مۇحيت ەزٸرباەۆ,
GLOBAL كومپانيياسىنىڭ باقىلاۋ كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, قالالىق مەسليحات دەپۋتاتى:
«الماتىدا تۋىپ, اۋىلدى اڭسايتىن بالانىڭ بٸرٸمٸن»
– مۇحيت باقىتجانۇلى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋدا بەلسەندٸلٸكپەن ٸسكە كٸرٸسكەن ازاماتتاردىڭ بٸرٸسٸز. ٶزٸڭٸز وسى باعدارلامانى قولعا العاندا ەڭ الدىمەن, قانداي سەزٸمدە بولدىڭىز? قانداي وي بولدى?
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني دٷنيەسٸنە سەرپٸلٸس جاساپ بەردٸ. مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن سارالاي كەلە, ەلگە, جەرگە, قالا مەن اۋىلعا تاعزىم ەتۋدٸڭ بٸر ٷلگٸسٸ رەتٸندە «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنعان ەدٸ. قالالىق ەكٸمشٸلٸكتە شاھار باسشىسى باۋىرجان بايبەكتٸڭ تٶراعالىق ەتۋٸمەن ٷلكەن وتىرىس ٶتكەن ەدٸ. ونى وسى باعدارلامانىڭ تۇساۋكەسەرٸ دەسەك تە بولادى. سول جولى الداعى اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ باعىتتارى تۋرالى كەڭٸنەن ايتىلعان ەدٸ.
نەگٸزگٸ تٶرت باعىت – بٸلٸم, ايماقتىڭ مەدەنيەتٸ, تۋعان جەردٸ قولداۋ جەنە وسىلاردى اقپاراتتىق قامتۋ باعىتتارى تانىستىرىلىپ, ولاردىڭ ەرقايسىسىنا كٸرەتٸن ٸس-شارالار تۋرالى ايتىلعان ەدٸ. ەرينە, بۇل ارادا تۋعان جەردٸ, ونىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن تٷلەتۋ, ٶلكەتانۋ ەڭ الدىڭعى باسىم باعىتتارعا يە بولىپ تۇرعانى بەلگٸلٸ. دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا الماتى قالاسى بويىنشا, «تۋعان جەر» باعدارلاماسى قىزۋ قولعا الىنىپ, جان-جاقتى جٷزەگە اسىرىلۋ ٷستٸندە دەۋگە تولىق نەگٸز بار.
ەلٸمٸز كٶركەيسە ەكەن دەگەن قايىرىمدى, قولىندا قارجىسى بار ازاماتتاردىڭ بارلىعى وسى باعدارلامانىڭ جٷزەگە اسۋىنا بارلىق ىنتالارىمەن كٸرٸسٸپ كەتكەن. كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور نىساندار بوي كٶتەرٸپ جاتىر. ولاردىڭ بارلىعى كەزەگٸمەن حالىق يگٸلٸگٸنە بەرٸلەتٸن بولادى.
كەز-كەلگەن ادامنىڭ تۋعان جەرٸ – ونىڭ كٸشٸ وتانى. مەن الماتىدا تۋىپ-ٶسكەنٸممەن – اتا-بابامنىڭ, اتا-انامنىڭ كٸندٸك قانى تامعان جەرٸن ٶزٸمنٸڭ تۋعان جەرٸم دەپ سانايمىن. كەنەن اتامنىڭ اۋىلى – مەدٸبۇلاق دەگەن اۋىلىمىز بار. ەلۋٸنشٸ جىلدارى كەنەن اتام سول مەدٸبۇلاقتان بٷگٸنگٸ كەنەن اتىنداعى اۋىلعا كٶشكەن ەكەن. ول جەردٸ دە بٸز ٶز اۋىلىمىز دەپ سانايمىز. اتام سول جەردە 27 جىل بويى تۇردى. بٷگٸندە اتامنىڭ تۇرعان ٷيٸ مۇراجايعا اينالعان. كەنەن اتام سول جەردە مەڭگٸلٸك ۇيقىدا جاتىر. سوندىقتان بٷكٸل قورداي اۋدانى, تاريحى تەرەڭ كٶنە تاراز, جامبىل وبلىسىنىڭ مەن ٷشٸن ورنى ىستىق. مەن ٶزٸمنٸڭ تۋعان جەرٸم دەپ سانايتىنىم دا سوندىقتان.
ەلگٸندە ايتقانىمداي, مەنٸڭ ٶمٸرٸمنٸڭ دەنٸ الماتىدا ٶتٸپ جاتىر. جۇمىسىم دا, بيزنەسٸم دە وسىندا. قوعامدىق جۇمىسىم دا تٸكەلەي قالامەن بايلانىستى. دەگەنمەن, بٸزدٸڭ اتامىزدىڭ بٸزگە ايتىپ كەتكەن بٸر ٶسيەتٸ, ول – اۋىلدان قول ٷزبەۋ مەسەلەسٸ. ونى ٶزٸنٸڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان, ەلدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن ٶتە بٸر ۇمىتپاي ەستە ساقتاپ جٷرەتٸن قاعيداسى دەسەم دە بولادى. مەن سونى ەركەز ەسٸمە الىپ, جادىمنان شىعارماۋعا تىرىسامىن. ەسٸرەسە, قازٸرگٸدەي قولىمىزدا مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز بار كەزدە اۋىلعا نەگە كٶمەكتەسپەسكە? اۋىلدان قول ٷزبەۋ دەگەن كٷنٸ-تٷنٸ تويعا بارىپ, قىدىرىپ جٷرۋ ەمەس. تويدىڭ دا جٶنٸ بار, قازانىڭ ورنى تٸپتٸ باسقا. كٶپشٸلٸكتەن قالماۋ كەرەك. بارۋ كەرەك, قايعىرىپ وتىرعان جانعا كٶڭٸل بٸلدٸرٸپ, باسۋ ايتۋ كەرەك. ول – اتادان كەلە جاتقان جول.
دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەبدەن ويلانىپ-تولعانىپ, اۋىلعا قاتىستى بٸر جوبانى قولعا الىپ جاتقان جايىمىز بار. ول بيزنەسكە بايلانىستى ەمەس. ەلباسىمىزدىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان كەيٸنگٸ تۋعان بٸر پەرزەنتتٸك سەزٸم دەسەك تە بولادى. اۋىلدا قازٸر ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز, جۇمىس جاعى تاپشىلاۋ. قالامەن سالىستىرساق, مٷمكٸندٸك جاعى كەلٸڭكٸرەمەيدٸ. قولىندا كٸشكەنە قارجىسى بار, مٷمكٸندٸگٸ بار جانداردىڭ ٶزٸ قالاعا كٶشٸپ كەتۋگە دايىن وتىر. كٶپ جاعدايدا ول كٸسٸلەر «جۇمىس جوق», «بالامىزدى وقىتامىز, قالاعا بارىپ بٸلٸم السىن, ەل كٶرٸپ, جەر كٶرٸپ ٶسسٸن, تٸل ٷيرەنسٸن» دەگەن ۋەج ايتادى. سٶيتٸپ, بەرٸمٸز ٷيٸمٸزدٸ ساتىپ, قالاعا كٶشٸپ كەتٸپ جاتامىز. بۇل, ەرينە, دۇرىس ەمەس. قازاقتىڭ شىققان جەرٸ – اۋىل. بٸزدٸڭ تامىرىمىز دا, تٷبٸرٸمٸز دە سول اۋىلدا. جاعداي جوق ەكەن دەپ بەرٸمٸز قالاعا ٷدەرە كٶشسەك, اۋىلدا كٸم قالادى? اۋىلدا تەك اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جٷرگەن ازاماتتار عانا قالىپ, فەرما بولىپ قانا قالادى.
– اۋىل انا تٸلٸمٸزدٸڭ دە التىن قازىناسى عوي, ول جايىندا نە ايتار ەدٸڭٸز?
– جالپى, مەنٸڭ ازامات رەتٸندەگٸ ۇستانىمىما سٷيەنسەم, كەز-كەلگەن ادامنىڭ ٶز تاريحىن جان-جاقتى, تەرەڭ بٸلۋٸ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ال تاريحتى تانۋىڭىز ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, ٶز تٸلٸڭٸزدٸ تەرەڭ بٸلۋٸڭٸز كەرەك. بٷگٸنگٸ تاڭداعى قولعا الىنىپ وتىرعان ٷشتٸلدٸلٸكتٸ مەن زور ىنتامەن قولدايمىن. نەگە دەسەڭٸز, «كٶپ تٸل بٸلسەڭٸز, كٶپ ادامسىز» دەپ كەلەتٸن قىتاي تەمسٸلٸنٸڭ ٶزٸ قاجەتتٸلٸكتەن تۋسا كەرەك. ال دەل قازٸرگٸدەي زاماندا كەز-كەلگەن ادامنىڭ ونشاقتى تٸلگە دەيٸن مەڭگەرۋگە مٷمكٸندٸگٸ بار. ەڭ باستىسى, ادامدا ىنتا, نيەت بولسا, ٷيرەنٸپ الۋعا قابٸلەت-قارىمى جەتەدٸ. ون تٸل بولماسا دا كەز-كەلگەن ادامنىڭ كەم دەگەندە ەكٸ-ٷش شەت تٸلٸن مەڭگەرۋٸنە بولار ەدٸ.
– ٶزٸڭٸز شەت تٸلٸن بٸلەسٸز بە?
– يە, مەن اعىلشىن تٸلٸندە ەركٸن سٶيلەيمٸن, جازا دا بٸلەم. قازٸر تاعى بٸر تٸلدٸ ٷيرەنٸپ السام با دەپ تالاپ قىلىپ وتىرعان جەيٸم بار. بالالارىمنىڭ بەرٸ اعىلشىن تٸلٸندە وقيدى, تەرەڭٸرەك بٸلۋگە كٷش سالىپ جاتىر. مەكتەپتەگٸ وقيتىن پەندەرٸنە قوسىمشا رەتٸندە باسقا باعدارلامالاردى يگەرە وتىرىپ, تٸلگە دەن قويىپ وتىرعاندارى مەنٸ قۋانتادى. ٶز وتباسىمداعى ەڭ ٷلكەنٸ, ياعني, بالالارىمنىڭ ٷلگٸ تۇتاتىن كٸسٸسٸ مەنمٸن. سوندىقتان بالالارىم مەنٸڭ تٸلدٸ ٷيرەنگەنٸمدٸ, وعان ۋاقىت بٶلٸپ, ەڭبەك ەتٸپ, مەڭگەرٸپ العانىمدى كٶرٸپ وتىر. ەگەر مەن تاعى بٸر تٸلدٸ يگەرٸپ, ٷيرەنٸپ السام, بالالارىمنىڭ دا «بٸزدٸڭ ەكەمٸز تاعى بٸر تٸلدٸ ٷيرەنٸپ جاتىر. دەمەك, بۇل قاجەتتٸلٸك, ولاي بولسا, بٸزگە نەگە ٷيرەنبەسكە» دەپ ٶزدەرٸنٸڭ الدىنا ماقسات قوياتىنى انىق.
جالپى, ادامنىڭ جاس كەزٸندە قابىلداۋ مٷمكٸندٸگٸ زور بولادى. سوندىقتان بالالارعا دۇرىس باعىت بەرسەك, ولاردىڭ دا بٸرنەشە تٸلدٸ مەڭگەرٸپ الۋلارىنا بولار ەدٸ.
– ٷلكەن كٸسٸلەردەن سٸز تۋرالى جىلى پٸكٸرلەردٸ جيٸ ەستٸپ جٷرەمٸن. سٸز جايىندا, تٸپتٸ, «اۋىلدى ساعىنساڭ, كەنەكەمنٸڭ نەمەرەسٸمەن ەڭگٸمەلەس» دەگەن دە سٶز بار ەكەن…
– الماتىدا تۋىپ, اۋىلدى اڭسايتىن بالانىڭ بٸرٸ بولىپ ٶستٸم. بۇل, ەرينە, اتا-انامنىڭ تەربيەسٸنٸڭ ارقاسىندا بولار. بالا كٷنٸمٸزدەن اۋىلدىڭ يسٸن سٸڭٸرٸپ, تابانىمىزدى توپىراعىنا تيگٸزٸپ ٶسٸردٸ. ەركەز دالانى ساعىنىپ, سول دالامەن رۋحتانىپ ٶستٸك. ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ دە اۋىل تۋرالى ەركەز قۇرمەتپەن ٶتە جىلى پٸكٸرلەر ايتىپ وتىرادى. «اۋىلىڭ – التىن بەسٸگٸڭ» دەيدٸ. ول كٸسٸ دە اۋىلدى جاقسى كٶرەدٸ. ەركەز قامقورلاپ, نازاردا ۇستاپ وتىرادى. بٸزدٸڭ ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷر, تٸپتٸ, تاريحىمىزدىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىن اۋىل - اتا-بابامىزدىڭ كيەلٸ مەكەنٸ. بٸز ٷشٸن اۋىلدىڭ ورنى ەرەكشە. ٶز باسىم وتباسىممەن جيٸ-جيٸ اۋىلعا بارىپ تۇرامىن. سول كەزدە مەن بالالارىما: «سەندەر اۋىلعا بارعاندا بەرٸنە توسىرقاپ, ٷركٸپ قاراماڭدار. اۋىلدا دا قالانىڭ حالقى سيياقتى ادامدار تۇرادى. مٷمكٸن ولاردىڭ كيٸم كييۋ ٷلگٸسٸ باسقاشا بولار. ولار ٶزدەرٸنٸڭ جۇمىس ٸستەۋلەرٸنە, جٷرٸپ-تۇرۋلارىنا ىڭعايلى بولۋ ٷشٸن تاڭداۋلارى مٷمكٸن. ٶزدەرٸڭدٸ دە, ول كٸسٸلەردٸ دە ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرماڭدار», – دەپ ايتىپ وتىرامىن.
اۋىل بٸزگە نەگٸزگٸ كٷشتٸ بەرەتٸن قاينار كٶزٸمٸز سيياقتى. بٸز ٶزٸمٸزگە رۋحاني ازىقتى سول اۋىلدان الىپ, بويىمىزعا سٸڭٸرەمٸز. اۋىلعا بارعان بويدا ايرىقشا بٸر قاسيەتكە يە بولىپ قالامىز. مەسەلەن, اۋىلعا ٷش-اق كٷنگە بارىپ كەلٸڭٸزشٸ. سٸز مٷلدەم باسقا ادام بولىپ شىعا كەلەسٸز. كٶزقاراسىڭىز ٶزگەرٸپ, كٶڭٸلٸڭٸز كٶتەرٸلٸپ, بٸر سەرگەكتٸك پايدا بولادى. اۋىلعا بارىپ رۋحتانىپ كەلەسٸز. باسقاشا بٸر تىڭ يدەيالار تۋىندايدى. شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ وزىق دٷنيەلەرٸ سول اۋىلدا تۋىپ جاتادى ەمەس پە? قالاداعى ٶمٸر, ەرينە, باسقاشا. ۇزىن جولدىڭ بويىنداعى عيماراتتار سيياقتى. وڭ جاعىڭىز دا, سول جاعىڭىز دا مىڭداعان كٶلٸك, بٸر باعىتقا تەۋەلدٸسٸز. قالادا قانشا دەگەنمەن, ۋاقىتتى ٶز ورنىمەن پايدالانۋىڭىز كەرەك. ەتكەن ەڭبەگٸڭٸزدٸڭ نەتيجەسٸ كٶرٸنٸپ تۇرۋى كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, ساعاتتىڭ ەربٸر تٸلٸنە ٸلەسٸپ وتىرۋىمىز كەرەك. اۋىلداعى ٶمٸر باسقاشالاۋ. كەيدە «وسى اۋىلداعىلاردىڭ ۋاقىتپەن ساناسپايتىنى-اي» دەپ كەيٸستٸك بٸلدٸرٸپ جاتاتىندار دا بولادى. ول كٸسٸلەردٸڭ كٶڭٸلدەرٸ باسقاشا.
دالاداي كەڭ پەيٸلدٸلٸكپەن بەرٸنە مامىراجاي قارايدى. ەربٸر مينۋتتى تەك جۇمىس, نە مەسەلە شەشۋگە ارنايتىن بولساق, ول قيىن جاعداي. سوندىقتان مەن ۋاقىتتىڭ تاپشىلىعىنا قاراماي, بالالارىمدى اۋىلعا جيٸ اپارۋعا تىرىسامىن. اۋىلداعى بالالاردىڭ قالاعا كەلٸپ ورنالاسىپ, ٷلكەن وقۋ ورىندارىنا تٷسٸپ نەمەسە قالاعان كەسٸپتٸ مەڭگەرٸپ شىعۋلارىنا كٶمەك قولىن سوزىپ وتىرۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ بٸلەمٸن. مۇنداعى بار ويىم قالادا ٶسكەن بالا مەن اۋىل بالاسى ارالاسىپ, ەڭگٸمەلەرٸ جاراسىپ, قالادا ٶسكەن بالا اۋىلدىڭ وزىق ەدەت-عۇرپىن ٷيرەنسە, اۋىلدىڭ جاستارى قالانىڭ زييالى مەدەنيەتٸن ٷيرەنسە دەيمٸن.
ٶيتكەنٸ, قالا بالاسى تەك عالامتورمەن شەكتەلٸپ قالماۋى كەرەك. سوندىقتان قايتكەندە دە بٸر-بٸرٸن دوس تۇتىپ, ارالاسىپ ٶسسە, ولاردىڭ كٶزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, دٷنيەنٸ تانۋعا, ٶنەردٸ تٷسٸنٸپ ٶسۋلەرٸنە, حالىقتىڭ ٸنجۋ-مارجانىن بٸلٸپ ٶسۋلەرٸنە جول اشىلعان بولار ەدٸ.
«تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ اۋقىمى ٶتە كەڭ. ەگەر بٸز اۋىل جاستارىمەن كەزدەسٸپ, جاقسى بٸر جوبانى قولعا الىپ, ونىڭ قالاي جٷرگٸزٸلۋٸن ٷيرەتٸپ, بيزنەس باستاپ بەرسەك, ولار قالاعا بارىپ جۇمىس ٸزدەمەي-اق, سول اۋىلدا وتىرىپ ٶزٸنٸڭ تٸرشٸلٸگٸن دٶڭگەلەتەتٸن ەدٸ. مەن ٶزٸمنٸڭ تەجٸريبەم ارقىلى دا بٸلەم, قالادا بٸر كەسٸپتٸ اشىپ, ونى ەرٸ قاراي جٷرگٸزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بالا كٷنٸمدە ٷش اي دەمالىستى اۋىلدا ٶتكٸزٸپ, جالاڭ اياق جٷرەتٸن ەدٸم. سوسىن قالاعا كەلگەن كەزدە ەكٸ اپتا بويى اياق كيٸمگە ٷيرەنە الماي, جالاڭ اياق جٷگٸرگٸم كەلٸپ تۇراتىن. كٶشەگە شىعا قالسام, باعدارشامعا قاراۋدى ۇمىتىپ كەتٸپ, وڭعا, سولعا قاراماي, بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن تۋرا تارتاتىنمىن. سول سيياقتى, ٶمٸرگە كەلە سالىپ, اۋىلدىڭ تٸرشٸلٸگٸنە ٷيرەنگەن ادامداردىڭ دا قالا تٸرشٸلٸگٸنە بويۇسىنىپ كەتۋٸ وڭايعا تٷسپەيدٸ. بۇل اۋىلدان قالاعا كەلمەڭدەر دەگەنٸم ەمەس, جالپى, بٸزگە قالادا دا, اۋىلدا دا تۇراتىن ادامدار كەرەك. ەركٸمنٸڭ ٶمٸردەگٸ ٶز ورنى بولادى دەگەندەي, اۋىل دا ازاماتىمەن اۋىل, قالا دا ٶزٸنٸڭ تٸرشٸلٸگٸن توقتاتپاۋى كەرەك.
جاستاردىڭ جانارىندا نۇر وينايدى
– كەسٸپكەر رەتٸندە تۋعان جەرگە دەگەن ىقىلاسىڭىز قالاي?
– ٶزٸم قالاداعى №56 مەكتەپتە وقىدىم. جوعارى وقۋ ورنىن وسى قالادا بٸتٸردٸم. قالاداعى كٶپ قاباتتى ٷيلەردٸڭ بٸرٸندە تۇرامىن. سونداعى ويلايتىنىم, «وسى ٶزٸم تۇرىپ جاتقان اۋلاعا بٸر جاقسىلىق جاساسام ەكەن» نەمەسە «بٸلٸم العان ۋنيۆەرسيتەتٸمە قولىمنان كەلگەن بٸر كٶمەكتٸ كٶرسەتسەم عوي» دەپ ويلاپ جٷرەمٸن. ٶزٸم ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ۇجىمنىڭ قول جەتكٸزگەن بيٸكتٸگٸ, تابىسى – بەرٸ دە تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەت بولسا كەرەك. «گلوبال» قۇرىلىس ۇجىمىندا, ياعني, باسقارماسىندا جٷزدەن استام ادام, ال سەۋلەتشٸلەرٸمٸزدٸ, قۇرىلىسشىلارىمىزدى قوسقان كەزدە مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. وسى باسقارمادا دەل قازٸر 160-تاي كٸسٸ بار. ٶزٸم «نۇر وتاننىڭ» مٷشەسٸمٸن. بىلتىر باستاۋىش پارتييا ۇيىمىن قۇرعانبىز.
بٸر توپ كٸسٸ بٸردەن مٷشە بولامىز دەپ كەلٸستٸ. مەن سول كەزدە: «سٸزدەردٸ مەن مٸندەتتەپ, مٷشە بولىڭىزدار دەپ وتىرعان جوقپىن. پارتييانىڭ مٷشەسٸ بولۋعا ىقىلاستى ەكەنسٸزدەر, جۇمىس ٸستەڭٸزدەر. پارتيياعا مٷشە بولماساڭىزدار, ول دا ٶز ەرٸكتەرٸڭٸزدە. بەرٸ ادامنىڭ ەركٸمەن بولاتىن نەرسە», – دەدٸم. قازٸر سول جٸگٸتتەرمەن بٸز بٸرنەشە جوبانى قولعا الىپ, جۇمىس جاساپ جاتىرمىز.
سولاردىڭ بٸرٸ – «ارداگەرلەردٸ ارداقتايىق» دەپ اتالاتىن شوقتىعى بيٸك شارا. ەركەز جاستارعا «سوعىستىڭ زاردابىن كٶرگەن كٸسٸلەرگە قاشاندا قولدان كەلگەن كٶمەكتٸ كٶرسەتٸڭٸزدەر. بٷگٸنگٸ ٶمٸر سول كٸسٸلەردٸڭ ەرلٸگٸمەن كەلٸپ وتىر. ەركەز قاباعىنا قاراپ, تٸپتٸ, بەس-ون مينۋت ۋاقىت قيىپ, جاعدايىن سۇراڭىزدارشى. سونىڭ ٶزٸ ول كٸسٸلەرگە جەتٸپ جاتىر. ەڭ باستىسى, ول كٸسٸلەرگە ٸلتيپات كەرەك. كەيدە سول كٸسٸلەردٸڭ ارامىزدا جٷرگەنٸن ۇمىتىپ تا كەتٸپ جاتامىز» دەيمٸن.
جالپى, بٸزدٸڭ باستاۋىش پارتييا ۇيىمى جاستاردىڭ ٶمٸرٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرامىز. سونداعى مەنٸڭ ٶمٸردەن تٷيگەنٸم, ەڭ ۇشقىر, ەڭ جٷيرٸك – ۋاقىت ەكەندٸگٸ. بۇرىن ەلٸ جاسپىز عوي, ٷلگەرەمٸز دەيتٸن ەدٸك. اقىل توقتاتا كەلە, ۋاقىتتىڭ ٶتە تىعىز ەكەنٸن تٷسٸنٸپ وتىرمىن. سوڭىندا بٸر ٸز قالدىرام, حالقىما پايداسى بار جۇمىس جاساپ كەتەيٸن دەيتٸن ازاماتتار ٷشٸن ۋاقىت تىعىز بولسا, كەرٸسٸنشە, ٶز-ٶزٸمەن, نە ٸستەسەم دە ٶزٸم ٷشٸن دەپ, بوس, ۇيقىلى-وياۋ جٷرەتٸندەردٸڭ ۋاقىتى مول بولادى ەكەن.
ٶزٸم بوستاندىق اۋدانىنان سايلانعان مەسليحات دەپۋتاتى بولعاندىقتان, كٶبٸنە سول اۋداننىڭ فيليالىمەن جۇمىس ٸستەيمٸن. جاستاردى جيناپ فورۋم, دٶڭگەلەك ٷستەل, كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەمٸز. ول جەرگە قالانىڭ جاستارى, ستۋدەنتتەر, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى كەلەدٸ. جاستارمەن ەمەن-جارقىن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرىپ بايقايتىنىم, تىڭ يدەيالار, ٶزٸندٸك وي-پٸكٸرلەردٸڭ مولدىعى. «اسىل – تاستان, اقىل – جاستان» دەيدٸ عوي. كٶمەك, قولداۋ قاجەت بولسا, ونى دا ايتىپ, اقىل-كەڭەس بەرٸپ, باعىت كٶرسەتەمٸز. بوستاندىق اۋدانىندا انا تٸلٸندە دەرٸس بەرەتٸن ون مەكتەپ بار. سول مەكتەپتە وقيتىن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسٸپ, ٶز ٶمٸرٸمنەن مىسال كەلتٸرە وتىرىپ, ەڭگٸمەلەسكەندە, جاستاردىڭ جانارىندا نۇر ويناپ, ٷلكەن ٶمٸرگە دەگەن سەنٸمنٸڭ پايدا بولعانىن سان مەرتە بايقادىم.
بۇل اراداعى ماقساتىم – بالالاردىڭ ٷمٸت وتىن وياتۋ. جەي عانا سٶيلەسٸپ وتىرىپ, ولارعا ٶمٸردەگٸ كەزدەسكەن قيىندىقتان قورىقپاي, «قايىعىم ەسكەكسٸز قالدى» دەگەن قورقىنىشىن سەيٸلتۋ. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ الدىنداعى زور مٸندەت مەكتەپتەن كەيٸنگٸ سىناقتى تاپسىرۋ. ەسٸرەسە, ۇبت الدىندا بالالاردىڭ ويعا كەتٸپ, ەرتەڭ قالاي بولار ەكەن دەپ جٷرگەن سەتتەرٸن سان مەرتە كەزدەستٸردٸم. سول كەزدە ولارعا اقىل-كەڭەس ايتىپ, قاراپايىم قاعيدالارمەن تٷسٸندٸرٸپ, جٶن سٸلتەگەنٸمدە, تالاي جاستىڭ كەۋدەسٸن تٸكتەپ, ٶزدەرٸنە دەگەن سەنٸمنٸڭ پايدا بولعانىن دا كٶردٸم.
كەيٸننەن مەكتەپ باسشىلارىمەن, ۇستازدارىمەن كەزدەسٸپ قالعانىمدا, ولار «كٸتاپ وقىمايتىن بالالارىمىز كٸتاپ وقي باستادى. ەمتيحانعا جان سالا كٸرٸستٸ» دەگەندە, قۋانىپ قالادى ەكەنسٸز. بۇل دا سول تۋعان جەردٸڭ بٸر پەرزەنتٸنە تيگٸزگەن كٸشكەنتاي عانا كٶمەگٸمٸز دەر ەدٸم.
جاستارمەن جٷرگٸزٸپ جاتقان جۇمىستارىمىزدىڭ تاعى بٸر جٷيەلٸسٸ, ولارعا بيزنەستٸڭ ەلٸپپەسٸن ٷيرەتۋگە ارنالعان «بيزنەس دەگەن نە?» جوباسى. بالالاردىڭ تٸلٸمەن, بالالاردىڭ كٶزقاراسىمەن, بيزنەستٸ ۇعىنىقتى تٷردە جەتكٸزەتٸن ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قولعا العان «Aٸmab» دەگەن جوبامىز بار. مۇنداعى ماقساتىمىز – بالالاردىڭ بيزنەستٸڭ نە ەكەندٸگٸن بٸلٸپ ٶسۋٸنە كٶمەكتەسۋ. مەنەدجمەنت, ليدەر, بيزنەسمەن دەگەننٸڭ نە ەكەندٸگٸن وسى باستان ٷيرەتٸپ وتىرساق, ەرتەڭ وقۋ ورداسىنا تٷسكەندە, قوسىمشا كٶمەك بولادى. بالالاردىڭ بارلىعىنىڭ بيزنەستٸ مەڭگەرٸپ كەتۋٸ شارت ەمەس. باسقا سالادا جۇمىس ٸستەسە دە, تٷبٸ بٸر قاجەتٸنە جارايدى.
جاستارعا, وتباسىنداعى ٶزٸمنٸڭ بالالارىما دا ٷنەمٸ ايتىپ وتىراتىن كەڭەسٸم – بٸر يدەيا ويلارىڭا كەلدٸ مە, قويىن دەپتەر باستاپ, سوعان جازىپ جٷرگەندٸ ەدەتكە اينالدىرىڭدار دەيمٸن. كٷنٸ ەرتەڭ قاجەتتٸسٸن ٶمٸرٸڭە ارقاۋ ەتەسٸڭ. مەسەلەن, مەنٸڭ ونشاقتى قويىن دەپتەرٸم بار. قولىم بوستا پاراقتاپ قاراپ شىعامىن. بٸرٸنشٸدەن, بۇل ادامدى ۇقىپتىلىققا, تەرتٸپكە ٷيرەتەدٸ.
– سٸز باسشىلىق ەتٸپ وتىرعان ۇجىمنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸنە قايران قالىپ وتىرمىن. مەسەلەن, مەكەمەدە سالت-دەستٷردٸڭ ساقتالىپ وتىرعاندىعى.
– كٶبٸنە, بىلايعى جۇرت بٸز تۋرالى تەك قۇرىلىس جٷرگٸزەدٸ دەپ ويلايدى. ول – دۇرىس. ەڭ الدىمەن, بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز ساپالى قۇرىلىس جٷرگٸزۋ, ٷي, عيماراتتار سالۋ. سونىمەن قاتار, مۇنداعى ەڭبەك ەتٸپ جاتقان كٸسٸلەر ٷشٸن بۇل ۇجىم ەكٸنشٸ ٷيلەرٸ ٸسپەتتٸ. سوندىقتان ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مەنەرٸمٸزدٸ قاشاندا ۇلىقتاپ وتىرامىز. ەز-ناۋرىز, جاڭا جىل مەرەكەسٸ, قۇرىلىسشىلار كٷنٸ, ت.ب. مەرەكەلەردٸ بارىنشا ۇلتتىق ناقىشتا ٶتكٸزۋگە كٷش سالامىز. ٶز ۇجىمىمىزدا ٶتكٸزٸپ كەلە جاتقان ناۋرىزدى بٸز بىلايشا تويلايمىز. مەسەلەن, مەرەكەگە كەلگەن جٷز جيىرما كٸسٸنٸ بەس كومانداعا بٶلٸپ, ولاردىڭ ەرقايسىسىنا قازاقتىڭ ۇلتتىق دەستٷرٸن بٶلٸپ بەرەمٸز. ەدٸلقازىلار القاسى ولاردىڭ دەستٷردٸ قانشالىقتى جەتٸك بٸلەتٸندٸكتەرٸنە, ۇلتتىق كيٸم ٷلگٸسٸنە, سوسىن بەرگەن باتالارىنا قاراپ باعا قويىپ وتىرادى. وسىلايشا ٷش شارتتى جەتٸك مەڭگەرٸپ شىققان كوماندانى انىقتاپ شىعامىز. العاشقى كەزدە مەن ٸشتەي «مىنا جاس بالالار ەدەت-عۇرىپ, سالت-سانانى بٸلمەي, ونىڭ تٷبٸنە تەرەڭ بويلاي الماي جاتسا قايتەمٸز. ىڭعايسىز جاعداي بولىپ قالماس پا ەكەن» دەپ وتىراتىنىم راس ەدٸ. بٸراق, بەرٸ مەن ويلاعانداي بولماي, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, ريزا بولىپ قايتتى. بٸزدٸڭ ەدەت-عۇرپىمىز كەرەمەت قوي. جاستارىمىز بٸلگەندەرٸن جۇرتقا كٶرسەتٸپ, بٸلمەگەنٸن ٷيرەنٸپ دەگەندەي, بٸر جايما-شۋاق, تٷسٸنٸستٸك پەن بٸرلٸك سالتانات قۇرعان ەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ۇجىمداعى ٶتەتٸن مەرەكەلەردەن بٸر عانا مىسال.
پايداسى بار جوبا ٶمٸرگە كەلسە, حالىقتىڭ ٶزٸ-اق ونى قولداپ كەتەدٸ
– مۇحيت باقىتجانۇلى, سٸز ەندەرٸ قازاق ٶنەرٸنٸڭ ٸنجۋ-مارجانىنا اينالعان اتاقتى كەنەن ەزٸرباەۆتىڭ نەمەرەسٸسٸز. سوڭىنداعى ٸزٸ رەتٸندە اتاڭىزدىڭ ٶنەرٸن قالاي دەرٸپتەپ جٷرسٸز?
– جاقىندا عانا كەنەن ەزٸرباەۆ اتىنداعى جەكەمەنشٸك قور اشتىق. ونىڭ قۇرىلىس كومپانيياسىنا ەش قاتىسى جوق. ونىڭ جارعىسىندا جەتٸسۋ ٶڭٸرلەرٸنٸڭ ەندەرٸن, ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋ ٷشٸن جۇمىستار جٷرگٸزەدٸ دەپ جازىلعان. جالپى, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان. بۇل ارادا جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋ عانا ەمەس, ول تەك شارتتى ۇعىم عانا. مۇنداعى ەڭ باستى ماقسات – تاريحتى ۇمىتپاۋ. دەستٷرلٸ ٶنەر يەسٸنٸڭ ٶنەرٸن ناسيحاتتاپ, ەسٸمدەرٸن جاڭعىرتۋ بولعاندىقتان, العاشقى قادامدارىمىزدى ورتا مەكتەپتەردەن باستاپ جاتىرمىز. ەربٸر مەكتەپتەگٸ مۋزىكالىق سىنىپتاردا دومبىرامەن, قوبىزبەن, جەتٸگەنمەن ەن ايتاتىن بالالارعا ٶنەردٸ مۇعالٸمدەردٸڭ كٶمەگٸمەن ٷيرەتكەن بولساق, ول بالا ەرتەڭ ەنشٸ بولماي-اق قويسىن, ٶنەردەن حابارى بولىپ ٶسەدٸ ەمەس پە? بالانىڭ مۋزىكالىق ساۋاتى اشىلادى. ٷيرەنگەن ٶنەرٸ ٶزٸنە قالادى. «ٶنەردٸ ٷيرەن, ٷيرەن دە جيرەن» دەيدٸ عوي حالقىمىز. وتىرعان ورتاسىندا دومبىرامەن ەن سالىپ وتىرسا, ٶزٸ ٷشٸن دە جاقسى عوي. قازٸر اۋىلعا بارعاندا بايقاپ جٷرمٸن, كٶپ بالالار دەستٷرلٸ ەندەردٸ ەستراداعا سالىپ ايتاتىندى شىعارعان. بٸر-ەكٸ ەندٸ سولاي ٶڭدەپ الادى دا, ايتىپ جٷرە بەرەدٸ. دومبىراعا ۇمتىلىپ جاتقانداردى كٶرمەدٸم. دەستٷرمەن ٶنەرٸمٸزدٸ دەل وسىلاي ناسيحاتتاي بەرەتٸن بولساق, 50 جىلدان سوڭ جاعداي نە بولادى?
سوندىقتان ۇلتتىق اسپاپتارىمىزدى بالالارىمىز قولىمەن ۇستاپ, جانىمەن سەزٸنٸپ ٶسسٸن دەگەن ويدان وسىنداي بٸر جوبا ٶمٸرگە كەلٸپ وتىر. قازٸر, شٷكٸر, بٸر سىنىپتى جابدىقتادىق. مەنٸڭ كٶزٸمنٸڭ جەتكەنٸ, وسىنداي مەنٸ بار, پايداسى بار جوبا ٶمٸرگە كەلسە, حالىقتىڭ ٶزٸ-اق ونى قولداپ كەتەدٸ ەكەن. ەگەر ٶزٸڭ ٷشٸن, ٶزٸڭنٸڭ بيزنەسٸڭ ٷشٸن عانا بٸر باستاما كٶتەرسەڭ, ونى حالىقتىڭ قولداپ جاتقانىن كٶرمەدٸم.
– سوڭعى كەزدەرٸ الماتىدا ەسەم عيماراتتار كٶپتەپ بوي كٶتەرٸپ جاتىر. سٸزدٸڭ كومپانييا تۇرعىزعان ٷيلەر قالانىڭ قاي جەرلەرٸندە ورنالاسقان? قانداي قۇرىلىستاردىڭ اۆتورىسىز?
– الماتىنىڭ تٶرٸندە بٸرنەشە قۇرىلىس نىسانىن سالدىق. ەلٸ دە سالىپ جاتىرمىز. ەرينە, قۇرىلىستىڭ جوباسىن جاساعان كٸسٸلەر – اۆتورلارى, بٸز تەك سالۋشىلارمىز. كەزٸندە «قۋات» كومپانيياسى باستاپ, 2007-2008 جىلدارى قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى سايرانداعى بوي كٶتەرگەن ٷيلەردٸڭ توقتاپ قالعانى بەلگٸلٸ. بٸز سول ٷيلەردٸ ٷكٸمەت باسشىلارىمەن اقىلداسا وتىرىپ, بٸتٸرگەن ەدٸك. بٸز ٶزٸمٸز قولعا الدىق. ٶيتكەنٸ, ول ٷيلەردٸڭ بٸر جارىم مىڭنان استام ٷلەسكەرلەرٸ بولدى. سول كەزدەردە ٷلكەن مەسەلە بوي كٶتەرٸپ, كەدۋٸلگٸ ەلەۋمەتتٸك جاعداي تۋىنداعان ەدٸ. كومپانييامىز «شاحريستان» دەگەن تۇرعىن ٷي كەشەنٸن تۇرعىزدى. الىستان كٶزگە تٷسەتٸن, ٶزەننٸڭ بويىندا ورنالاسقان ەدەمٸ تۇرعىن ٷيلەر قازٸر قالاعا ٶزٸنشە كٶرٸك بەرٸپ تۇر. سوسىن «AFD plaza» دەگەن ٷيلەرٸمٸز بار. اعىلشىنشا جازىلعاندىقتان, كٶبٸنە, اتاۋىن تٷسٸنبەي جاتادى. سوندىقتان مەن ەل-فارابي داڭعىلىندا ورنالاسقان تۇرعىن ٷيلەر دەپ تٷسٸنٸكتەمە بەرٸپ وتىرامىن. «Mٸras Park» دەگەن تۇرعىن ٷيلەر سالدىق. مىنا تۇستا «Dostuk Resٸdense» (بۇرىڭعى اتى «التىن عاسىر») ٷيلەرٸن سالىپ بولدىق. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن باستالعان «ناۋاي» دەگەن ٷيلەردٸ قازٸر بٸز سالىپ جاتىرمىز. بۇدان دا ٶزگە ەسەم تۇرعىن ٷي كەشەندەرٸ بار. ولار «جاعالاۋ», «كەۋسار», «التىن بۇلاق», ت.ب. دەپ كەتە بەرەدٸ. جالپى, قالامىزدا قۇرىلىس كومپانييالارى ٶتە كٶپ. ەربٸر قۇرىلىستىڭ ٶزٸندٸك قولتاڭباسى بولادى. وسى ارادا تاعى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا جٷگٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ.
قالادا نەبٸر تۇرعىن ٷيلەر بوي كٶتەرٸپ جاتىر, دەگەنمەن, كٶرشٸلەردٸڭ قارىم-قاتىناسى, تۇرعىنداردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن سىيلاستىعى قانداي دەگەن وي كەلەدٸ. كٶپ قاباتتى ٷيلەردٸڭ تۇرعىندارى اراسىنداعى بايلانىس ٷزٸلٸپ قالعانداي. تٸپتٸ, قازٸرگٸ سالىنىپ جاتقان ٷيلەردٸڭ كٶلٸك قوياتىن تۇراعى دا بٸرگە سالىناتىن بولدى. كٶلٸگٸڭٸزدٸ قوياسىز دا, بٸردەن ليفتٸگە مٸنٸپ, جوعارى كٶتەرٸلٸپ كەتەسٸز. بۇل كٷنٸ قوقىستى دا سىرتقا الىپ شىقپايتىن بولدىق. جۇمىسقا شىققان كٷننٸڭ ٶزٸندە كٶرشٸلەرمەن باس يزەسٸپ ٶتە شىعامىز. بٸزدٸڭ بالا كٷنٸمٸزدە بەرٸ باسقاشا بولاتىن ەدٸ. اتا-انالارىمىزبەن اۋلاعا شىعىپ, جارىسىپ ەن سالاتىنبىز, بيلەيتٸن ەدٸك. بالا بٸتكەن اسىق اتىپ, دوپ قۋاتىنبىز. قازٸر قاراپ تۇرساڭىز, اسىق ويناپ جاتقان بالانى كٶرمەيسٸز. قالا بالالارىنىڭ اسىق ويناۋى سيرەك جاعدايعا اينالعالى قاشان. بٸزدەر بالالار ويىن قىزىعىنا بەرٸلگەن سەتتە, اتا-انالارىمىز دا ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ, كەدٸمگٸ اعايىن كٸسٸلەر سيياقتى ارالارىندا بٸر جايما-شۋاق جىلىلىق ورنايتىن. اۋلاعا شىققان كٶرشٸلەر بٸر-بٸرٸمەن تانىسىپ, جٶن سۇراسىپ, تٸپتٸ, بٶتەن-بٶگدە جان پايدا بولا قالسا, توقتاتىپ, ونىڭ كٸم ەكەنٸن, كٸمگە كەلگەنٸن سۇراستىرا جٶنەلەتٸن. ۇرلىق-قارلىق, اناۋ-مىناۋ جوعالىپتى دەگەندٸ ەستٸمەۋشٸ ەدٸك. بٸزدٸڭ شاھار باسشىسى باۋىرجان قىدىرعاليۇلى ٷنەمٸ «سانانى تۇرمىس بيلەيدٸ» دەگەن تەمسٸلدٸ جيٸ ايتىپ وتىرادى. شىندىعىندا, سولاي عوي. ٶز ٷيٸڭدە قالاي بولساڭ, تىستا دا سولاي جٷرەسٸڭ. ٶزٸڭدٸ سولاي ۇستايسىڭ. ورتاڭدا دا سولاي بولادى.
جالپى, ادامنىڭ كٸشكەنتاي كەزٸندەگٸ ٶسكەن ورتاسى, ٷي-ورمانى, ماڭايىنداعى ارالاسقان بالالار, ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ ٶسكەن ٷلكەن كٸسٸلەر – بەرٸ جادىندا ساقتالىپ قالادى ەكەن. سوندىقتان بٸز ٶزٸمٸز تۇرعىزىپ جاتقان ٷيلەردٸڭ اۋلالارىنا مەن بەرٸپ, ٷلكەندەر وتىراتىن ورىندىقتار قويىپ, بالالاردىڭ ويىن الاڭدارىن جاسايمىز. بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸن دە ەسكەرۋگە تىرىسامىز. مەسەلەن, 2 مەن 4, 6 مەن 10, 10 مەن 14 جاس ارالىقتارىنداعى بالالاردىڭ ويناۋى ٷشٸن الاڭدار تۇرعىزىپ, ودان ەرەسەك جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ تالعامدارىنا قاراي, توعىزقۇمالاق, شاحمات, شاشكا وينايتىن, مۋزىكا تىڭداپ وتىراتىن ورىندار (بەسەدكالار) جاسايمىز. قۇرىلىس ساپاسىنىڭ مىقتى بولۋىنا مەن بەرٸپ, باعاسى قىمبات, ساپالى, تٶزٸمدٸ قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋعا تىرىسامىز.
قۇرىلىس سالعان ەكەنسٸڭ, ساپالى ەتٸپ سال دەيمٸن. ٶزٸم دە كٶپ قاباتتى ٷيلەردە تۇرامىن. ەگەر ٷيٸڭٸزدٸڭ بٸر بۇرىشى مٷجٸلٸپ نەمەسە بٸر جەردەن سۋ تامشىلاپ جاتسا, مازاڭىز كەتەدٸ. سوندىقتان ٷي يەسٸ سٸزگە رەنجٸمەيتٸندەي بولۋى كەرەك.
– سٸز ٶزٸڭٸز سالعان ٷيدە تۇراتىن شىعارسىز.
– جوق. بٸز تۇرىپ جاتقان ٷيدٸ باسقا قۇرىلىس كومپانيياسى سالعان. ونى 2007 جىلى الدىق. ال بٸز قۇرىلىسقا 2009 جىلى كٸرٸسكەن بولاتىنبىز. كٶبٸنە, ماعان «ٶزٸڭ سالعان ٷيدە تۇرىپ جاتسىڭ با» دەگەن ساۋال قويادى. ەزٸرگە بالالاردىڭ مەكتەبٸنە جاقىن, ٷيرەنٸپ قالعان جەر بولعاندىقتان, ٷي اۋىستىرۋ ويىمىزدا جوق. دەگەنمەن, جوسپاردا بار.
– مۇحيت باقىتجانۇلى, قالا تۇرعىندارى سٸزدٸ قايىرىمدى ازامات رەتٸندە دە تانيدى. ٶزٸڭٸزدٸڭ باستاماڭىزبەن جٷزەگە اسقان شارالار ٶتە كٶپ ەكەن. سولارعا دا توقتالا كەتسەڭٸز.
– «ماقتاۋ, ماداق اللاعا تەن» دەيدٸ عوي. كٶبٸنە, جاساعان قايىرىمدىلىقتار تۋرالى ايتا بەرمەيمٸن. كەيدە اعالارىمىز «جاساپ جاتقان جاقسىلىقتارىڭدى جۇرت بٸلۋٸ كەرەك. ول ماقتانعاندىق ەمەس. قايتا ٶزگەلەرگە وي سالاسىڭ, ٷلگٸ بولاسىڭ. سەنٸڭ جاساعان ٸسٸڭ ەكەنٸن بٸلٸپ جاتسا, وندا تۇرعان نە بار» دەپ ماعان جٶن ايتىپ تا جاتادى. مەن اتقارىپ جاتقان شارالاردى قوعامدىق جۇمىستىڭ بٸرٸ دەپ سانايمىن. وسى قالانىڭ تۇرعىنى رەتٸندە اعاش ەگٸپ, ونىڭ ساياسى جۇرتقا پانا بولسا ەكەن دەيمٸز. كٸشكەنتاي كەزٸمٸزدەن جاقسى كٶرەتٸن مەكەن – حايۋانتتار باعىنا دا بارىپ, كٸشكەنە دە بولسا, قول سوزىپ جاتقان جايىمىز بار. جاستار – بٸزدٸڭ كەلەشەگٸمٸز. ەرتەڭگٸ ەلدٸڭ تاعدىرى دا سول جاستاردىڭ قولىندا. سوندىقتان كٶپ جوبالارىمىز جاستارعا قولداۋ كٶرسەتۋگە ارنالعان. بيىلعى جىلى قالا باسشىلىعى «جاستار جىلىن» جارييالاپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. بۇل رەتتە دە كٶپتەگەن جوبالاردى قولعا الىپ وتىرمىز.
ٸزدەۋشٸسٸ باردا – مۇرا مەڭگٸلٸك
– كەنەن اتامىزدىڭ مۇرالارىن ساقتايتىن دا, كەلەسٸ ۇرپاققا جەتكٸزەتٸن دە سٸزدەر عوي. سوڭىندا ٸزدەۋشٸسٸ باردا مۇرانىڭ مەڭگٸلٸك بولاتىنى بەلگٸلٸ. وسى باعىتتا نەندەي جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتىرسىزدار?
– كەنەن اتامنىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى بولعاندىقتان, سالماق, كٶبٸنە, بٸزگە تٷسەدٸ. سوندىقتان كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكٸزۋ ٷشٸن ٷنەمٸ جۇمىس ٸستەيمٸز. اۋىلدا اتامنىڭ مۇراجايى بار. اتامنىڭ اتىندا ساياباق بار. مۇراجايدى وبلىس, اۋدان ٶز قاراماعىنا العان. مەنٸڭ اعام مۇرات كەنەنوۆ – مۇراجاي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. اۋىلداعى قاراشاڭىراقتا اتامنىڭ كەلٸنٸ – «كەلٸنجان» ەنٸنٸڭ كەيٸپكەرٸ تۇرىپ جاتىر. ەلگٸندە ايتقان مۇرات اعام ٶزٸنٸڭ بالا-شاعاسىمەن سول قاراشاڭىراقتىڭ تٷتٸنٸن تٷتەتٸپ وتىر. اتامنىڭ بۇرىنعى تۇرعان ٷيٸ قازٸر مۇراجاي. ەش جٶندەۋ جٷرگٸزبەي, سول كٶنەنٸڭ كٶزٸ قالپىندا ساقتاۋعا تىرىستىق.
كەلگەن كٸسٸلەردٸڭ بەرٸنە ەسٸگٸ اشىق. «مىنا جەردە كەنەكەم وتىرعان, مىناۋ سەبەڭنٸڭ, مۇحاڭنىڭ وتىرعان ورنى, مىنا جەردە ديماش اتامىز وتىرعان ەدٸ» دەپ كٶرسەتەدٸ. اتام ايتپاقشى, قالىڭ قازاقتىڭ ٶكٸلدەرٸ كەلٸپ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ, ەن تىڭداپ قايتادى. كەشەگٸ كٷننٸڭ كۋەسٸ بولعان كيەلٸ شاڭىراق بٷگٸنگٸ ۇرپاققا سول تاريحتىڭ بەينەبٸر جالعاسى سيياقتى. كەلگەن كٸسٸلەر رۋحتانىپ, تٸپتٸ, 10 مينۋت بولسا دا ايالداپ كەتەدٸ. ٷلكەن كٸسٸلەر بالالارىمەن كەلٸپ, اتانىڭ ٶزٸ بولماسا دا, سول بوساعادان باتا العانداي, ىرىمداپ جاتادى. كٸم كەلسە دە, اتامنىڭ ٷيٸنٸڭ ەسٸگٸ اشىق. اتامنىڭ سٷيٸكتٸ كەلٸنٸ بولعان دينا اپام تاريحتان سىر اقتارىپ, ەڭگٸمە ايتۋدان بٸر شارشامايتىن كٸسٸ. اعام دا كەلگەن كٸسٸلەرگە ٶتكەن كٷندٸ ەسكە تٷسٸرٸپ, ەڭگٸمەلەپ وتىرعاندى جاقسى كٶرەتٸن ادام. الماتىدا اتامىزدىڭ اتىندا كٶشە بار. ەسكەرتكٸش تە قويىلعان. ونىڭ اۆتورى – تانىمال سەۋلەتشٸ باقىتجان ەبٸشەۆ دەگەن اعامىز ەدٸ.
ەسكەرتكٸش ٶتە ەدەمٸ, اتامىزدىڭ بويىنداي بيٸك ەتٸپ جاسالعان. جىل سايىن اتامىز ٶمٸردەن ٶتكەن 12 سەۋٸر كٷنٸ ۇرپاقتارى سول جەردە جينالامىز, قۇران باعىشتايمىز. سول كٷنٸ مٸندەتتٸ تٷردە اتامنىڭ بالالارىنان باستاپ, شٶبەرەلەرٸنە دەيٸن ەن ايتۋدان سايىسقا تٷسەمٸز. مۇنداعى ماقسات – اتامىزدىڭ مۇراسىن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, تانۋ. ەڭ الدىمەن, بٸزدەر – ۇرپاقتارى بٸلۋٸمٸز كەرەك. بٸز ٶزٸمٸز بٸلمەي جاتىپ, قالاي ٶزگەلەردەن سۇراۋعا تيٸسپٸز. كەنەن اتام بٷكٸل قازاققا ورتاق. بٸزدٸڭ ەۋلەتتٸڭ عانا ەمەس, الاشتىڭ كەنەنٸ ەكەنٸن ەركەز ماقتان تۇتامىز. اتامنىڭ بەس بالاسى بولدى. ەكٸ ۇلى – كٶركەمجان مەن باقىتجان. قىزدارى – تٶرتكەن, اقتاماق, اقبٸلەك. مەن سول ەكٸنشٸ ۇلى – باقىتجاننىڭ بالاسىمىن. ەكەم – زەينەتكەر, قازٸر استانادا تۇرىپ جاتىر.
اتامنىڭ ٶزٸنٸڭ داۋسىمەن جازىلعان بٸرنەشە ەننٸڭ بارى دەتكە قۋات. بۇل ارادا سەبيت مۇقانوۆ, بوريس ەرزاكوۆيچ, مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆكە ەرەكشە العىس ايتۋعا تيٸسپٸز. كەزٸندە مىرزاتاي اعا ارنايى اتاما بارىپ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ, بٸراز ەندەرٸن جازىپ العان ەكەن. جالپى, اتامنىڭ 110-نان استام ەنٸ بار. اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى رەتٸندە بٸزدٸڭ اتقارىپ جٷرگەن جۇمىستارىمىز ٶتە كٶپ. قولعا الىپ وتىرعان بٸر جوبامىزدىڭ شەت-جاعاسىن ايتا وتىرايىن. ٷمبەتەلٸ اتا اتىنداعى مۇراجاي, جامبىل, اباي, م.ەۋەزوۆ, ع.مٷسٸرەپوۆ, ن.تٸلەنديەۆ, ت.ب. مۇراجايلارمەن تٸكەلەي جۇمىس جاساپ, ۇرپاقتارىمەن بايلانىسىپ, بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەسەك دەيمٸن. مەسەلەن, كەنەن اتامىزدىڭ كٷندەرٸن جامبىل مۇراجايىندا ٶتكٸزسەك, ول جەرگە تەك كٶنە جەدٸگەرلەردٸ عانا اپارماي, ەندەرٸن ورىنداپ, ەڭگٸمەلەرٸن ايتىپ وتىرسا, قانداي جاراسىمدى بولار ەدٸ. جاستارعا سول ۋاقىتتاعى كٸسٸلەردٸڭ دوستىعى تۋرالى ايتىلسا, بۇل تەك تاريح ەمەس, ٷلگٸ بولىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا ۇلاسار ەدٸ.
سەتٸن سالسا, كٷزدە دەستٷرلٸ ەندەردەن كونتسەرت ۇيىمداستىرساق دەيمٸز. ەكەم وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن «ەكە رۋحىمەن سىرلاسۋ» دەگەن كٸتاپ جازىپ, «الاتاۋدىڭ اقيىعى» دەگەن دەرەكتٸ فيلم تٷسٸردٸ, تٶرتكەن تەتەم ەكٸ كٸتاپ شىعاردى. كەنەن اتامنىڭ ەندەرٸن ساحنادا ورىنداپ جٷرگەن ەنشٸلەرگە ٷيرەتكەن دە وسى كٸسٸلەر. اتام تۋرالى بٸرنەشە كٸتاپ, فوتوالبومدار شىقتى. ول كٸسٸنٸڭ دوستىققا بەرٸك ەكەندٸگٸ, سىيلاسقان كٸسٸلەرٸنە ارناپ جازىپ كەتكەن ەندەرٸنٸڭ تاريحى تۋرالى جازىلعان ەستەلٸك-ەڭگٸمەلەردٸڭ بارلىعى دا تاريح بولىپ, تاسقا باسىلدى.
– وتباسىڭىز تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز, وتباسىنداعى ۇستاناتىن قاعيداڭىز قالاي?
– وتباسىلىق ەلەمٸمدە – ماعجان دەگەن ٷلكەن ۇلىمىزدىڭ ەسٸمٸن ەكەم ماعجان جۇماباەۆتىڭ قۇرمەتٸنە قويعان ەدٸ. ەكٸنشٸ ۇلىمىز باقتيياردىڭ ەسٸمٸن قايىن اتام الماس قويدى. ەليما دەگەن قىزىمىز بەن مٷسٸلٸم دەگەن ۇلىمىزدىڭ ەسٸمدەرٸن ٶزٸمٸز قويدىق. بوس ۋاقىتىمدى انا تٸلٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن, اتاسىنىڭ مۇراسىن قۇرمەتتەي بٸلەتٸن ۇرپاقتاردى تەربيەلەۋگە ارنايمىن. وتباسىمىزدا قاناعات دەگەن سٶزدٸ كٶپ قولدانامىز. ەشۋاقىتتا «اناۋ وزىپ كەتتٸ, اناۋ بايىپ بارادى» دەگەن پەندەشٸلٸكپەن ٶمٸر سٷرمەۋ كەرەك. اللا ٶزٸنٸڭ سٷيگەن ادامدارىنا كٶبٸرەك بەرەتٸن شىعار. مٷمكٸن كٸشكەنە سىناپ, كەيٸن بەرەتٸن بولار. ەركٸمنٸڭ ٶز جولى بار ەكەنٸن ۇمىتپاعانىمىز جٶن. ەرينە, بەسەكەلەستٸك بولۋى كەرەك. ول – العا ماقسات قويۋ. كەنەن اتامنىڭ وتباسىندا مىنانداي فيلوسوفييا بار. ونى تٶرتكەن تەتەم دە, مەنٸڭ ەكەم دە جيٸ ايتىپ, ەسٸمٸزگە سالىپ وتىرادى. «ادام بالاسى كەڭ, اشىق, مٸنەزٸ جاقسى بولسا, ونداي ادامدى كٸم جاقسى كٶرمەيدٸ. تەك ولارعا ٶمٸردە قيىنداۋ بولادى» دەيتٸن. سوندىقتان الدا دا ەمەس, ارتتا دا ەمەس, ادام ورتامەن جٷرۋ كەرەك. باقتىڭ بەرٸ, جاقسىلىقتىڭ بەرٸ ورتادا دەپ وتىراتىن ەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاستان –
رايا ەسكەندٸر.
"الماتى اقشامى" گازەتٸ
