مۇحتار ماعاۋين. جۇمابەك تەشەنوۆ

ورىس-سوۆەت وتارلىق قىسپاعىنداعى قاندىبالاق حح عاسىر – ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن سماعۇل سادۋاقاسوۆتان سوڭعى كەزەڭدەگٸ بٸردەن-بٸر ۇلتتىق مەملەكەتشٸل, قايتپاس قايراتكەر, قازاق حالقىنىڭ قاھارمان پەرزەنتٸ جۇمابەك تەشەنوۆتٸ مەن باعزى بٸر دەۋٸر – ستۋدەنت كەزٸمدە تىم جاقىننان, بٸراق سىرتتاي ەكٸ رەت كٶرٸپپٸن.

العاشقىدا, 1959 جىلدىڭ باسى بولسا كەرەك, قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸنە, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋگە كەلدٸ. ول كەزدە, تٸپتٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە اقىلعا سىيمايتىن, قيسىنسىز جاعداي. جۇمابەك تەشەنەۆ, قازاق سسر جوعارعى سوۆەتٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى. بۇرناعى ٷكٸمەت ٷيٸ, ەندٸگٸ باس كورپۋسىمىزداعى اۋقىمدى مەجٸلٸس زالىنا قازاق, ورىسىمىز, قانشاما وقىتۋشى ۇستازدار بار, لىقا تولدىق. بٸز توبىمىزبەن الدىڭعى – ەكٸنشٸ, ەلدە ٷشٸنشٸ قاتاردان ورىن الىپ ەدٸك. كٶپ كٷتتٸرمەي, دەل ۋاقىتىندا كەلگەن. ورتا بويلى, دەمبەلشە, بۇعاعى شىعىڭقى, قۇلجا مويىن, دٶڭگەلەك بەت, اققۇبا كٸسٸ ەكەن. سىلبىر, ٷزدٸك-سوزدىق قول سوعىلىپ بولار-بولماستا مٸنبەرگە كٶتەرٸلدٸ. ورىسشا سٶيلەگەن. ەڭگٸمە تاقىرىبى – وقۋ-بٸلٸم, جاڭا زامانعا ساي جاڭا ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋى تۇرعىسىندا بولدى. ول ٷشٸن جوعارعى مەكتەپ اتاۋلىدا وقۋ, ماماندىق يگەرۋ ساپاسىن قازٸرگٸدەن دە كٶتەرە تٷسۋ قاجەت ەكەن. ال ەۋەلگٸ بٸلٸمدٸ نەگٸزدەيتٸن ورتا مەكتەپتەردە مٸندەتتٸ پروگراممانى جاڭارتۋ, جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بٷگٸنگٸ ٶمٸرگە جاقىن, ناقتى تەجٸريبە ساباقتارى قامتىلسا. ال قازاق بالالارى ٷشٸن باستاۋىش كلاستاردان سوڭ, ماتەماتيكا, حيمييا, فيزيكا قاتارلى تەحنيكالىق پەندەر ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸلۋٸ شارت. «چتوبى ناشي رەبياتا موگلي سۆوبودنو پوستۋپات ۆ ليۋبوي ۆۋز سوۆەتسكوگو سويۋزا, ۆ توم چيسلە ۆ موسكوۆسكيي ي لەنينگرادسكيي ۋنيۆەرسيتەتى, ا تاكجە ۆ درۋگيە تسەنترالنىە ۋچەبنىە زاۆەدەنييا» – «بٸزدٸڭ بالالار سوۆەت وداعىنداعى كەز كەلگەن جوعارعى وقۋ ورنىنا, ونىڭ ٸشٸندە موسكۆا مەن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتەرٸ ھەم ورتالىقتاعى باسقا دا وقۋلارعا ەركٸن تٷسۋٸ ٷشٸن», – دەگەن. ول سٶز بٸزگە ۇنامادى. ٷلكەن كٸسٸگە سۇراق قويۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋرالى ايتىلماعان. ەيتكەنمەن, ساناۋلى بولسا دا ەرقيلى جازبالار جولدانىپ جاتتى. وسى ورايدا, بٸزدٸڭ توپتان: «بوستاندىق اۋدانىنان سوڭ, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ٶزبەكستانعا قاشان بەرٸلەدٸ?» – دەيتٸن قىرىس سۇراق كەتتٸ. ساۋال يەسٸ مەن ەدٸم, قالامى جەنە قاعازى بار باقىت سەيٸتجانوۆ دەيەكتەدٸ. الدىڭعى جٸگٸتتەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ تۋرا ٶز قولىنا اپارىپ بەرگەن. تەشەنوۆ دٷر سٸلكٸنگەندەي, ەڭسەسٸن جازىپ, جالپى جۇرت – ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا بارلاي قاراپ, قيعاش سۇراقتى وقىپ شىقتى دا, قازاقشا: «بوستاندىق كەتتٸ. الداعى ۋاقىتتا وڭتٷستٸكتەن ۇلتاراقتاي دا جەر بەرٸلمەيدٸ!..» – دەگەن. ول كەزدە بٸز بٸلمەيمٸز, عۇزىرلى ورىندا وتىرعان تەشەنەۆ بوستاندىق اۋدانىن ٶزبەكستانعا ٶتكٸزۋ تۋرالى جوعارىدان تٷسكەن نۇسقاۋدى ەۋەلدە قابىلداتپاي تاستاعان ەكەن, ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەندە, 1956 جىلدىڭ فەۆرال ايىندا زورلىقشىل جارلىق كٷشٸنە ەنەدٸ. جەنە دەپ وسى, 2 2 ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ كەزدەسۋ كەزەڭٸندە تاعى ٷش اۋداندى قازاقستاننان جىرىپ الۋ تۋرالى ەڭگٸمە شىعىپتى. الايدا جۇمابەك تەشەنەۆ جول بەرمەي تۇر ەكەن. اقىرى, كٶپ ۇزاماي-اق, كٷزگە قاراي حرۋششەۆ زورلىققا باسىپ, وڭتٷستٸكتٸڭ ماقتا ارال, كيروۆ, يليچ دەگەن ٷش اۋدانى جەنە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شەگٸنەن كٶرشٸگە ۋاقىتشا پايدالانۋعا بٶلٸنگەن تاعى بٸرتالاي جەر – جيىنى 35 مىڭ شارشى شاقىرىم ۇلان ايماقتى ٶزبەكستانعا ٶتكٸزەدٸ. جەنە سونىمەن قاتار, ەندٸ بٷتكٸل سولتٷستٸك قازاقستان – «تسەليننىي كراي» اتالىپ وتىرعان بەس وبلىستى تۇتاسىمەن رەسەي فەدەراتسيياسىنا قوسۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلگەن ەكەن. جالعىز تەشەنەۆ قارىسىپ, سسرو كونستيتۋتسيياسىنا سٸلتەمە جاساپ, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ٶزٸندٸك قۇقۇعىن العا تارتىپ, ٸسكە اسىرماي تاستاپتى. كەزٸندە جالپى جۇرتپەن قاتار, بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا دا داقپىرتى جەتٸپ جاتتى, انىعى تەۋەلسٸزدٸكتەن سوڭ جيىرما جىل ٶتكەندە عانا ماعلۇم بولىپ ەدٸ. بٸز ەستەلٸك جازبالارىمىزدىڭ كٸرٸسپە لەمٸندە ايتىلىپ, نەگٸزٸنەن تٷبەگەيلٸ ساقتالىپ كەلە جاتقان جاعدايات – قانداي دا تۇلعانىڭ شىعارماشىلىق, قوعامدىق قىزمەتٸنە باعا بەرمەيمٸز, تەك تەشەنەۆكە بايلانىستى سٶز ىڭعايىنان شىعىپ كەتتٸ.

يە. سول بٸر الماعايىپ, تايعاق زاماندا, رەسمي تٷردە رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارعى بيلٸگٸندە وتىرعان كٸسٸ, ەلدە كٶڭٸل ەۋەزٸ, ەلدە جاڭا تولقىننىڭ بەت-جٷزٸن سىرتتاي بولسا دا بٸر كٶرۋگە قۇمارتتى – ٶزٸنٸڭ كەيٸنگٸ بالالارىمەن كەزدەسۋگە كەلٸپ ەدٸ. مانا ايتقانىمداي, سول كەزدەگٸ زامانا ىڭعايىنان تۋىنداعان قارسىلىقتى امال – مەكتەپ پروگرامماسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن ورىس تٸلٸنە كٶشٸرۋ تۋرالى لەپەسٸ ۇناماسا دا, جالپى ەسەرٸمٸز ەجەپتەۋٸر بولدى, بۇل – تەگٸن ادام ەمەس ەكەن.

ەكٸنشٸ جولى كەزدەيسوقتا كٶرٸپ ەدٸك. 1960 جىل, سەنتيابر ايىنىڭ باس كەزٸ. بٸز اقمولانىڭ اتباسار اۋدانىندا استىق ناۋقانىنا جەگٸلگەنبٸز. الايدا, بٸز بارعان سوۆحوزداعى نەگٸزگٸ جۇمىس – پٸشەن جيناۋعا قاتىستى بولدى. اۆگۋست ايىنىڭ باسىندا بٸتٸردٸك. بۇدان سوڭ ەكٸ اپتاداي ەلدەبٸر قۇرىلىس. اقىرى, بار شارۋا تەمام. ەندٸ مٷلدە بوسپىز. وسىنىڭ الدىندا عانا بٸر جٸگٸتٸمٸز ماشينا ٷستٸنە ٷيٸلگەن شٶمەلەدەن تايقىپ, اشاعا تٷسٸپ ٶلگەن. كٶڭٸلٸمٸز جابىرقاۋ. سوۆحوز ورتالىعىندا جاتىرمىز. جارىمقۇرساق احۋال. نە وقيتىن كٸتاپ, نە باسقاداي ەرمەك جوق. اۋىر دا بولسا, ۋاقىت وزدىراتىن جۇمىسىمىزدىڭ ٶزٸ جاقسى ەكەن.

سٶيتٸپ, سوزالاڭداپ جٷرگەندە, بٸر كٷنٸ, تاڭعى تاتىمسىز بوتقادان سوڭ, اياق استىنان اسا قاجەتتٸ شارۋا شىعا قالعان. كارتوپ جيناۋىمىز كەرەك ەكەن. بٸز بٸر كۋرستان قىرىق شاقتى بالامىز. ٷش-تٶرت قىزىمىز جاتاقتا قالىپ, باسقامىزدى ەكٸ ماشيناعا تيەپ, قۋاڭ اتىزعا تٷسٸرٸپ كەتتٸ. كارتوپ ەگٸستٸگٸ اتالعانىمەن, بۇرنادا جينالعان سيياقتى, الايدا شابان-شالاعاي, ەلٸ دە قازىلماعان تٷپتەرٸ قالىپتى, ارشىلعانىنىڭ ٶزٸ الا-قۇلا, ٷلكەندٸكٸشٸلٸ تٷينەكتەر توپىراقپەن ارالاسا شاشىلىپ جاتىر. ەندٸ وسى جارىم گەكتار القاپتى بٸرجولا تازارتىپ شىعۋىمىز كەرەك ەكەن. دەسە دە, قولعا ٸلٸنەر ماردىمدى ەشتەڭە جوق. بٸزدٸ ەدەيٸ ەكەپ تاستاعانى انىق. وسى كەزدە, كەشەدەن بەرٸ ايتىلىپ جاتقان سىبىس قايتادان كٷشەيٸپ, ناقتى جورامالعا اينالىپ ەدٸ. رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ بٸرٸ جۇمابەك تەشەنەۆ وبىلىستى ارالاپ جٷر. ەندٸ تەرٸزٸ, بٸزدٸڭ سوۆحوزعا كەلە جاتىر. سولاي دەپ 3 3 شەشتٸك. جەنە قولما-قول قايتادان سوۆحوز ورتالىعىنا قاراي شۇبىردىق. ارالىق تىم الىس ەمەس, ٷش-تٶرت شاقىرىمداي عانا.

بٸز ورتا جولدان اسىپ, سەلەن شەتٸنە جاقىنداعان كەزٸمٸزدە ەۋەدە ان-2 ۇشاعى كٶرٸنگەن. ٷستٸمٸزدەن اينالىپ ٶتتٸ دە, كٶپ ۇزاماي تٶمەن قالىقتادى. قوندى. ەنە كەلدٸ, تٷستٸ, دەستٸك. جۇمابەك تەشەنەۆتٸڭ ٶزٸ. بۇل كەزدە مينيسترلەر سوۆەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولاتىن. جەدەلدەتە باسىپ, سوۆحوز كەڭسەسٸنٸڭ الدىنا جەتتٸك. تەشەنەۆ ٸشتە ەكەن. سول سەتٸندە بار حابارىن الدىق. قاسىندا وبىلىستىڭ ەلدەبٸر باسشىسى, اۋداننىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جەنە تاعى ٷش-تٶرت كٸسٸ بار. ەنتەلەي جاپىرلاپ تۇرمىز. كٶپ كٷتپەدٸك, كەڭسەدەگٸ ەڭگٸمە, نەمەسە جەڭٸل داستارقان اياقتالعان سيياقتى, اپپاق مانارداي بولىپ, جارقىراپ شىعا كەلگەنٸ. سوڭىندا شۇبىرعان قوسشى, ونىڭ ٸشٸندە وسى سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى دا بار.

تەشەنەۆ بٸردەن-اق بٸزگە نازار اۋدارعان. «زدراۆستۆۋيتە, توۆاريششي ستۋدەنتى!» – دەدٸ. ورىسشا. سودان سوڭ باس-اياعىمىزعا قاراپ: «كاك ۆاشي دەلا?» – دەگەن. امانسىڭدار ما, حالدەرٸڭ قالاي... سوڭعى سۇراعى تٸپتٸ جاقسى بولدى. بٸز ٶز ورتامىزدان «اكادەميك» اتانعان باقىت سەيٸتجانوۆتى سايلاپ قويعانبىز. بار ارىزىمىزدى سول جەتكٸزۋگە تيٸس. ورىسشا ايت دەگەنبٸز, انالار دا ەستٸسٸن. تەشەنەۆ العا باسپاي, ورتامىزعا كٸرە بەرە بٶگەلٸپ قالعان ەدٸ. بٸزدٸڭ اكادەميك تٶگٸلتە جٶنەلدٸ. جاعدايىمىز ناشار. ٶيتكەنٸ, جۇمىس جوق. مٸنە, ون بەس كٷن بولدى, بوس جاتىرمىز. باسقا قيىندىقتار ٶز الدىنا. نە وقۋ جوق, نە جۇمىس جوق, نە قايتۋعا رۇقسات جوق, قامالىپ وتىرمىز... «بۇل قالاي?» – دەگەن تەشەنەۆ, ەلدە اۋدان, ەلدە وبىلىس باسشىسىنا قاراپ, داۋىسىن كٶتەرمەسە دە, قاتقىل ٷنمەن. ەلبەتتە, ورىسشا. بٸزدٸڭ سوۆحوز ديرەكتورى جەنە اۋدان, تەرٸزٸ, وبلىس باسشىسى دا تٶمەن قاراپ, بٷرسەكتەپ, جەرگە كٸرۋگە شاق قالدى. «جۇمىس بار... تەك ەرتەرەك («دوسروچنو») بٸتٸرٸپ قويىپ ەدٸك...» «ەرتەرەك بٸتٸرسەڭدەر, ستۋدەنتتەردٸ ەرتەرەك قايتارۋ كەرەك ەدٸ. بٸز استىق جيناۋ ناۋقانى داعدارىسقا ۇشىراماسىن دەپ, ستۋدەنتتەردٸ وقۋىنان ايىرىپ, وسىندا جٸبەرەمٸز. ال ولار وقۋ دا جوق, جۇمىس تا جوق, بوس جاتىر. تەرٸزٸ, تۇرمىس جاعدايلارى دا مەز ەمەس. سولاي ما? – دەدٸ بٸزگە قاراپ. ونسىز دا شيرىعىپ تۇرعان احۋال, قوزعالاقتاعانمەن, ەشقايسىمىز تىرس ەتپەدٸك. – مىنا ستۋدەنتتەردٸ الماتىعا قايتارىڭدار! – دەدٸ تەشەنەۆ نىعارلاپ. – تەزٸنەن. وندا وقۋ باستالماسا, مۇنداعى بىلىقتان («بارداك») ەس جيىپ, دەم السىن!» بولدى. بٶگەلمەستەن جٷرە بەرگەن. قىستاق سىرتىنا, مانا ۇشاق قونعان جاققا. قوسشىلار مەن قارسى الۋشىلار ۇنجىرعاسى تٷسكەن قالپىندا سوڭىنان شۇباتىلدى.

بٸز جاتاعىمىزعا كەلگەن بەتتە, اناۋ-مىناۋ دٷنيەلەرٸمٸزدٸ تەزٸنەن جيناستىرىپ, جولعا سايلاندىق. جەنە كٶپ بٶگەلمەستەن, سوۆحوز كەڭسەسٸنە بارعانبىز. باقىت پەن نۇرماحان ديرەكتورعا كٸرٸپ شىقتى. «ەرتەڭ...» – دەگەن ەكەن. بٸزدٸڭ ەكٸ جٸگٸت قاتقىل سٶيلەسٸپتٸ. «سٸزگە سوۆمين پرەدسەداتەلٸنٸڭ جارلىعى دا سٶز ەمەس پە? بٷگٸن!» – دەيدٸ. سونىمەن, ديرەكتورىمىز بۋحگالتەردٸ, تاعى بٸر قىزمەتكەرلەرٸن شاقىرتىپ, ەڭبەك ەسەبٸمٸزدٸ شىعارا باستادى. بۇل كەزدە تٷس اۋىپ كەتكەن. بٸز شاماسى قىرىق-ەلۋ بالامىز. ەڭبەكاقىمىزدى جۇمىس اياعىنا دەيٸن تٷگەندەپ بٸتٸرە المادى. كەش – تٷنگە جالعاسقان. اقىرى, تاڭعى ساعات بٸرگە تامان تٷگەلدەي اقشالى بولدىق. الدى وتىز بەس-قىرىق سوم. جۇرتتىڭ سوڭىنان, كەشٸگٸپ, 4 4 ٶز بەتٸممەن كەلگەن مەنٸڭ تابىسىم جيىرما جەتٸ سوم ەكەن. بەرٸمٸز دە مەز بولدىق. ەۋەلٸ – مەزگٸلٸنەن بۇرىن الماتىعا قايتارىمىزعا. سودان سوڭ – ەسەپتە جوق تيىن-تەبەنگە. سوۆحوز ديرەكتورى باستان-اياق بٸرگە جٷرگەن. تاڭعا قارامايمىز, قازٸر كەتەمٸز, دەستٸك. اشىق جٷك ماشيناسىنىڭ ٷشەۋٸن كەلتٸردٸ. بٸرەر ساعاتتان سوڭ, اتى ەسٸمدە جوق, تاقاۋداعى تەمٸرجول بەكەتٸنە جەتٸپ ەدٸك. ودان ارعى جول اشىق. ارماندى الماتى...

بٸزدٸڭ وسى رەتكٸ تىڭگەر حيكايامىز ەلٸ بٸتپەپتٸ. جەلتوقساننىڭ باسى, ەلدە قاراشانىڭ سوڭى بولسا كەرەك. دەكانات تارابىنان حابار جەتتٸ. ماناعى, ەرتە قايتقان بالالارعا سۇراۋ تٷسٸپتٸ. بەرٸ ەمەس, ەكەۋ-ٷشەۋٸ ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنە جاۋاپ-كۋەلٸككە بارۋى كەرەك ەكەن. باقىت سەيٸتجانوۆ پەن نۇرماحان ورازبەكوۆ بارسىن, دەستٸك. ەڭگٸمە سورابى بەلگٸلٸ ەدٸ. جۇمابەك تەشەنەۆ تىڭ ٶلكەگە بارعان ستۋدەنتتەردٸڭ ٷلكەن بٸر توبىن قىزۋ جۇمىس, قىرماننان ايىرىپ, اۋىلعا قايتارىپتى-مىس. بٸزدٸڭ ورىسشاعا جەتٸك, ەرٸ ٶجەت ەكٸ جٸگٸتٸمٸز تيەسٸلٸ كٸسٸلەرگە وقيعانىڭ مەنجايىن انىقتاپ ايتتىق دەپ كەلدٸ. ەيتكەنمەن, تٶتەنشە جاعداي ەدٸ. ارادا بٸر-ەكٸ اي ٶتەر-ٶتپەستە, جاڭا, 1961 جىلدىڭ يانۆار ايىنىڭ اقىرىنا تامان جۇمابەك تەشەنەۆ مەرتەبەلٸ قىزمەتٸنەن الىندى دەپ ەستٸدٸك. شىمكەنت وبىلىسى اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى دەيتٸن ەلەۋسٸز جۇمىسقا جەگٸپتٸ.

مەن بۇدان سوڭعى زامان – اسپيرانت كەزٸمدە, ودان ەرمەن, اتاۋلى قىزمەت جاعدايىندا, ٷنەمٸ جۇمابەك تەشەنەۆ تۋرالى سۇراستىرا جٷرەر ەدٸم. ونىڭ ٸشٸندە وڭتٷستٸك ٶڭٸرگە قاتىستى ازاماتتاردان. اماندىعى, قىزىمەت احۋالى. كٶڭٸل تولماسا دا, قاناعات, تەۋبا ايتار قوڭىرقاي حابارلار. اقىرى, بٸرشاما ناقتى ماعلۇماتقا ۇشىراستىم. بٸزدٸڭ ەيەلدٸڭ ەكەسٸمەن بٸرگە ٶسكەن شٶبەرەلەس اعامىز, بەلگٸلٸ تٸل مامانى, پروفەسسور, اكادەميك اقمەدي ىسقاقوۆ جۇمابەك تەشەنەۆپەن بۇرنادان جالعاسقان دوس-جاران ەكەن. ٶزارا بايلانىس كەيٸن دە ٷزٸلمەگەن. جۇمەكەڭ ارا-تۇرا الماتىعا كەلٸسٸندە مەيمانحاناعا تٷسپەي, احاڭنىڭ ٷيٸندە قوناقتاعان جاعدايلارى دا بولىپتى. مەن باجايلاپ سۇراعاندا: تۋمىسىنان ماڭعاز, سابىرلى, سالماقتى, دەپ ەدٸ. ناقتى قىسپاق بولماسا دا, قاعاجۋ قالعان جىلداردىڭ ٶزٸندە مٸنەز-قۇلقى ٶزگەرمەدٸ. ٷلكەن مانساپتان شەتتەدٸم دەگەندەي كەيٸسٸ جوق. قايتا, مەيٸرلٸ, قاناعاتتى, دەپ ەدٸ. اقمەدي اعانىڭ بۇل سٶزدەرٸنەن مەن, تەرٸزٸ, جۇمەكەڭ ٶزٸنٸڭ تاريحي ەڭبەگٸنٸڭ مەنماعناسىن تانىعان, سوعان وراي, تاعدىرىنا ريزاشىلىق جاعدايدا كٷن كەشكەن دەپ بٸلدٸم. ال وسى ٷلكەن شاڭىراقتاعى ەدييا جەڭگەمٸز بٸر قىزعىلىقتى دەرەك ايتقان. جۇمابەك ٶتە كٸرپيياز بولاتىن, دەدٸ. جاعاسىنا شاڭ جۇقپايدى, كٶيلەگٸن كٷندەلٸكتٸ اۋىستىرسا كەرەك. ال تاڭەرتەڭ جۋىنعاندا, تٸپتٸ, اس اراسىندا قول شايعاندا, ەربٸر جولى, مٸندەتتٸ تٷردە, باستالماعان جاڭا سابىن قويۋ كەرەك... تاماقتى دا تالعاپ, شاقتاپ ٸشەتٸن, دەپ ەدٸ.

جۇمابەك تەشەنەۆتٸڭ ٷلكەن مانساپتان كەيٸنگٸ تاعدىرى بٷگٸندە جالپى جۇرتقا بەلگٸلٸ. اباققا كەسٸلمەدٸ, ايداۋعا تٷسپەدٸ. سول وبىلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە بٸرجولا بەكٸپتٸ. ودان ەرٸ تٶمەندەۋٸ, نەمەسە قۋعىنعا ۇشىراۋى دا مٷمكٸن ەدٸ, الايدا تىم كٶپ ۇزاماي, حرۋششەۆتٸڭ ٶزٸ بار مانسابىنان ايرىلعان. جۇمابەك تەشەنەۆ بۇرناعى بويىنان ٶلشەۋسٸز تٶمەن قىزمەتكە قورلانباي, مٸندەتٸن 5 5 ابىرويمەن اتقارىپ, جالپى جۇرتقا جاعىمدى, بەدەلدٸ قالپىندا زەينەتكە شىققان 1975 جىلعا دەيٸن وسى ارادا وتىرادى. 1986 جىلى, جەتپٸس بٸر – قازاقشا ساناتتا جەتپٸس ەكٸ جاستان ارتىعىمەن اسىپ, جاڭا مٷشەلگە اياق باسقان قاراشا ايىندا دٷنيەدەن كٶشكەن ەكەن.

ٶتتٸ – كەتتٸ. جاقىن بٸلگەن, الىستان ايبارىن تانىعان بەيساۋات, كٶلدەنەڭ جۇرت بولماسا, رەسمي تۇرعىدا مٷلدە ۇمىتىلادى. سونىمەن بەس جارىم جىل ٶتسٸن. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ. ەشكٸم ەسكە تٷسٸرمەگەن. ون جىل, ون بەس, ون جەتٸ جىل ٶتسٸن. قازاق ەلٸ رەسمي تۇرعىدا, دە-يۋرە ەركٸندٸككە جەتكەلٸ تۇتاس بٸر مٷشەل دەيٸك. جاڭا عاسىر, 2003 جىل. ەۋەلگٸشە, تىرس ەتكەن دىبىس جوق. جۇمابەك تەشەنەۆ دەيتٸن الاش قايراتكەرٸ بۇل ٶمٸردە بولماعانداي. ارىسىڭ دا, اسىلىڭ دا «تەۋەلسٸزدٸكتٸ ٶز قولىمەن الىپ بەرگەن», وسى باقىتتى كٷنگە جەتكٸزگەن – بٸر ادام. ارىداعى الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ مەن ەڭبەگٸ سىزدىقتاپ ايتىلا باستادى. بۇدان جەتپٸس-سەكسەن جىل بۇرىنعى قانداي دا شارۋانىڭ بٷگٸنگٸ كٸسٸمٸزگە كٶلەڭكەسٸ تٷسۋٸ نەعايبىل. ال بەرٸدە قوناەۆتىڭ اتاعى قايتا جاڭعىرىپ, بەيرەسمي تٷردە ساناتقا جەتتٸ. سونىڭ ٶزٸندە جۇمابەك تەشەنەۆ اتاۋسىز جاتىر.

جاڭاعى, بٸز مەجەلەگەن 2003 جىلدىڭ جاز كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. مەن ەدەبي جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى رەتٸندە قازاق باسپاسٶزٸن جٸتٸ قاداعالاپ وتىرام. اقىرى بٸر كٷنٸ, جاڭىلماسام, ەكٸنشٸ قاتارداعى «الماتى اقشامى» گازەتٸنەن كەرٸشال اسانوۆپەن كٶلەمدٸ سۇحباتقا كٶزٸم تٷستٸ. شەتٸن جاعداي. بۇل كەزدە كەرٸشال ٶكٸمەتٸمنٸڭ جاقسى ەسەبٸندە جوق. كەرٸسٸنشە, سوتقا تارتىلعان, ايدالىپ كەتە جازداعان, اقىرى, حالىقارالىق قۇقۇق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ بەلسەندٸ ارالاسىمەن امان قالعان. ەندٸ مٸنە, كەدٸمگٸدەي سۇحبات. ەلبەتتە, تىم تەرەڭگە جٸبەرمەيدٸ, نەگٸزٸنەن شىعارماشىلىق قىزمەت تارابىندا. ونىڭ ٸشٸندە مەنٸ ەلەڭ ەتكٸزگەن بٸر ٷزٸك بولدى. بٷگٸندە مٷلدە دەرلٸك ۇمىتىلعان جۇمابەك تەشەنەۆ تۋرالى. ونىڭ جايساڭ مٸنەزٸ, ادامگەرشٸلٸك كەيپٸ. تىم جاقسى بٸلٸپتٸ. ٶيتكەنٸ... كەرٸشالدىڭ زايىبى – جۇمەكەڭنٸڭ ٶمٸرلٸك قوساعىنىڭ كەنجە سٸڭٸلٸسٸ ەكەن. ياعني, كەرٸشال اسانوۆ – جۇمابەك تەشەنەۆتٸڭ تۋعان باجاسى, شىندىعىندا, جاس ايىرىمى بويىنشا, جاقىن ٸنٸسٸ بولىپ شىعادى. العاش ٷيلەنگەن كەزٸنەن باستاپ, ٷلكەن ٷيگە كٸرٸس. جۇمەكەڭنٸڭ جٷزٸن تانىعان, كەڭەسٸن ەستٸگەن, قامقورلىعىندا بولعان. مۇنداي كٷتپەگەن, جاقسى حابارعا قۋانىپ قالدىم. كەرەكەڭدٸ بۇرىننان بٸلەم. ارالىق اعايىن امانجول شامكەنوۆ ارقىلى جۇعىسىپ ەدٸك. قوناقتاسا ارالاسقان جاعدايىمىز دا بار. ونىڭ ٷستٸنە پٸكٸر ورتاقتاستىعى بٸرشاما. سول, قۋعىنعا ٸلٸنگەن جىلدارىنىڭ بٸرٸندە جۋرنالىمدا كٶلەمدٸ پوۆەسٸن جارييالاعام. ەندٸ ٶزٸنٸڭ ادام تاڭ قالارلىق قايسار مٸنەزٸمەن قازاق ديسسيدەنتٸ اتالىپ, بٷگٸنگٸ بيلٸك, باس تۇلعا تۋرالى, دەرەكتٸ ماعلۇماتقا تولى, ەشكەرەشٸل, قالىڭ كٸتاپتارىن ٷستٸ-ٷستٸنە شىعارىپ جاتىر. جەنە ەربٸر كٸتابىن ماعان ارنايى قولتاڭباسىمەن سىيلايتىن. جەنە كەزەكتٸ كٸتابىندا: بۇدان بۇرىنعى پەلەنباي كٸتابىمدى مۇحتار ماعاۋينگە تارتىپ ەدٸم, الاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, جاۋابى سول كٸسٸدە... دەگەن تۇرعىدا ەسكەرتپە جازادى. حوش. كەرٸشال ەكەۋٸمٸزدٸڭ قاتىناسىمىز ٶزارا سەنٸستٸ جەنە ەركٸن ەكەن. ەندٸ, مىنا سۇحباتتى وقي سالا, تٸكەلەي تەلەفون شالدىم. رەسمي باسپاسٶزدەگٸ جارييا پٸكٸرٸنە ريزاشىلىق ٷستٸندە, جۇمابەك تەشەنەۆ مەسەلەسٸن كٶتەرگەن 6 6 ەدٸم. بۇرىن بٸلمەپپٸن, سولاي دا سولاي ەكەن. ەندٸ بٸزدٸڭ «جۇلدىز» جۋرنالىنا وسى اعاڭ تۋرالى ەستەلٸكتٸ, دەرەكتٸ ماقالا جازىپ بەرسەڭ... كەرەكەڭ از-ماز ويلانىپ قالدى. تاعى ايتتىم: جۇمەكەڭ قازاق حالقى ۇمىتاتىن ەر مە ەدٸ. بٷگٸندە كٶلەڭكەسٸ دە جوق, مٷلدە بولماعانداي. سوندا كٸم جوقتايدى, كٸم كٶتەرەدٸ? مەن جازار ەدٸم, ەشبٸر جٶنٸن بٸلمەيمٸن جەنە تاقىرىبىم باسقا. ەندٸ بٸرەۋلەر جازۋعا قورقادى, نەمەسە جازا المايدى. سەن جازۋىڭ كەرەك. باسقا ارتىقشىلىعىڭ ٷستٸنە, جاقىن تۋىسقانىڭ, قاناتىنىڭ استىندا بولدىڭ جەنە بار جاعدايىن جاقسى بٸلەسٸڭ!..» – دەدٸم. اقىرى كەرەكەڭ كەلٸستٸ. ٸركٸلمە, ويداعى تولعامىڭنىڭ بەرٸن شىعار, جۋرنال مەنٸڭ قولىمدا, قازٸر تسەنزۋرا جوق, تەزٸنەن باسىپ شىعارام! – دەدٸم. وسىعان كەلٸستٸك.

ارادا بٸرەر اي ٶتكەندە كەرەكەڭ جۇمابەك تەشەنەۆ تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالاسىن الىپ كەلدٸ. مەن مەيلٸنشە قۋانىپ, كەرەكەڭدٸ قۇتتىقتادىم. ەرتەڭ وسى ۋاقىتتا رەداكتسييادا كەزدەسەيٸك, دەگەم. ٷيگە اپارىپ وقىعان ەدٸم. بەرٸ ويداعىداي. مەندٸ, ماڭىزدى, ناقتى. ايتقانىمداي, ەرتەڭٸنە وڭاشا, بايسال وتىردىق. تاماشا, – دەدٸم. – مىنا ماقالادان سوڭ جۇمابەك تەشەنەۆ تۋعان حالقىمەن قايتادان تابىسادى. الداعى نومەرگە سالام. بٸراق... كٸشكەنتاي كٸلتيپان بار. سەن جۇمەكەڭدٸ ايتا وتىرا, قوناەۆقا قاتتى شٷيلٸگەدٸ ەكەنسٸڭ. بەرٸ دە ورىندى. اقيقات, دەلەلدٸ. الايدا, سەنٸڭ وسى ورايداعى ٷكٸم سٶزدەرٸڭدٸ ٸركٸپ قالۋعا تۋرا كەلەدٸ. مەسەلەن, مىناۋ... اناۋ... كەرەكەڭ شالقاسىنان تٷسە جازدادى. وندا باسپاي-اق قوي, دەگەن. مەن ايتتىم: بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقسات – قوناەۆتى قارالاۋ ەمەس, تەشەنەۆتٸ ەيگٸلەۋ عوي. قوناەۆقا تيەسٸلٸ ناقتى دەرەكتەر – حرۋششەۆتٸڭ ىرقىنان شىعا الماعانى. وسىعان وراي, وڭتٷستٸك اۋداندار جەنە تىڭ ٶلكەسٸنە قاتىستى تايعاق, كەلٸسٸمپاز جاعدايلارى ورنىندا قالادى. تەك وسى مەسەلەلەردٸڭ تاراتىلىپ ايتقان تالداۋى مەن باعاسى عانا قىسقارادى. مەن سەنٸڭ پٸكٸرٸڭە قارسى بولىپ, نەمەسە قورقاقتاپ وتىرعام جوق. ەگەر ماقالاڭدى وسى قالپىندا جٸبەرسەك, جۇرت نازارى تەشەنەۆتٸڭ ەرلٸك قىزمەتٸنە ەمەس, وعان سەرٸكتەسە الماعان, بٸراق بٷگٸندە ەۋليە رەتٸندە ناسيحاتتالىپ جاتقان قوناەۆ تۋرالى سىنعا اۋىپ كەتەدٸ... كەرەكەڭ ارىنى باسىلىپ, ويلانىپ قالدى. جەنە ايتتىم: كەرەكە, سەنٸڭ بۇل ماقالاڭ – تەشەنەۆتٸ جاڭادان, قايتا تانۋدىڭ باسى بولماق. بەتاشار ەڭبەك, ەۋەلگٸ كٸلت. سەن بٷگٸنگٸ ٶكٸمەتٸمٸز بەن ونىڭ كٶسەمٸن تەرٸسكە شىعارعان كٸتاپتارىڭنىڭ ٶزٸن جاريياعا جەتكٸزٸپ وتىرسىڭ. مىنا ماقالانى ەۋەلگٸ قالپىندا, بەلكٸم, تولىقتىرىپ, كەڭەيتٸپ, قايىرا باستىرۋ – سەن ٷشٸن ٷلكەن پروبلەما ەمەس. ٷلكەن پروبلەما – وسى العاشقى باسىلىمىن جٷزەگە اسىرۋ. سول ٷشٸن قولىڭدى بەر! – دەدٸم. قاباعى سالىڭقى وتىرعان كەرەكەڭ جىمييا كٷلٸپ, قولىمدى الدى.

قايتپاس كٷرەسكەر كەرٸشال اسانوۆتىڭ «شىنجىردا ٶتكەن جولبارىس» اتتى دەيەكتٸ, كٶلەمدٸ ماقالاسى, «جۇمابەك تەشەنەۆ تۋرالى تولعاۋ» دەگەن قوسىمشا تاقىرىبىمەن, ەشقانداي توقتاۋسىز, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ كەزەكتٸ 10-سانىندا باسىلىپ شىققان ەدٸ, 2003 جىل. مانا ايتقانىمداي, قازاق حالقىنىڭ اردا ۇلى, قاھارمان قايراتكەر جۇمابەك تەشەنەۆتٸ جاڭادان تانۋ, تۋعان جۇرتىنا قايتارۋ جولىنداعى العاشقى جەنە شەشۋشٸ فاكتور بولدى. تىيىم سالىنباسا دا جابىق جاتقان تاقىرىپ وقىس جاندانىپتى. بۇدان سوڭعى كەزەڭدە جۇمابەك تەشەنەۆ 7 7 تاقىرىبىنا قالام تارتقان جۋرناليست, زەرتتەۋشٸ, جازۋشى اتاۋلى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن وسى «جۇلدىز» جۋرنالىنداعى تٷپنۇسقا ماقالاعا سٸلتەمە جاساپ جاتادى.

ال كەرەكەڭنٸڭ ٶزٸ اتاۋلى تولعاۋىن ەۋەلگٸ, قولجازبا قالپىنا تٷسٸرٸپ, جەنە مەيلٸنشە تولىقتىرىپ, بايىپتى, ٷلكەن ەڭبەككە اينالدىردى جەنە كەلەر جىلى, باسقا دا ەرقيلى دەرەك, ماقالالارمەن ٷستەمەلەپ, بۇرناعى «شىنجىردا ٶتكەن جولبارىس» اتاۋى بويىنشا كٶلەمدٸ كٸتاپ قىلىپ شىعاردى. العاشقى دانالارىنىڭ بٸرٸن ماعان سىيلاعان ەدٸ. وسى, جۇمابەك تەشەنەۆ تۋرالى كٸتاپتىڭ جازىلۋىنا سەبەپكەر بولىپ ەدٸڭ دەگەن تۇرعىدا, جٷرەكجاردى قولتاڭباسى بار (كٸتاپ الماتىدا قالعان, قۇداي قالاسا, كەيٸنٸرەك ناقتىلاپ, سٶزبە-سٶز كەلتٸرەمٸن.) ىقىلاسىنا راقمەت. الايدا, باتىس ەلەمدە مۇنداي ٸلتيپاتتى سٶز كٸتاپتىڭ ٶز ٸشٸندە – العىسٶز, نە باسقا بٸر رەتٸمەن ايتىلار ەدٸ. ۋاقاسى جوق. بٸز ٶزٸمٸز ٷشٸن ەمەس, الاش جۇرتىنىڭ اسقاق رۋحى ٷشٸن, راسىندا دا شىنجىردا ٶتكەن جولبارىس, بٸراق بۇعاۋعا تٷسەردەن بۇرىن ٶلشەۋسٸز ەرلٸك جاساپ, ٶز ەسٸمٸن قازاق تاريحىندا مەڭگٸلٸككە قالدىرعان جۇمابەك تەشەنەۆ ٷشٸن, بٸلٸپ تۇرعان, قولىنان كەلٸپ تۇرعان ازاماتقا ازعانا قوزعاۋ سالدىق. بەلكٸم, بٸز ايتپاي-اق, ۋاقىت وزا كەلە بەرٸبٸر جازار ەدٸ. ول جازباسا, ون, جيىرما جىل, اقىر تٷبٸندە باسقالار كٶتەرمەك. الايدا, بٷگٸندە جالپى جۇرت ەرلٸگٸن مويىنداپ, جاپپاي تانىعان جۇمابەك تەشەنەۆتٸ تۋعان حالقىنا قايتارۋ جورىعىندا بٸرٸنشٸ ورىن – كەرٸشال اسانوۆقا تيەسٸلٸ دەپ, اتاپ ايتۋعا كەرەك.

21–22.ٸV.2018,

سيلۆەر سپريڭ, مەريلەند, اقش

ماتەريالدى كٶشٸرٸپ جارييالاۋ ٷشٸن رەداكتسييانىڭ نەمەسە اۆتوردىڭ جازباشا, اۋىزشا رۇقساتى قاجەت جەنە «ەدەبيەت پورتالىنا» گيپەرسٸلتەمە بەرٸلۋٸ تيٸس. اۆتورلىق قۇقىق ساقتالماعان جاعدايدا قر اۆتورلىق قۇقىق جەنە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى زاڭىمەن قورعالادى. ەل. پوشتا: Adebiportal@gmail.com 8 (7172) 79 82 06 (ٸشكٸ – 112) © adebiportal.kz
https://adebiportal.kz/kz/news/view/23472?fbclid=IwAR08nMQLKW4aaSMCMAEqEej9ofczCuRlA5jOCwjTIkjtoLXmWqj_wZo2TqU

مۇحتار ماعاۋين. جۇمابەك تەشەنوۆ

وقى وتىرىڭىز

ەركٸن ەبٸل: « بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن تاريح عىلىم ەمەس, ۇلتتىق سانانىڭ بٸر بٶلٸگٸ»

قازاقستاندا العاش رەت التىن ورداعا قاتىستى حالىقارالىق ارحيۆ قۇجاتتارى ۇسىنىلدى

مەملەكەت باسشىسى التىن وردا مۇراسىنا ارنالعان تاقىرىپتىق كٶرمەمەن تانىستى