فوتو: arsu.kz
حيمييا عىلىمى زاتتاردىڭ قاسيەتٸن, قۇرامىن, قۇرىلىسىن, ٶزگەرٸستەرٸن زەرتتەيدٸ. مەكتەپتەگٸ حيمييا پەنٸندە ٶتكەن مەندەلەەۆتٸڭ پەريودتىق تابليتساسىن بٸلمەيتٸن جان جوق شىعار. باسقا كەز كەلگەن عىلىمدار سيياقتى حيمييا دا سالالارعا بٶلٸنەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە اگروحيمييا, بەيورگانيكالىق حيمييا, ورگانيكالىق حيمييا سيياقتى تٷرلەرٸ بار. بٷگٸن سونىڭ ٸشٸندە مۇناي حيميياسىمەن تانىسۋدى جٶن كٶردٸك. بۇل تۋرالى مۇناي ينجەنەريياسى دوكتورى جەنە تەۋەلسٸز كونسۋلتانت مارات ساعىندىقوۆ ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
– مارات, ەڭ الدىمەن وسى مۇناي حيميياسى جٶنٸندە, تانىستىرىپ ٶتسەك قىسقاشا. جالپى مۇناي حيميياسى نەنٸ زەرتتەيدٸ جەنە وعان قانداي سالالار كٸرەدٸ?
– مۇناي حيميياسى بٸزدٸڭ ادامزات ٶمٸرٸندە زور بٸر ماڭىزى بار. مۇناي حيميياسى ايتىپ ٶتسەك, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ارامىزدا قورشاپ جاتقان مىنا جارىقتىڭ تٷسٸ, جارىقتىڭ سىرتىن وراعان پلاستيك, ميكروفون, بارلىعى وسى مۇناي حيمييانىڭ ٶنٸمنٸڭ نەتيجەسٸ دەپ ەسەپتەسەك بولادى. ەندٸ ناقتى ايتساق, مۇناي حيميياسىنان بٸزدەر پوليمەر ٶندٸرەمٸز, تىڭايتقىشتار, جاڭا اگروحيميياداعى حيميكاتتار, ەرتٷرلٸ, تٷستٸ حيميكاتتار, ەدەندەردٸ سىرلايتىن حيمييا, ماشينانىڭ سىرتىن, سۋرەتتەرٸن سالاتىن حيمييالىق زاتتار, سينتەتيكالىق مايلار, حيمييالىق تالشىقتار ٶندٸرەمٸز. كيٸم ٶندٸرٸسٸندە قولدانىلاتىن رەزەڭكەلەر, جەنە تاعى باسقا تۇرمىستىق حيمييا بار. سوندىقتان ٶمٸرٸمٸزدە بارلىق ادامدار قازٸرگٸ كٷندە مۇناي حيميياسىن, ٶندٸرٸسٸن قولدانادى.
– ياعني بۇل سٸز ايتىپ ٶتكەن ٶنٸمنٸڭ بەرٸ مۇنايدان جاسالادى عوي. سوندىقتان دا بۇل حيمييا مۇناي حيميياسى دەپ اتالادى, يە?
– يە, سوندىقتان مۇناي حيميياسى دەپ اتالادى.
– جالپى, مۇنايدىڭ قۇرامى ٶتە كٷردەلٸ دەيدٸ, وسى جٶنٸندە ايتساڭىز?
– مۇنايدىڭ قۇرامى جالپى حيمييالىق فورمۋلاسى بار. ول دەگەن سن دەگەن لاتىنشا بەلگٸسٸ بار, س دەگەن بٸزدە كٶمٸرتەك, ن دەگەن بٸزدە سۋتەگٸ كٶمٸرتەك سۋتەگٸ دەپ اتالادى. ەڭ جالپىلاما, ەڭ جەڭٸل تٷرٸ, ول سن4, ول مەتان دەپ اتالادى, گاز تٷرلٸ, ول ەڭ جەڭٸل, سەبەب ۋگلەرودى 1 اتوم. يە, سوندىقتان ارى قاراي ونىڭ اتومى ٷلكەيگەن سايىن ماسساسى ٷلكەن سايىن, تىعىزدىعى ٶسكەن سايىن ول سۇيىقتىق تٷردە بولادى جەنە قاتتى تٷردە بولادى. بٸز بٸلەمٸز بارلىعىمىز, مىسالى سۋ 100 گرادۋستان جوعارى بولعاندا گاز بولادى. ەگەر كومناتالىق جاعدايدا بولسا, ول سۇيىق تٷردە بولادى. كٷن سۋىق كەزدە مۇزعا اينالىپ, تاس تٷردە بولادى دا, سونداي سيياقتى مۇناي دا گاز, سۇيىقتىق جەنە قاتتى تٷردە كەزدەسەدٸ. ول ەندٸ قۇرامىنا بايلانىستى, سوسىن سىرتقى جاعدايلارعا دا قاتىسى بار.
– مۇناي دەسە بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزعا دالاداعى ٷلكەن-ٷلكەن بۇرعىلار ەلەستەيدٸ. جالپى مۇناي قالاي الىنادى?
– مۇناي, يە دۇرىس ايتاسىز, ول ۇڭعىما ارقىلى الىنادى. ادامدار مۇنايدىڭ بارىن ەجەلدەن بٸلەدٸ. ەجەلگٸ زاماننان, بٸراق وسى كٷنگە مۇناي ٶندٸرۋٸ وسى سوڭعى 1,5-2,5 عاسىردىڭ شاماسىندا بٸز مۇنايدى ٶتە ٷلكەن اۋقىمدى ٷلكەن كٶلەمدە ٶندٸرٸپ جاتىر. ەسٸرەسە, وسى سوڭعى 60-70 جىلدا مۇنايدىڭ الىپ كەلگەن رەۆوليۋتسيياسى دەسەك بولادى. ەڭ باسىندا مۇنايدى ەڭ جەڭٸل تٷرٸ – ول جەر بەتٸنە شىققان. كەزٸندەگٸ گرەكتەر جەردٸڭ بەتٸنە شىققان مۇنايدى الىپ, فاكەل جاعۋعا قولدانعان, قاراڭعى جەردە, سوعىسى سوعىستىڭ نەگٸزگٸ ماقساتىندا قولدانعان. كەيٸن ەندٸ تەحنولوگييا دامىعان كەزدە بەرٸ ٶزگەردٸ. مۇنايدى دا كٶمٸر سيياقتى شاحتىمەن تاباتىن كەن ورىندار بار. بٸراق ەڭ جالپى تارالعان دٷنيە جٷزٸندە - ول ۇڭعىمانى قازۋ. ۇڭعىما دەگەن گەوتەحنيكالىق قوندىرعى دەسەك بولادى, جەردٸڭ استىندا قازىلادى. سونى ۇڭعىمانى قۇراستىرۋدىڭ, ول ەندٸ قۇرىلىس دەسەك بولادى, سول ارقىلى بٸز مۇنايدى ٶندٸرەمٸز.
– ۇڭعىمالاردىڭ ەڭ تەرەڭدٸگٸ شامامەن قانشا شاقىرىمعا كەتەدٸ?
– تەرەڭدٸگٸ ٷلكەن ۇڭعىمالار دەسەك, ون مىڭ مەتردەن جوعارى ۇڭعىمالار بار, ول مىڭ كيلومەتر دەسەك بولادى, بٸز بٸلەمٸز. مىسالى, تيان-شان تاۋى 6000-7000 مەتر جوباسىندا, سونداي ۇڭعىمالار 10 مىڭ مەتردەن ارتىق تا قازىلادى. بٸراق ورتاشا ەسەپپەن ەندٸ قازاقستاندا مۇناي ۇڭعىمالارى 300 مەتردەن باستالادى. 2, 3, 4, 5 مىڭ مەترگە دەيٸن بارادى. مىسالعا, قاشاعان بٸزدٸڭ ٶتە اتاقتى كەن ورنىمىز, وسى كٷنگٸ قازاقستاننىڭ ٷلكەن ٷمٸتٸن ارتىپ جاتقان كەن ورنى. مۇناي ٶندٸرۋدٸ ۇلعايتىپ كەلە جاتقان كەن ورنى, وسى كەن ورنىندا مىسالعا, 4,5-5000 مەتر تەرەڭدٸگٸ. ال بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز وسى كەڭەس وداعىنان بەرٸ يگەرٸلٸپ جاتقان كەن ورىندارىمىز ٶزەن دەگەن ٷلكەن كەن ورنى بار. قالامقاس سيياقتىلار, ولار 700-1500 مەتر ارالىعىندا. ال جالپى الاتىن بولساق, 700 مەتر جەر بەتٸنە جاقىن دەپ ويلاساق بولادى.
–ال قازاقستاندا جەردٸڭ بەتٸنە شىعىپ جاتقان مۇناي ورىندارى بار ما?
–جەر بەتٸنە, ٶزٸم ناقتى بٸلمەيمٸن, بٸراق بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ ول بارلىق دٷنيە جٷزٸندە, بارلىق جەردە كەزدەسەدٸ. سەبەبٸ ەڭ جەڭٸل مۇناي دەيدٸ عوي. تەرەڭ بولعان سايىن مۇناي كٷردەلەنەدٸ, بٸزدە قازٸر ايتامىز, جاڭا ايتىپ ٶتكەندەي, مۇناي سالاسى ەندٸ 2 عاسىرعا جۋىق قالعان شىعار, سول ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە, سوڭعى 60-70 جىلدا ٶتە بٸز كٶپ كٷش قۇرتىپ, سول مۇناي ٶندٸرۋٸن كٶبەيتتٸك, سول كەزدە جەڭٸل مۇنايدىڭ ۋاقىتى بٸتتٸ. بٷگٸن اۋىر مۇنايدىڭ ۋاقىتى كەلدٸ.
– ال اۋىر مۇناي دەگەن نە?
– اۋىر مۇناي دەگەن قيىنشىلىقپەن كەلەتٸن مۇناي. بۇل تەرەڭ مۇناي. حيمييالىق, فيزيكالىق قاسيەتتەرٸ تٶمەن, مىسالى, جەڭٸل ەمەس, اۋىر مۇناي, تىعىزدىعى جوعارى. ول تىعىزدىعى جوعارى بولعان سايىن ونىڭ تۇتقىرلىعى جوعارى بولادى. تۇتقىرلىق دەگەن مىسالى, بٸزدٸڭ الدىمىزدا مٸنە شىعىستىڭ بالى تۇر. ەندٸ بۇرىپ قاراساق, اعۋى قيىنداۋ, ال الدىمىزدا شايىمىز تۇر, ونىڭ اعۋى جەڭٸل. ول اعۋى قيىنداعان سايىن ول جەر بەتٸنە شىعارىپ, ونى تاسىمالداۋ قيىندىققا تٷسەدٸ. قوسىمشا ەنەرگييا جۇمساۋ كەرەك. سوندىقتان ول اۋىر مۇناي, قيىنمەن كەلەتٸن مۇناي دەپ ەسەپتەلەدٸ. بٷگٸندە جەڭٸل مۇنايدىڭ زامانى بٸتتٸ. قازٸر اۋىر مۇنايدىڭ زامانى, سوندىقتان ول قىمباتقا تٷسەدٸ.
سەبەبٸ, بٸرٸنشٸدەن, مەكەمەگە قىمباتقا تٷسەدٸ. مەكەمە ودان سالىق تٶلەيدٸ. سوندىقتان ول ٷكٸمەتكە دە سالىقتىڭ ازايۋىنا الىپ كەلەدٸ. مىسالعا, ٶتە كٷردەلٸ گەولوگييالىق جاعدايلارى ٶتە قيىن, مۇناي ساپاسى تٶمەن كەن ورىنداردى ينۆەستورلار اقشا سالعىسى كەلٸپ يگەرمەيدٸ. سەبەبٸ ول ەكونوميكالىق رەنتابەلنوست جوق بولعاندىقتان, وعان ەشكٸم ينۆەستيتسييا سالمايدى. سوندىقتان قيىن مۇنايدى شىعارۋ ٷشٸن تەحنولوگييالار دامۋ كەرەك. ۋاقىت ٶتكەن سايىن مۇنايدىڭ يگەرۋ تەسٸلدەرٸ, يگەرۋ جولدارى, ەكونوميكالىق رەنتابەلنوسٸ قيىنداي بەرەدٸ.
– مارات, جاڭا سٸز مۇنايدىڭ قۇرامى جٶنٸندە ايتىپ ٶتتٸڭٸز. اۋىر دەدٸڭٸز. سونداي-اق بٸز اقپارات قۇرالدارىنان بٸلەمٸز, قازاق مۇنايىنىڭ قۇرامىندا كٷكٸرت كٶپ دەپ ايتىپ جاتادى. جالپى وسى بٸزدٸڭ قازاقستاندىق مۇنايدىڭ قۇرامى, حيمييالىق قۇرامى جٶنٸندە ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ?
– بٸزدٸڭ مۇناي كەن ورنىنان كەن ورىنعا قاتتى ٶزگەرەدٸ. قازاقستاننىڭ ەڭ ٷلكەن كەن ورىندارى – قاراشىعاناق, قاشاعان, سوسىن تەڭٸز كەن ورنى. سوڭعى 20 جىلدىڭ جوباسىندا اشىلعان كەن ورىندار, ٶندٸرٸستٸك يگەرۋگە وسى سوڭعى 10-15 جىلدا ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. ولاردىڭ بويىندا كٷكٸرتٸ ٶتە جوعارى. ن2س دەيدٸ, ول گاز تٷرٸندە بولادى, كٷكٸرتتٸ سۋتەگٸ. ٶتە ٷلكەن قۇرامىندا سول كەن ورىنداردا, سونىڭ قاسيەتتەر سونداي. ال باسقا مىسالى, ەسكٸ كەن ورىنداردى ايتساق, جاڭاعى ايتىپ ٶتكەندەي ٶزەن, قالامقاس, قاراجامباس, بٸزدٸڭ قازاقستان سوۆەت وداعىنىڭ كەڭەس وداعىنان بەرٸ يگەرٸلٸپ جاتقان كەن ورىندارىندا ونداي ونداي پروبلەمالار جوق, كٷكٸرت جوق ول جەردە. وسى قاشاعان, تەڭٸز, قاراشىعاناق كٷكٸرتٸ ٶتە جوعارى.
– مارات, مۇناي ٶندٸرۋ پروتسەسٸ, سونىڭ ٸشٸندە جاڭا كٷكٸرت جەنە باسقا دا تٷرلٸ قوسپالارىنان ارىلتىپ, ودان بٸز قوعامدا پايدالاناتىن ٶنٸمدەر شىعارۋ ٷشٸن قانداي پروتسەسس جٷرەدٸ?
– بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز ٶندٸرۋدٸڭ ول كٶمٸرسۋتەگٸ, قالعان شىققان جاڭاعى كٷكٸرتٸمٸز بار. باسقا سو2 دەگەن گازدار بار. ول بٸزگە قاجەتٸ جوق ٶنٸمدەر. سەبەبٸ ول بٸراق ول سول مۇنايمەن بٸرگە شىققان سوڭ امال جوق, ونىمەن بٸردەڭە جاساۋ كەرەك. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز – كٶمٸرسۋتەگٸن الۋ. يە, سول كٶمٸرسۋتەگٸنەن, سونىڭ ٸشٸندە جەڭٸل گازدار, مەتان, ەتان , پروپان, سول گازداردان بٸز پوليپروپيلەن شىعارامىز. جەڭٸل حيمييالىق قوسپالار شىعارامىز. سول قوسپالاردان پوليمەرلەر جاسايمىز, ەرتٷرلٸ.
– ال بەنزين قاي ساتىدا الىنادى?
– بەنزين ەندٸ سول ورتاڭعى ساتىسىندا الادى, كەيٸن ول كٸشكەنە اۋىرلاۋ فراكتسييالار. ەڭ جەڭٸل فراكتسييا ن 4, 2, 3 8. سودان جوعارى, س7-نٸڭ ورتاسى سۇيىقتىق, ول كٶمٸرتەك سۋتەگٸ بوپ سانالادى, بٸز كٶلٸككە قۇيىپ جٷرگەن بەنزين سول ارالىقتا شىعادى. تٶمەنٸرەك, ەڭ تٶمەنگٸسٸ ەندٸ مازۋت دەيدٸ. مىسالى دا, ودان دا تٶمەندەرٸ بار, بيتۋم مىسالى دا, مازۋت مىسالى اۋىر كٶمٸرسۋتەگٸ بولىپ سانالادى. مىسالى, ونى ٷلكەن تانكەرلەر, ٷلكەن كەمەلەر قولدانادى, ٶزٸنٸڭ نەسٸ توپليۆاسى ەسەبٸندە. سونداي سيياقتى مىسالعا بيتۋم اسفالت ٷلكەن, ٶتە اۋىر كٶمٸرسۋتەكتەرٸ. ول س 50 ما, س40- تان جوعارى. مىسالى, ونى بٸز جول سالۋعا قولدانامىز. ال ۇشاقتا كەروسين قولدانىلادى. ول كەروسين دەگەن سول بەنزين مەن ديزتوپليۆونىڭ ورتاسىندا, كٸشكەنە اۋىرلاۋ بولادى دا, سول ۇشاقتا قولدانىلادى. مۇناي قولدانىسى ترانسپورتقا 50-55 پايىز مۇناي ٶنٸمٸ قولدانىلادى. سونىڭ ٸشٸندە اۆيا, اۆتو جەنە تەمٸر جول جەنە سۋ كەمەلەرٸنە قولدانىلادى.
– تەمٸر جولدا قايسىسى قولدانىلادى?
– تەمٸر جولدا نە قولدانىلادى, ديزەلنوە توپليۆو قولدانىلادى. ديزەل وتىنىن قولدانادى, جاعارماي. يە, جانار-جاعارمايى قولدانىلادى. بٷگٸنگٸ كٷندە يلون ماسك ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ جاتىر. بٷگٸنگٸ كٷنٸ تەسلا دەگەن جاڭا برەند شىعاردى. سول برەندٸنە قاراپ, دٷنيە جٷزٸ, قىتاي, گەرمانييا, جاپونييا ماشينا شىعاراتىن ٶندٸرٸستەر ٶزدەرٸنٸڭ 2030 جىلعا دەيٸن جانار-جاعارمايمەن جاسايتىن دۆيگاتەلدەر جاسامايمىز دەيدٸ. بەرٸ ەلەكترلٸك دۆيگاتەلدەر بولادى دەپ جوبالاپ جاتىر. ەندٸ ول اۆتو اۆتوكٶلٸكتەردٸ ٶزگەرتۋگە بولادى. بٸراق وعان بەرەتٸن توك كٷشٸ ەرينە, كٶبٸسٸ مۇناي سالاسىنان كەلەدٸ. ياعني بۇل مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ ازايادى دەگەن سٶز ەمەس. مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ كٶلەمٸ ازايمايدى, بٸراق ٶسپەيدٸ دەسەك بولادى. مۇناي سالاسى مەن گاز سالاسى قازٸر ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. مۇناي مەن گاز سالاسى بارلىق ەنەرگييانىڭ بٸز قولدانىپ جاتقان 50 پايىزعا جۋىعى, سونىڭ ٸشٸندە كەلەسٸ ٷلكەن ورىن الاتىن بۇل كٶمٸر سالاسى 20-30 پايىز. سوسىن قالعانى – التەرناتيۆتٸك ەنەرگەتيكا. بۇل قازاقستانداعى تسيفرلار ەمەس, دٷنيەجٷزٸلٸك تسيفرلار. يە, سوندىقتان بٸزدە نەگٸزگٸ جاھاندىق ترەند. ەندٸ جاسىل ەنەرگەتيكا بارا-بارا ٶسەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, بٸز كٶمٸردٸ ازايتۋ كەرەك, سەبەبٸ كٶمٸر مۇناي سالاسىنا قاراعاندا قورشاعان ورتاعا زييانى ودان دا كٶپ, بٸراز كٶپ. سەبەبٸ كٶمٸر بٸراز اۋىر جەنە مۇناي گاز دا ازايادى بٸراق.
كٶلٸك سالاسىن ٶزگەرتەتٸن بولساق تا, مىسالى ەلەكترلٸك جٷيەگە اۋىستىراتىن بولساق تا بٸز كيەتٸن كيٸمٸمٸز, جەيتٸن تاماعىمىز, ٷيدٸڭ قۇرىلىسىندا قولدانىلاتىن ماتەريالدار مۇناي حيميياسىز جاسالۋى مٷمكٸن ەمەس.
– يە, بٸز پوليمەر تاقىرىبىنا كەلدٸك. بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدە, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا, ٶنەركەسٸپتە, بارلىق جەردە پوليمەرلەر بار. بٸز پوليمەرسٸز ٶمٸرٸمٸزدٸ ەلەستەتە المايمىز. ونى ازايتۋ كەرەك دەسەك تە, ەزٸرگە ول وڭاي ەمەس سيياقتى. جالپى پوليمەرلەر مۇنايدان الىنادى عوي. ەندٸ پوليمەردٸڭ حيمييالىق قۇرامى, قۇرىلىسى, ونى ٶندٸرۋ جٶنٸندە ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ?
– پوليمەرلەردٸ جاڭاعى ايتقانداي, مۇنايدىڭ, ونىڭ ەڭ نەگٸزگٸ تٷبٸ مۇناي بولعاسىن ول دا كٶمٸرتەك سۋتەگٸ. يە, سونىڭ نەگٸزگٸ فورماسىنا كٸرەتٸن سول كٶمٸرتەك سۋتەگٸ جەنە باسقا قوسپالار بار ٸشٸندە. جاڭاعى وتتەگٸمٸز دە بار. سۋلفاتتار دا بار, سەرا بار, ەرتٷرلٸ باسقا قوسپالار بار قوسىمشا دا, ەندٸ پوليمەرلەر – كٷردەلٸ كٷردەلٸ قوسپالار. ونىڭ فورمۋلاسى بٸر فورمۋلامەن ايتۋ قيىن, بٸراق جالپى نەگٸزگٸ تٷبٸ سول – سۋتەگٸ. ول مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ قاي كەزەڭٸندە بٶلٸپ الىنادى دەسەڭٸز, سول باستاپقى كەزەڭٸندە ول سول گاز گاز فراكتسيياسىن الىنادى. جەڭٸل فراكتسيياسىنان, پروپان, بۋتان دەگەن. مۇنىڭ بەرٸ بٸزگە حيمييا پەنٸنەن جاقسى تانىس.
سول ٶنٸمنەن سول ەرٸ قاراي پوليمەرلەر شىعارادى. پوليمەرلەر كٶبٸنەسە كاماق سالاسىندا كٶپ قولدانىس العان, بٸز جەيتٸن بالمۇزداعىمىز بولسىن, جەلە بولسىن, كٸشكەنە تۇتقىرلىعى جوعارى. بەرٸ سول پوليمەرلەر قوسىلعان ەسەرٸنەن. مىسالى بالمۇزداقتى الاتىن بولساق, قاتىرىپ قاتىرىپ بٸرقالىپتا ۇستاۋ ٷشٸن سوندىقتان پوليمەرلەردٸ قوسادى. قوسپاسىن, باسقا پوليمەردٸڭ قولدانىسى ەڭ ٷلكەن – ول سۋ تازارتۋ ٶندٸرٸسٸندە.
ال تازارتۋ جٷيەسٸندە, لاس سۋدى ادامدار قولدانعان سۋدى تازارتۋ پروتسەسٸندە, پوليمەرلەر, فلوكۋليانت, كواگۋليانت دەگەن حيمييادا تەرمين بار. جيناقتاۋ قابٸلەتٸ بار پوليمەرلەردٸڭ, لاس زاتتاردى بٸرگە جيناقتاپ الادى.
– مارات, ەڭ العاش تازا مۇنايدى قاشان كٶردٸڭٸز?
– ەڭ العاشقى لابوراتورييادا كٶردٸك. ستۋدەنتتٸك كەزٸمٸزدە, دالاداعى كەن ورنىندا كەن ورنىندا سول بٸرٸنشٸ جۇمىسىما بارعاندا سول وسىدان 10 جىل جىلدىڭ ٷستٸندە كەن ورىنعا بارعان كەزدە ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. نەگٸزٸ مەن مۇنايشىمىن, ٶمٸر بويى مۇناي سالاسىندا جۇمىس جاساپ كەلە جاتىرمىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, جەڭٸل مۇنايدىڭ ۋاقىتى بٸتتٸ, زامانى بٸتتٸ. قازٸر اۋىر, قيىن مۇنايدىڭ زامانى كەلدٸ. سول مۇناي قيىن مۇنايدى الۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ حيمييالىق قوسپالاردى قولدانامىز. سوندىقتان سول مۇناي حيمييا سالاسىنا كەلدٸم. مايدىڭ قوزعالىسىن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ حيمييالىق قوسپالار قولدانامىز. مەنٸڭ نەگٸزگٸ عىلىمي زەرتتەۋ نىسانىم وسى.
مۇناي سالاسى عىلىمسىز جۇمىس ٸستەي المايدى عوي. مۇناي ٶندٸرۋ, مۇناي حيميياسىمەن ٶتە تىعىز. سەبەبٸ كٷندەلٸكتٸ قولدانىسقا قولدانىلاتىن ەر تٷرلٸ حيمييامىز بار. ٶندٸرۋ سالاسىندا, مىسالى, جاڭا ايتىپ كەتكەندەي پوليمەرلەر قولدانامىز. سۋدى تازارتۋ ٷشٸن. پوليمەرلەر جەردٸڭ استىنا ايدايمىز. ونىڭ مۇناي بەرگٸشتٸكتٸ كٶبەيتۋ ٷشٸن جەنە تاعى باسقا دا كٶپتەگەن حيميكاتتار قولدانىلادى دا. مۇناي مەن سۋدى ايىرۋعا كٶمەكتەسەتٸن حيميكاتتار, بەرٸ سول مۇناي حيمييانىڭ نەتيجەسٸ.
مۇناي حيمييا ٶنٸمٸ مۇناي ٶندٸرۋ كەن ورىندارىندا كٷندەلٸكتٸ قولدانىلاتىن قاجەتتٸ زاتتار بولىپ سانالادى.
– مۇنايشىلىقتان مۇناي حيميياسى عىلىمىنا قالاي كەلدٸڭٸز?
– بالاپان ۇياسىندا كٶرگەندە ۇشقاندا سونى الادى دەيدٸ عوي. مەن قۇدايعا شٷكٸر, عىلىمعا ىنتا مەن بەيٸمدٸ بولىپ تۋدىم. ەكٸنشٸدەن, عىلىم ورتاسىندا ٶستٸم. مەنٸڭ انام بيولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى. ونىڭ تەربيەسٸندە, عىلىمدى, عىلىمعا سونداي سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن قاراۋ, ماحابباتپەن قاراۋ, سول انامنان ماعان جۇققان دەپ ايتسام بولادى. كٸشكەنتاي كەزٸمنەن بەرٸ مەن ٶزٸمە كٶپ سۇراقتار قوياتىن ەدٸم, «نەگە بٸز وسى دٷنيەگە كەلدٸك?», «ادام مىسالعا كٶپ دەگەن دە 100 جىل ٶمٸر سٷرەدٸ. ورتاشا ۋاقىتپەن ساناساق, 70-80 جاس. جەر شارى 6 جارىم ميلليارد جىل ٶمٸرٸ بار گالاكتيكانى ساناساق, قانشاما ميلليارد جىل بار.
سوندا ادام جٷز جىلعى ٶمٸرگە كەلگەندە قانداي ماقساتپەن كەلەدٸ?», «گالاكتيكالار قالاي قۇرىلدى?» دەگەن سۇراقتار تۋىندادى. ياعني كٸشكەنتاي كەزٸمنەن بٸلۋگە قۇشتار بولدىم.
جالپى جەر بەتٸندە عىلىممەن اينالىساتىن ادامدار سانى ورتاشا ەسەپپەن ساناعاندا بارلىق ادام سانىنان 1 پايىزدىڭ جوباسىندا. يە. سوندىقتان ول عىلىمعا كەلۋ ٶتە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك.
مەنٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتىم – عىلىمدى ناسيحاتتاۋ, ەسٸرەسە, مۇناي ينجەنەريياسىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, جەڭٸل مۇنايدىڭ ۋاقىتى كەتتٸ, قيىن مۇنايدىڭ ۋاقىتى كەلدٸ. بٸز تەۋەلسٸز قازاقستانىمىزدى ماڭىزدى جارقىن بولاشاققا الىپ كەلۋ ٷشٸن, ەكونوميكامىزدى ٶسٸرۋ ٷشٸن بٸزگە عىلىم جولىمەن ينجەنەرلٸك يننوۆاتسييالار كەرەك. ال ول يننوۆاتسييالار تەك عىلىمنىڭ ارقاسىندا كەلەدٸ.
– جالپى, قازاقستانداعى مۇناي حيميياسى سالاسىندا قانداي ماڭىزدى مٸندەتتەر تۇر?
– پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم جومارت كەمەلۇلى قىتايعا ساپارىندا سيان قالاسىندا ٷلكەن كٶپ قاعازدارعا قول قويىلدى. سونىڭ ٸشٸندە سينوپەك قازاقستاندا مۇناي زاۆودتارىن سالامىن دەپ ۋەدە بەرگەن, سول پوليپروپيلەن پوليەتيلەن حيمييالىق ٶنٸمدەردٸ شىعارۋعا, سول قازاقستان الدىندا وسىنداي ٷلكەن جوسپارلار تۇر. سوعان بايلانىستى ەندٸ ماماندار دايىنداۋىمىز كەرەك, ينجەنەرلەر دايىنداۋ كەرەكپٸز.
– مارات, سٸز دوكتورانتۋرادا وقىدىڭىز. سول وقۋ بارىسىندا شەتەلدە تاعىلىمدامادان ٶتكەن بولارسىز. قانداي ەلدەردٸڭ جاڭا مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىندا بولدىڭىز?
– شەتەلدە مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىندا بولعان جوقپىن. بٸراق باسقا كەن ورىنداردا بولدىم. قىتايدىڭ كەن ورىندارىندا بولدىم. اتاقتى داچيڭ دەگەن كەن ورنىندا بولدىم, شاڭلي دەگەن كەن ورنىندا بولدىم. ٶزٸم قىتايدا وقىدىم. سول كەزدە پراكتيكادا دەرٸس ٶتكەنمٸن. جەر شارىندا كەن ورىنداردىڭ بەرٸ بٸر ۇقساس دەپ ويلايم. تەك بٸر نيۋانستارى ٶزگەشەلٸك بولماسا, تۇرىپ جاتقان جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ جاعدايلارىنا بايلانىستى ايىرماشىلىق بار دەپ ايتا المايمىن. پوليمەر ٶنٸمٸن شىعاراتىن زاۋىتتاردا بولدىم. قىتاي ول جاعىنان ٶتە كٶپ جۇمىس ٸستەدٸ. قازٸر قىتايدا پوليمەرلەردٸڭ ەڭ كٶپ كٶلەمٸ شىعادى.
– مارات, بٸزدە عىلىم دەسە ٶتە كٷردەلٸ اۋىر دٷنيە ەلەستەيدٸ. سٸز عىلىممەن ونشاقتى جىلدان بەرٸ اينالىسىپ كەلە جاتىرسىز. عىلىمنىڭ بٸر قىزىقتى جاقتارىن ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ.
– كٶبٸسٸنٸڭ ويىندا ٶتە اۋىر, قيىن جۇمىسپەن ەلەستەتەدٸ. جەڭٸل دەپ تە ايتا المايمىن. ٶزٸنٸڭ بٸر قيىندىقتارى بار, بٸراق قيىندىق جوق بولسا, ول ماعىناسىز بولىپ كەتەدٸ عوي, قىزىقتى بولمايدى. بٸرٸنشٸدەن, عىلىمعا قۇشتارلىق پەن ماحاببات بولۋ كەرەك. ەگەر شىنايى عىلىمعا ماحابباتتىڭ جوق بولسا, وندا ونى جاساۋ قيىن بولادى. ەندٸ قىزىقتى جەرٸ جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ. شىعارىپ جاتقان گيپوتەزالارىن دەلەلدەپ, ونى دٷنيەجٷزٸنە جالپى ورتاعا جارييالاۋ ٷشٸن ماقالا ماقالا شىعارۋعا تاپسىرىس بەرەدٸ. ەندٸ سول بٸر ماقالامىزدا بٸز مىسالى, 2 جىل جۇمىس ٸستەدٸك. ال شىعارعان كەزدە ٶتە ٷلكەن قۋانىشقا كەنەلدٸك. ماقالا شىعارۋدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ نەگٸزٸ عىلىمي جاڭالىق بولۋ كەرەك. عىلىمي جاڭالىقتى دەلەلدەپ, سول ماقالانى شىعاردىق. ماحاببات پەن قۇشتارلىق بولسا, تەۋلٸگٸنە 15 ساعاتتان جوعارى جۇمىس ٸستەي الاسىڭ.
عالىم بولۋ ٷشٸن ەندٸ بٸرٸنشٸدەن عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق, ٸشكٸ سەزٸم, ماحاببات بار ەكەنٸن سەزسەڭٸز, ول سٸزدٸكٸ دەپ بٸلە بەرسەڭٸز بولادى. ەكٸنشٸدەن, ەندٸ قوسىمشا كەرەك قاسيەت ول – تەرتٸپ. ناقتى, شىنايى عىلىمي جاڭالىق اشۋ ٷشٸن كەم دەگەندە 2-5 جىل جۇمىس ٸستەۋ كەرەك. كٷردەلٸ لابوراتورلىق جۇمىستار بار. زەرتتەۋلەر بار, ەسەپتەر بار. عىلىمي جاڭالىق اشۋ بارىسىندا كٶپتەگەن قيىندىقتار تۋادى. سول قيىنشىلىقتاردا «بٸتتٸ, جەتكەن جەرٸم وسى» دەپ ويلاپ قالۋى مٷمكٸن. بٸر ٶزٸڭدٸ قولعا الىپ, ارى قاراي ۇمتىلۋ كەرەك. سونداي قاسيەت ٶتە قاجەت.
– ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راقمەت!
سۇحباتتاسقان
دينا يمامباي
