy máselege qatysty shynaiy tarihi shyndyq baiandalǵan derekkózderin anyqtap, zerttep, naqty dálelderdi kórsetý kerek. Bul tek búgingi kún úshin ǵana emes, keleshek úshin de asa mańyzdy sharýa. Muny atqarý úshin aldymen, atalǵan qupiiany ashyp beretin, iaǵni Shyńǵys hannyń shyqqan tegin anyqtaýǵa naqty dáiek bolatyn jáne «mońǵol» degen ulttyń buryn bolǵan ne bolmaǵandyǵyn aiqyndap beretin shynaiy tarihi málimetter baiandalǵan derekkózderi bar ma? – degen máseleni anyqtap alý qajet.

Tarihshylar osyndai derekkózderi retinde negizinen eki kitapty ataidy. Onyń birinshisi: «Mońǵoldyń qupiia sheji­resi». Ekinshisi: túpnusqasy bar, sondyq­tan ǵylymi orta shynaiylyǵyna shek kel­tir­megen, álemniń tarihshylar qaýymy túgel moiyndaǵan «Jamiǵ at-taýarih» kitaby.

Aldymen, osy eki kitaptyń qanshalyqty senimdi ekendigin salystyryp kórer bolsaq, «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» atty kitap alǵash qai tilde, qandai jazýmen hatqa túsirilgendigi áli kúnge deiin málim emes. Tek beimálim derekkózinen qytaishaǵa tárjimalanǵan nusqasy ǵana bar. Mońǵoldar sol nusqany paidalana otyryp óz tiline aýdarǵan. Negizinde, bul kitaptyń mońǵol tilinde jazylǵan túpnusqasy múldem joq. Sondyqtan, bul derekkózin senimdi dep sanaýǵa, ǵylymi dálel retinde qabyldaýǵa bolmaidy.

Al ekinshi derekkózi jaily aitar bolsaq, ol asa senimdi sanalatyn «Jamiǵ at-taýarih» («Jylnamalar jinaǵy» (Negizinde, «Jamiǵ at-taýarih» degen sózdi qazaq tiline tikelei aýdarǵanda «Tarihtar jinaǵy» degen maǵyna beredi.) kitaby. Óitkeni, onyń avtory aty álemge tanymal parsynyń áigili tarihshysy, sondai-aq, saiasi qairatkeri Rashid ad-din Fazlýllah ibn Imad ad-Daýla Abýl-Hair Hamadani (1247-1318j.j). Bul kitapty Ǵazan hannyń tapsyrysy boiynsha 1300 jyly bastap, 1311 jyly aiaqtaǵan.

Jylnamalarda aitylýynsha, bul eńbek­ke Ǵazan han soldáýirdiń eń bilikti sańlaq tarih­shylaryn jumyldyrǵan. Tipti, shyǵys­taǵy Qytaidan, batystaǵy Frantsiiadan eń ataqty tarihshylardy aldyrǵany málim. Sodan bolar, álemge áigili kóptegen tarihshylar buǵan óte joǵary baǵa bergen. Mysa­­ly, V.V.Bartold Rashid ad-dinniń bul eńbegin tarihi entsiklopediia atai oty­ryp, bylai degen: «Mundai eńbek orta ǵasyrlarda álemniń eshbir halyq­­ta­ryn­da, Aziiada da, Eýropada da bolǵan joq».

Al I.P.Petrýshevskiidiń pikiri ­boiynsha: «Kóshpendilerdiń etnikalyq bailanystaryn, áleýmettik ómirin, turmysyn, quqyqtary men ańyzdaryn Rashid ad-dinniń keremettei tolyqqandy jáne dáldikpen sýrettegeni sondai, biz mundai qoljazbalardy mońǵoldyń da, qytaidyń da nemese basqa bir halyqtardyń da eshbir derekkózderinen taba almaimyz. Shyńǵys han saltanatynyń qurylýy jáne mońǵol halqynyń qalyptasý tarihyn zertteý úshin «Altyn dápter» derekkózi jáne qytai tarihy men mońǵoldyń kóne áńgimelerine súiene otyryp jazylǵan «Jamiǵ at-ta­ýa­rih» jylnamasy «Qupiia ańyzdan» da qun­dy, ári negizgi derekkózi bolyp tabylady».

Bul kitapqa qyzyǵýshylyq asa joǵary bolǵandyqtan, ol orys tiline jáne basqa da tilderge aýdarylǵan. Biraq, ol aýdarmalarda keibir kemshilikter, tipti, belgili bir burmalaýshylyqtar da bolýy múmkin. Bulai deýge sebep, atalǵan kitaptyń orys tiline aýdarylǵan nusqasyn oqyp otyrsań, onyń keibir jerinde «mońǵoldar túrki ultynan» dese, keibir jerinde mońǵoldardy derbes ult retinde kórsetedi. Sondai-aq, alǵashynda «Shyńǵys han qiiat rýynan shyqty» dese, keiinnen baryp ony múldem mońǵol qylyp jiberedi. Mine, osydan: «Bul qalai, alǵashynda túrkilerdiń rýynan bolǵan Shyńǵys han óziniń túrkilerge tán qiiat rýyn keiinnen mońǵol rýyna aýystyryp alǵany ma? Bul oǵan nelikten qajet boldy? Mońǵol degen sózdiń ózi qaidan shyqty?» – degen suraqtar týyndaidy. Bul suraqtarǵa naqtyly jaýap tabý úshin, aldymen atalǵan kitaptar durys aýdaryldy ma, olardyń túpnusqalary bar ma, bar bolsa qaida? – degen suraqtarǵa ­ja­ýap tabý kerek. Sodan keiin tabylǵan túpnusqalardyń arasynan eń senimdisin tańdap alyp, soǵan súiene otyryp burynǵy aýdarmalardy salystyryp shyǵý qajet. Áne, sonda ǵana shynaiy aqiqattyń beti ashylmaq.

Osy maqsatta aldymen izdene kele, atalǵan kitaptyń birneshe tilderge aýda­rylǵan nusqalaryn taýyp, qarap shyqtym. Sóitip, tanysqan kitaptarymnyń biri orys shyǵystanýshysy I.P.Berezinniń «Sbornik Letopisei. Istoriia Mon­go­lov Sochinenie Rashid-Eddina. ISTO­RIIa ChINGIZ-HANA» jáne «Sbornik Letopisei. Istoriia Mongolov. Sochinenie Rashid-Eddina. VVEDENIE: O TÝRETsKIH I MONGOLSKIH PLEMENAH» dep atalǵan kitaptary. Ol parsy tilindegi osy kitapty 1858-1888 jyldar aralyǵynda orys tiline aýdarǵan. Biraq, onyń aýdarý kezinde basshylyqqa alǵan túpnusqasynda parsy alfavitine tán 4 árip (ch, g, j, p) jetispeidi jáne terminder men ataý sózderdi adaspai oqý úshin qoiylatyn belgileri jazylmaǵan. Negizinde, mundai nusqamen jumys isteý 100 paiyzdyq kámil nátije beredi dep aitý qiyn.

Dál osyndai jaǵdai L.A.Hetagýrov tarapynan orys tiline aýdarylyp, Moskva jáne Leningrad qalalarynda 1952 jyly KSRO Ǵylym akademiiasynyń baspasynan shyǵarylǵan «Rashid-ad-din. Sbornik letopisei. Tom 1, kniga pervaia» atty kitapta da oryn alǵan. Munyń da túpnusqasynda parsy alfavitine tán 4 (ch, g, j, p) árip pen arnaiy sózderge qoiylatyn hareketter jetispeidi. Bul jaily aýdarmashynyń ózi kitabynyń alǵy sózinde ashyp aitqan.

Mine, osy jaǵdailardyń bárin eskere otyryp, atalmysh kitaptyń eshqandai daý týdyrmaityn tolyq túrdegi túpnusqasyn izdep tabý kerek degen sheshimge keldim. Sodan izdei otyryp, birneshe nusqalardy taptym. Olar:

1) Atalmysh kitaptyń Edinbýrg ýni­ver­­sitetiniń kitaphanasynda saqtaýly arab tilin­degi nusqasy. Áý basta, bul kitap 1060 betten turǵan siiaqty, sodan qazirgi kúnge 399 beti ǵana jetipti. Sóitip, bul kitap ári tolyq emes, ári arab tilinde jazylǵandyqtan parsy tiline tán 4 (ch, g, j, p) árpi kem.

2) Niderlandtyń (ońtústik Gol­landiia) Leiden qalasynda 1911 jyly baspadan shyqqan 657 betten turatyn parsy tilindegi nusqasynyń 2-tomy. Bul kitaptyń barlyq bet­teri de, parsy tiline tán áripteri de tú­­gel bolǵanymen, qajetti belgileri qoiylmaǵan.

3) Tegeran qalasyndaǵy «Al-Barz» bas­pasy tarapynan 1994 (1373 k.h) jyly shy­ǵarylǵan Rashid ad-dinniń «Jamiǵ at-taýarih» kitabynyń parsy tilindegi 4 tomdyǵy. Bul tórt tomdyqtyń biz úshin asa mańyzdy bolǵan 1-tomy 869 betten turady. Eń qundysy – bul kitaptyń barlyq betteri de, parsy tiline tán áripteri de, sondai-aq, qajetti sózderge qoiy­latyn belgileri de túgel. Sondai-aq, kitaptyń túp-túbiri de bar, ol Tegeran qala­syndaǵy Ádebiet Ýniversitetiniń kitap­hana qoimasynda saqtaýly eken. Bir sózben aitqanda, dál biz izdep júrgen kámil kitap.

«Jamiǵ at-taýarih» kitabynyń avtory dúniege 1247 jyly kelip, 1318 jyly qaitqan. Parsy eliniń álemge áigili tarihshysy Rashid ad-din Fazlýllah ibn Imad ad-Daýla Abýl-Hair Hamadani asa ǵulama adam bolǵan. Osy qasietterine bailanysty ulty bólek, dini bólek bolǵanyna qaramastan, uzaq ýaqyt memlekettik bas ýázir qyzmetin atqarǵan. Persiianyń sol kezdegi patshasy, Shyńǵys tuqymy Ǵazan han bul kisiniń tipti ýázirlik dárejesin de saqtap, basqa elderden belgili tarihshylardy shaqyryp, kóp qarjy bólgen. Sodan jumysty 1300 jyly bastap, 13 jyl eńbek etip, 1313 jyly Rashid ad-dinniń dúnieden ótýine 7 jyl qalǵanda aiaqtap bitirgen.

Ǵazan han Rashid ad-dinniń bir ózine tapsyrsa da, ol dál osy kitapty jazyp shyǵar edi. Biraq, tereńnen oilaǵan Ǵazan han bul kitapty sol arnaiy toptyń muqiiat tekserýinen ótkizip alǵan. Osy shyǵarmanyń álemge uly kitap retinde taralýy da, bir jaǵynan, ol Shyńǵys han týraly alǵash jazylǵan eńbekterdiń biri bolsa, ekinshi jaǵynan, onyń sapaly shyǵýyna úlken talap qoiylýynda bolsa kerek. Osy sebepti, Shyńǵys han týraly nemese onyń zamany týraly kitap jazýǵa niettenip, qalam kótergenderdiń bári de osy shyǵarmany negizge alyp otyrǵan. Biraq, keibir tustarda aýdarma durys bolmaýy saldarynan nemese keibir oishyldardyń óz oi-paiymyn qosýlarynyń, kórkem ádebiet pen shynaiy tarihty shatas­tyryp jazýshylardyń «eńbekteriniń» áserinen Shyńǵys han tarihyndaǵy tumandy jerlerin tipti de qoiýlandyryp jibergen. Mysaly, mońǵol degen sóz ben osy ataýly ulttyń joq jerden shyǵa kelýi jáne túrki halyqtarynyń teń jartysy, solardyń qatarynda Shyńǵys hannyń da mońǵol degen ulttyń ishinen tabylýy – álbette, aityp ketken burmalaýshylyqtar men burmalanǵan derekterge súiene otyryp oi tolǵaýdyń jáne solarǵa elikteýdiń saldarynan týyndaǵan jaǵdailar bolyp tabylady. Áitpese, Rashid ad-din de, onymen ju­mys istegen ǵalymdar da jáne olar áńgi­melesken basqa adamdar da, esh jerde mońǵol degen halyq týraly aitpaǵan, esine almaǵan jáne atamaǵan. Tipti, ondai halyqtyń bar ekenin olar bilmegen de siiaqty. Sondyqtan «mońǵol» degen sóz «Jamiǵ at-taýarih» kitabynyń bir jerinde de, bir aýyz da aitylmaidy, kez­despeidi. Shyńǵys han týraly da, onyń eli týraly da áńgime bolǵanda, ol kisi­ler­ tek bir-aq sózdi ǵana paidalanǵan, ol muǵýl degen sóz. Bul ne? Bul sóz neni bildiredi?

Qate ketipti deiin deseń, ol bir-aq jerde ketýi múmkin edi ǵoi, al bul sóz kitaptyń barlyq jerinde osylai jazylǵan. Jáne Rashid ad-din siiaqty ǵulama mundai qateni jiberýi múmkin be? Al endi qate kete qalǵan jaǵdaida, kitap jazýǵa týraly tapsyrma bergen Ǵazan han, onyń bilimdi adam bolǵanyna kúmán joq, «Meniń ata-babamdy nege durys jazbaǵansyń?» dep, nege ózgertpegen? Ǵazan han Shyńǵystyń tikelei urpaǵy, eger olar shyn mońǵoldar bolsa, nelikten óz halqynyń ataýyn «mońǵol» dep jazdyrmaǵan? Shyńǵys han óz balalaryn, nemerelerin basqa elderge jiberip, han taǵyna otyrǵyzdy, basshy etip qoidy. Biraq, ózine qalǵan qara shańyraqty, óz memleketin ol nege «Muǵýlstan» dep atady? Nege Mońǵolstan, ne Mońǵoliia dep atamady?

Eger bul jaǵdaiǵa meili desek, onda áli, esh elde, ondai kitap jazylyp kór­megen zamanda, úlken memýar tastap ketken, sol zamannyń bilimpazy, barlas rýynan shyqqan Babyr (Babýr), nege óziniń shyǵystaǵy imperiiasyn Muǵýlstan dep atady?

Muǵýl sózi men mońǵol sózi qulaqqa bir-birine uqsas bolyp estilgenimen, bul ekeýiniń arasy kók pen jerdei ǵoi. Osyǵan qaramai, keibireýler qazaq pen mońǵoldyń túbi bir dep te qalyp júr. Bul shyndyqqa esh janas­paityn jaǵdai. Olar bizden tili de, dini de bólek halyq. Qaidan túbi bir bolady, olar túrki halyqtaryna jatqan da emes, jatpaidy da. Tipti, atam zamannan kele jatqan, kóp myń jyldyq tarihy bar saqtardyń da urpaqtaryna kirmeidi. Ol halyq zaty bólek tibet, tańǵut, buirat jáne basqa da halyqtarmen bir topqa jatatyn bolý kerek.

Al muǵýl uǵymy óte kóne zamannan beri kele jatqan uǵym. Bul topqa tek keń-baitaq jerdi jailaityn túrik taipalary ǵana kirgen. Muny nyq senimmen aitýymnyń sebebi, men osy shyndyqtarǵa Rashid ad-dinniń «Jamiǵ at-taýarih» kitabyn parsy tilinde oqi otyryp kóz jetkizdim. Onda «mońǵol» sóziniń múldem kezdespeitindigi aqiqat. Sondai-aq, kitapta atalatyn «muǵýl» sóziniń «mońǵol» degen sózge esh qatysy joqtyǵy da daýsyz. Eń bas­tysy – kitapta «myń jyldyq qupiiasyna» ainalǵan «muǵýl» sóziniń shyǵý túbiri de jáne onyń maǵynasy da taiǵa tańba basqandai anyqtalǵan.

Osy aitqandarym qur bos sóz bolyp qalmaýy úshin, Tegeran qalasyndaǵy Ádebiet Ýniversitetiniń kitaphana qorynda saqtaýly Rashid ad-dinniń «JAMIǴ AT-TAÝARIH» kitabynyń túpnusqasy negizinde Tegerannyń «Al-Barz» baspasy tarapynan 1994 (1373 k.h) jyly baspadan shyǵarylǵan kitaptyń birshama jerinen dáiek retinde úzindi keltiremin. Abai atamyzdyń «Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» degenindei, oqiyq, oilanaiyq, aǵaiyn!

 BIRINShI BÓLIM TÓRTINShI TARAÝ

Kezinde «Ergene-qýnǵa» qashyp ketip «dúrlúkken» atanǵan Nýkýz ben Qiiattan taraǵan túrki-muǵýl taipalarynyń Dýbýn Baian men Alan Qýaǵa deiingi aralyqtaǵy dáýirlerine qatysty derekter.

Bul qutty kitaptyń kirispesinde tolyq, keńinen túsinikteme aityl­ǵa­nyndai, muǵýl taipalary jalpy túrki taipalarynyń qatarynan bolyp tabylady. Sóitip, olardyń túr-álpeti de, tilderi de bir birine sai jáne jaqyn (uqsas) keledi. Bul atalǵan taipalardyń barlyǵy óziniń bastaýyn Nuh (a.s.) paiǵambardyń uly Iafesten alady. Ony (Iafesti) Abýlja han dep te ataidy, sóitip ol búkil túrki taipalarynyń jalpy atasy bolyp keledi.

Alaida, baiyrǵy dáýirlerdiń kezi ketip, arada san ǵasyrlar (kóp ýaqyt) ótken. Rasynda, ýaqyttyń toqtamai júrip otyrýy kóptegen oqiǵalardyń umytylýyna sebep bolady. Al túrkilerdiń ol baiyrǵy zamandarda kitaptary da, jazýy da bolmaǵan, sondyqtan olar ótken 4-5 myń jyldyqtyń tarihyn esh jerge jazyp qaldyra almaǵan. Sondyqtan, olarda ótken dáýir oqiǵalary týraly belgilengen, senimdi eski jazba derekter joq. Tek qana ákeden balaǵa aýyzsha aityp jetkizý jolymen (tásilimen) jetip kelgen keibir aýyzeki derekter ǵana bar.

Bul aitylǵan túrki taipalarynyń barlyǵynyń belgili turaqtaý oryndary bolǵan. Sóitip, olardyń kiiz úileriniń ornalasýy bir-birine jaqyn da kórshiles tigiletin. Jáne olardyń árqaisysynyń kiiz úileriniń ornalasýy qai jerden qai jerge deiin tigilýi senimdi túrde bel­gili bolǵan. Olardyń kiiz úileriniń jinaǵy (iaǵni olarǵa qarasty bolǵan aýmaq­tyń shekarasy) Uiǵyr ýálaiatynyń shekara­synan Qytai men Jýrchaǵa deiingi aralyq­taǵy, qazir Muǵýlstan dep atalatyn óńirler­di jailaǵan bolatyn. Bul atalǵan aýmaqtar men olarǵa qatysty derekter jáne túsi­niktemeler joǵaryda tolyǵymen aitylǵan.

Sóitip, kónede – osydan shamamen 2000 jyl buryn, (keiinnen) muǵýl dep atalǵan (túrkilik) taipa men ózge túrki taipalarynyń arasynda daý-janjal týyp, janjaldyń sońy qaqtyǵys pen soǵysqa ainaldy. Bul jaily óte senýge turarlyqtai áigili adamdardyń aýzy­nan jetken naqty áńgime-derekterge sáikes: (sol óńirlerde ómir súrgen) basqa (túrki) taipalar (keiinnen) muǵýl (atanatyn) taipasynyń ústinen jeńiske jetip, olardy sondai qatty qyrǵynǵa ushyratty – nátijesinde olardyń arasynan eki erkek pen eki áiel ǵana tiri qal­dy. Bul eki otbasy jaýdan qashyp, jaý jete almaityn, ainalasy tik taý­lar men qalyń orman bolǵan, bir kish­­ken­tai jasyryn joldan basqa barar jol qalmaǵan, bir óńirge baryp jan saýǵalasty.

Negizinen ol jerge jetip barý óte qiyn bolǵanymen, taýlardyń ortasynda qalyń, nýly bop ósetin shalǵyn jáne tabiǵaty boiynsha qolaily jailaý bar edi. Ol jerdiń ataýy «Irgana (ergene) qýn». «Qýn» sóziniń maǵynasy – «qisyq taý», al «Ergene» sózi – «tik», iaǵni «tik shyń» degen maǵynany ańǵartady.

Sondai-aq, (aman qalǵan) eki kisiniń esimderi Nýkýz jáne Qiian bolatyn. Olar hám olardyń urpaqtary kóp ýaqyt­tar boiy sol óńirdi mekendep, ósip-ónip kóbeidi. Sóitip, olardyń urpaqtarynyń árqaisysy bólek-bólek bir tarmaq bolyp, belgili de áigili bir atpen nemese laqappen atalatyn bolyp, árqaisysy belgili ýbaqqa ainaldy. Ýbaq sózi belgili bir súiekke (rýǵa) jáne (sodan taraǵan) urpaqqa qatystylarǵa aitylady (Qazaqtaǵy «ubaq-shubaq» sózi birine biri ilesken degen maǵynany beredi –Z.O.). Keiinnen bul ýbaqtar da tarmaqtarǵa bólindi. Qazirgi ýaqytta muǵýl taipalarynyń arasynda osy aitylǵan tarmaqtardan paida bolǵan rýlardyń barshasy bir-birimen týystyq qarym-qatynasta turady. Al olardyń túp negizi «Muǵýl dúrlúkken».

Al asylynda «muǵýl» sóziniń negizi «muń ul» bolǵan, iaǵni «muń­ly beishara» jáne «qarapaiym, aq­jar­qyn, aq kóńil» degen maǵynany ańǵartady.

«Qiian» sózi taýdyń basynan tómen qarai aǵatyn jyldam, ekpindi «kúshti aǵys» degen maǵynany bildiredi. Qiiandar óte jaýynger, batyr ári óte erjúrek bolǵandyqtan, olar osy sózben (atpen) atalǵan bolatyn. Al «qiiat» sózi – «qiian» sóziniń kópshe túri. Ejelgi dáýirlerde, osy rýdyń bastaýyna jaqyn urpaqtary «qiiat» dep atalatyn bolǵan.

Taýlar men orman arasyndaǵy shatqalda ómir súrip, kóbeigen soń bul jerler ol halyq úshin tar bolyp qaldy. Sondyqtan, olar biri-birimen keńes jasap, bul tabiǵaty qatal shatqaldan shyǵýdyń jolyn izdestirdi. Keńese kele olar únemi temir shikizaty alynyp, sol jerde temir balqytylatyn oryndy tańdady. Sóitip, olardyń barlyǵy jinalyp, ormannan óte kóp aǵash otyn men kómir alyp keldi. Odan soń jetpis bas buqa men jylqylardy so­iyp, olardyń terilerinen otqa jel úrleitin kórik jasady. Sodan soń olar aǵash otyndar men kómirdi álgi temir shikizaty óndiriletin qiianyń qasyna ornalastyrdy. Sóitip jinalǵan otynǵa jalyn tas­tap, barlyǵy otqa jetpis kórikten jel úrlep, álgi qiia balqyp ketpegeninshe toqtamady. Bul istiń nátijesinde ol qiianyń qoinaýynan óte kóp temir alyndy, sonymen qatar syrtqa shyǵatyn jol da ashyldy. Osylaisha, olar kópten beri turaqtaǵan tar shatqaldan keń jailaýǵa qonys ­aýdardy. Bizge jetken derekterde aitylýynsha, kóriktermen jel berý qyzmetiniń bastaýyn tikelei Qiiannan bastaý alatyn rýlardyń arasyndaǵy eń úlkeni (bastysy) atqardy. Dál solar siiaqty kóriktermen jel berý qyzmetin nýkýz taipasy men olardyń bir tarmaǵy bolyp keletin ýriiańqat rýy da atqardy.

Kóriktermen jel berýge qatys­qandary jaily birneshe ózge taipa ókilderi de aitady. Biraq, olardyń bul iske qatysy bar ekendigin joǵaryda atalǵan eki úlken rý moiyndamaidy. Jáne aitylýynsha, Ergene-qýnda Nýkýz ben Qiiannan taraǵan, birneshe tarmaqtardan (atalardan) turatyn Qońyrat rýy basqalarmen keńespei, aqyldaspai ózge rýlardyń turaqtary men oshaqtaryn taptap, basqalardan buryn Ergene-qýn shatqalynan shyǵyp ketken. Sondyqtan, basqa taipalar, qońyrat rýynyń kópshilikke belgili bolǵan aiaq aýrýy – qońyrattardyń ózge rýlardyń oshaqtaryn taptap, eshkimmen aqyldaspai, basqalardan buryn shatqaldan shyǵyp ketip, ózge rýlardyń oshaqtary men qurmetin taptaǵanynan ushyraǵan, mine, osy sebepten qońyrat taipasy aýyrtpalyq jaǵdaiǵa ushyraǵan, dep senedi.

Qazirgi ýaqytta osynda (Persiiada – Z.O.) ómir súrip jatqan – (kezinde) Ergene-qýndy kórgen muǵýldar toby: ol jerdiń tabiǵaty qatal bolǵanymen, ondaǵy ómir, ańyzdarda aitylatyndai, óte qiyn emes eke­nin aitady. Al olardyń taýdy balqy­­­týynyń sebebin – óz ataq-danqtaryn shy­ǵa­rýdyń bir ózgeshe joly ǵana bolǵan deidi.

Quralas rýynan shyqqan Alan Qýanyń kúieýi Dýbýn Baian – qiian rýynan shyqqan, Shyńǵys hannyń shyqqan tegi joǵaryda aitylǵandai sol ekeýine (Dýbýn Baian men Alan Qýaǵa) baryp tireledi…

Joǵaryda keńinen aitqanymyzdai, bul taipany baiyrǵy ýaqyttarda qiiat dep ataǵan. Sosyn, Dýbýn Baiannan kóptegen rýlar tarap, olardan da kóp tarmaqtar bó­linip shyǵýynyń sebebinen ýaqyt óte kele ol rýlar men tarmaqtardyń barlyǵy ózine tán erekshe ataýlarmen atalatyn boldy.

Sodan soń Alan Qýanyń altynshy urpaǵy (shópshegi) Kabýl han esimdi kisi ózinen soń alty ul qaldyrdy. Olardyń barlyǵy uly jaýynger, bahadúr ári óte syily adamdar bolǵandyqtan, olardy qaitadan qiiat dep atap ketti. Sol ýaqyttan beri Kabýl hannyń keibir balalary men onyń urpaǵyn «qiiat» dep ataidy. Olardyń ishinde «qiiat» ataýymen eń kóp atalatyny Kabýl hannyń balasy Bartan bahadúrdiń balalary. Bartan bahadúr óz kezeginde Shyńǵys hannyń babasy bolyp keledi. Sol ýaqytta Bartan bahadúrdiń Múngedý kiian degen úlken uly bolatyn. «Múngetý» sózi «qaly kóp adam» degen maǵynany bildiredi. Onyń moinynda úlken qaly bolǵandyqtan esimin osylai ataǵan. Ol uly bahadúr bolatyn. Qazirgi kezde Deshti Qypshaq dalasynda ómir súretin qiiattardyń kópshiligi sonyń urpaǵynan jáne onyń ákesi bo­iynsha aǵalarynyń urpaǵynan taraǵan. Al Shyńǵys han men onyń atalary jáne aǵalary joǵaryda aitylǵandai ataqqa ie bolyp, qiiat taipasynan shyqqan. Sosyn, Shyńǵys hannyń ákesi Esýgei bahadúrdiń balalary Qiiat-býrjiqin (búrjigin) dep atalyp ketti. Olar – qiiattar ári búrjiginder. «Búrjigin» sózi túrki tilinde «kózi kók adam» degen maǵynany bildiredi. Olardyń (terisiniń) túsi sarǵysh bolyp keledi. Olar óz bolmysynan óte batyl ári jaýjúrek keledi. Tipti, olardyń erjúrektigi ańyzǵa ainalǵan. Basqa rýlar biri-birimen janjaldasyp, janjal sońy soǵysqa ainalǵanda olar qiiat-búrjiginderden baryp kómek suraǵan, olardyń aldyna kelip, olardyń tóbesinen túrli syi-siiapattardy jaý­dyryp, olardyń kúshi men kómegine júgingen. Olardyń qoldaýymen álgiler ózderinen kúshti jaýlardy jeńip, olardan basym túsetin. Muǵýldar arasynda olardyń dárejesi jaily ne belgili bolsa, ol maǵlumattar osynda baiandalǵan. Sondai-aq, tómende keńinen baiandalatyndai, olardan kóptegen basqa rýlar taraǵan. Jáne rýlar týraly baiandaýlardyń kólemdi de kóp sózdi bolýynyń basty sebebi «nirýn» rýy men Shyńǵys hannyń atalary týraly baiandalyp, olardyń barlyǵy basynda bir rýdan bolyp, bir ataǵa baryp tireledi. Olardyń ortaq atalary sol «Ergene-qýnǵa» shyǵyp ketken eki kisige baryp ushtasady. Olar ol óńirde kóp ýaqyt turaqtap, kóbeidi. Sóitip, olardan basqa tarmaqtar paida bolyp, tarmaqtar óse kele rýlarǵa ainaldy. Olardyń barlyǵyn «muǵýl dúrlúkken» dep ataidy. Olardyń urpaqtarynan kóptegen basqa rýlar óz bastaýlaryn alady. Sondai-aq, Dýbýn Baian men Alan Qýadan taraityn keibir rýlar kóptegen rýlarǵa bólinip ketken. Ol týraly biz ekinshi jáne úshinshi bólimde tolyq toqtalatyn bolamyz.

Biraq olar jaily aitýdan buryn, Shyńǵys han men onyń urpaqtarynyń zamanynda osy atalǵan «nýkýz» jáne «qiiat» taipalarynyń ókilderinen ámirler shyqqandyǵyn aitý kerek. Qazir Iran memleketinde (ámir bolǵandardyń qataryna) «nýkýz» rýynan myń qoldyń ámiri Jaýúrshi jatady. Onyń uldary Kara men Sýbatai (Súbetai) da myń qoldyń ámirleri boldy. Abaǵa hannyń qutty bilik etý zamanynda, jalaiyr rýy­nan shyqqan Mýqali gýiańnyń urpaǵy Jaýqýr basqarǵan myńdyqtyń ishinde de osy atalǵan «nýkýz» rýynyń kóptegen ókilderi bolǵan.

* * *

…Endi osy úzindide baiandalǵan tyń derekterge qatysty shaǵyn túsinikteme aitar bolsam, úzindide keltirilgen derekterge súiene otyryp «muǵýl» taipalary dep atalynyp kelgen taipalardyń bári negizinde túrki tektes taipalardyń qura­mynan shyqqandyǵy málim boldy. Sondai-aq, «Ergene-qýn» óńirine jan saý­ǵalap barǵan túrki rýlarynyń ókil­deri bolǵan Nýkýz ben Qiiannan taraǵan rýlardyń eń alǵashqylary retinde «Qiiat» pen «Qońyrat» rýlarynyń ata­lýy, sosyn muǵýldar dep atalatyn rýlardyń barlyǵy sol eki adamnan tara­ǵandyǵyn, olardyń barlyǵynyń negizin túrkiler quraǵandyǵyn kórsetedi. Olai bolsa, ákesi qiiat jáne anasy qońyrat bolǵan Shyńǵys han qaisy ulttan bolýy múmkin? Shyńǵys hannyń ákesi Esýgei bahadúrdiń qiiat rýy­nan bolǵandyǵyn Rashid ad-din anyq túrde jazǵan.

Buǵan qosa, joǵaryda aitqanymdai, bul kitapty basynan aiaǵyna deiin muqiiat oqyp shyqqannyń ózinde «mońǵol» degen sóz múldem kezdespeidi. Al kitapta jii kezdesetin «muǵýl» degen sóz jaily aitar bolsam, ony «mońǵol» degen sózben shatastyrmaý qajet. Óitkeni, bul ekeýi bir-birine múldem jat sózder. «Muǵýl» sóziniń asyl túbiri «muń ul», iaǵni jaýdan áreń qashyp jan saýǵalaǵan «muńly beishara, qarapaiym aqjarqyn ul» de­gen maǵynany ańǵartady. Bul sóz anyq túrde «muń ul» dep, iaǵni «muń» sózindegi «n» jáne «g» áripteriniń ekeýi de «sú­kún» belgisimen belgilenip, qazaq alfa­­vi­tindegi «ń» árpine sai túrde jazylǵan.

Sondai-aq, arab alfaviti qaǵi­dalary boiynsha «súkún» belgisimen belgilengen áripke «a», «á», «e», «i», «o», «ý», «ú», «u» áripterin tirkep oqýǵa bolmaidy. Son­dyqtan, «muń ul» degen jazý­daǵy «muń» sózimen «ul» sózi bir-birine tirkelmei, bólek jazylǵan, sodan bólek oqylýǵa tiis. Bul qaǵida – arab alfavitiniń buljymas qaǵidalarynan sanalady.

Al endi osy kitaptyń L.A.Heta­gýrov tarapynan orys tiline aýdarylyp, 1952 jyly KSRO Ǵy­lym akademiiasynyń baspasynan shyǵarylǵan nusqasyn qarastyratyn bolsaq, onda biz ataǵan sózdegi «súkúnge» qatysty buljymas qaǵida burmalanyp, «muń ul» degen sózdi burmalap «mýngol» dep jazǵan. Osydan keiin «mongol» degen sózdiń burmalaýshylyq saldarynan paida bolǵandyǵy shyǵady. Mundai burmalaýshylyqtyń alǵashqy kórinisin 1858-1888 jyldar aralyǵynda jaryq kórgen I.P.Berezinniń «Sochinenie Rashid-Eddina Sbornik Letopisei. Istoriia Mongolov» dep ataǵan kitabynan da kórýge bolady. Ol kitabynyń ­ataýyn «Muǵýldar tarihy» deýdiń ornyna «Mongoldar tarihy» dep ataý berip, onda kezdesetin «muǵýl» degen sózderdiń bárin «mongol» dep, «Muǵýlstan» sózin «Mongoliia» dep burmalap aýystyryp jazǵan. Al endi «muń ul» degen sózdi birshama durys túrde «mýng ýl» dep transkriptsiialaǵanymen, onyń maǵynasyn «ýgnetennyi i týpoi» dep ońdyrmai aýdarǵan. Onyń aýdarma kezinde mundai tásildi qoldanǵany tek bul emes.

Qorytyndylai aitqanda, I.P.Bere­­zin­niń aýdarmasynda da, L.A.He­ta­gýrovtyń aýdarmasynda da derekterdiń keibir tus­ta­ryn burmalap aýdarýdyń saldarynan, jalpy túrkilerge tán «muǵýl» degen sóz «mongol» degen múldem jańa sóz­ge aýys­tyrylyp, buryn bolmaǵan bei­málim sóz shyǵarylyp, sóitip eshqan­dai maǵy­na ańǵartpaityn, eshbir eldiń tilinde kezdes­peitin, maǵynasyna eshkim túsinbei­tin, sodan myń jyldyqtyń qupiiasyna aina­lyp, túrkilerdiń tarihyna orasan zor ziian tigizgen, naǵyz máńgúrttiń sózi paida bolǵan. Sonyń saldarynan, shyǵý tegi bir, tili de, kórinisi de, salt-dástúri de bir túrki tektes halyqtardy quraityn kóptegen rýlar men taipalardyń keibirin túrkige, al keibirin mońǵol degen basqa jańa bir ultqa jatqyzyp alalaityn, túp shyndyǵyn, sirá, túsinip bolmaityn tarih qalyptastyrylǵan.

Jalpy aitqanda, bul kitaptyń orys tiline aýdarylǵan nusqalarynda sózderdiń burmalanyp aýdarylyp, múldem beimaǵyna bolǵan, iaǵni maǵyna ańǵartpaityn, túsinip bolmaityn jaǵdaiǵa jetken tustary az emes. Buǵan jáne bir mysal keltirer bol­sam, joǵarydaǵy aýdarmada kelgen «muǵýl dúr­likken», iaǵni jaýdan qashyp «dúrlik­ken muǵýl» degen maǵynany ańǵartatyn sóz. Bul sózdi orys tiline «mongol-darlekin» dep aýdaryp, múldem maǵynasyz etip jibergen.

Mine, osyndai jaǵdailardy kór­gennen keiin Rashid ad-dinniń atalǵan kitabyn onyń parsy tilindegi nusqasynan qazaq tiline tikelei aýdarý asa qajet ekendigin túsindim. Tipti, bul sharýany atqarý osy urpaqtyń ári paryzy, ári qaryzy eken desem, jańylyspaǵan bolarmyn. Óitkeni, bul kitapty oqi otyrsań, onda muǵýl tai­palarynyń túrkilerge jatatyndyǵy, sodan baryp «muǵýl» degen sóz barlyq túrkilerge de qatysty «túrki-muǵýldar» dep te qoldanylǵanyn jáne osy túrki-muǵýldar shyǵystaǵy Qytai qorǵanynan tartyp, batys­ta Eý­ropaǵa deiingi aralyqty jai­­laǵan el bolǵandyǵyn ańǵarasyń.

Záripbai ORAZBAI,

M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik

ýniversitetiniń «Túrkitaný» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń

aǵa ǵylymi qyzmetkeri.

«Egemen Qazaqstan» gazeti