Muhit Ázirbaev: "Týǵan jer" baǵdarlamasy týǵan jerge degen sezimimdi arttyra tústi

Muhit ÁZIRBAEV,

GLOBAL kompaniiasynyń baqylaý keńesiniń  tóraǵasy,  qalalyq máslihat depýtaty:

«Almatyda týyp, aýyldy ańsaityn balanyń birimin»

– Muhit Baqytjanuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Týǵan jer» baǵdarlamasyn júzege asyrýda belsendilikpen iske kirisken azamattardyń birisiz. Ózińiz osy baǵdarlamany qolǵa alǵanda eń aldymen, qandai sezimde boldyńyz? Qandai oi boldy?

– Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda ultymyzdyń rýhani dúniesine serpilis jasap berdi. Máselelerdiń bárin saralai kele, elge, jerge, qala men aýylǵa taǵzym etýdiń bir úlgisi retinde «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynǵan edi. Qalalyq ákimshilikte shahar basshysy Baýyrjan Baibektiń tóraǵalyq etýimen úlken otyrys ótken edi. Ony osy baǵdarlamanyń tusaýkeseri desek te bolady. Sol joly aldaǵy atqarylatyn jumystardyń baǵyttary týraly keńinen aitylǵan edi.

Negizgi tórt baǵyt – bilim, aimaqtyń mádenieti, týǵan jerdi qoldaý jáne osylardy aqparattyq qamtý baǵyttary tanystyrylyp, olardyń árqaisysyna kiretin is-sharalar týraly aitylǵan edi. Árine, bul arada týǵan jerdi, onyń ta­rihy men mádenietin túletý, ólketaný eń aldyńǵy basym baǵyt­tarǵa ie bolyp turǵany belgili. Dál qazirgi ýaqytta Almaty qalasy boiynsha, «Týǵan jer» baǵdarlamasy qyzý qolǵa alynyp, jan-jaqty júzege asyrylý ústinde deýge tolyq negiz bar.

Elimiz kórkeise eken degen qaiyrymdy, qolynda qarjysy bar azamattardyń barlyǵy osy baǵdarlamanyń júzege asýyna barlyq yntalarymen kirisip ketken. Kóptegen áleýmettik mańyzy zor nysandar boi kóterip jatyr. Olardyń barlyǵy kezegimen halyq igiligine beriletin bolady.

Kez-kelgen adamnyń týǵan jeri – onyń kishi Otany. Men Almatyda týyp-óskenimmen – ata-babamnyń, ata-anamnyń kindik qany tamǵan jerin ózimniń týǵan jerim dep sanaimyn. Kenen atamnyń aýyly – Mádibulaq degen aýylymyz bar. Elýinshi jyldary Kenen atam sol Mádibulaqtan búgingi Kenen atyndaǵy aýylǵa kóshken eken. Ol jerdi de biz óz aýylymyz dep sanaimyz. Atam sol jerde 27 jyl boiy turdy. Búginde atamnyń turǵan úii murajaiǵa ainalǵan. Kenen atam sol jerde máńgilik uiqyda jatyr. Sondyqtan búkil Qordai aýdany, tarihy tereń kóne Taraz, Jambyl oblysynyń men úshin orny ystyq. Men ózimniń týǵan jerim dep sanaitynym da sondyqtan.

Álginde aitqanymdai, meniń ómirimniń deni Almatyda ótip jatyr. Jumysym da, biznesim de osynda. Qoǵamdyq jumysym da tikelei qalamen bailanysty. Degenmen, bizdiń atamyzdyń bizge aityp ketken bir ósieti, ol – aýyldan qol úzbeý máselesi. Ony óziniń urpaǵyna qaldyrǵan, eldiń bolashaǵy úshin óte bir umytpai este saqtap júretin qaǵidasy desem de bolady. Men sony árkez esime alyp, jadymnan shyǵarmaýǵa tyrysamyn. Ásirese, qazirgidei qolymyzda múmkinshiligimiz bar kezde aýylǵa nege kómektespeske? Aýyldan qol úzbeý degen kúni-túni toiǵa baryp, qydyryp júrý emes. Toidyń da jóni bar, qazanyń orny tipti basqa. Kópshilikten qalmaý kerek. Barý kerek, qaiǵyryp otyrǵan janǵa kóńil bildirip, basý aitý kerek. Ol – atadan kele jatqan jol.

Dál qazirgi ýaqytta ábden oilanyp-tolǵanyp, aýylǵa qatysty bir jobany qolǵa alyp jatqan jaiymyz bar. Ol bizneske bailanysty emes. Elbasymyzdyń «Týǵan jer» baǵdarlamasynan keiingi týǵan bir perzenttik sezim desek te bolady. Aýylda qazir ózińiz de bilesiz, jumys jaǵy tapshylaý. Qalamen salystyrsaq, múmkindik jaǵy kelińkiremeidi. Qolynda kishkene qarjysy bar, múmkindigi bar jandardyń ózi qalaǵa kóship ketýge daiyn otyr. Kóp jaǵdaida ol kisiler «jumys joq», «balamyzdy oqytamyz, qalaǵa baryp bilim alsyn, el kórip, jer kórip óssin, til úirensin» degen ýáj aitady. Sóitip, bárimiz úiimizdi satyp, qalaǵa kóship ketip jatamyz. Bul, árine, durys emes. Qazaqtyń shyqqan jeri – aýyl. Bizdiń tamyrymyz da, túbirimiz de sol aýylda. Jaǵdai joq eken dep bárimiz qalaǵa údere kóshsek, aýylda kim qalady? Aýylda tek aýyl sharýashylyǵymen ainalysyp júrgen azamattar ǵana qalyp,  ferma bolyp qana qalady.

– Aýyl ana tilimizdiń de altyn qazynasy ǵoi, ol jaiynda ne aitar edińiz?

– Jalpy, meniń azamat retindegi ustanymyma súiensem, kez-kelgen adamnyń óz tarihyn jan-jaqty, tereń bilýi basty mindetteriniń biri. Al tarihty tanýyńyz úshin, eń aldymen, óz tilińizdi tereń bilýińiz kerek. Búgingi tańdaǵy qolǵa alynyp otyrǵan úshtildilikti men zor yntamen qoldaimyn. Nege deseńiz, «kóp til bilseńiz, kóp adamsyz» dep keletin qytai támsiliniń ózi qajettilikten týsa kerek. Al dál qazirgidei zamanda kez-kelgen adamnyń onshaqty tilge deiin meńgerýge múmkindigi bar. Eń bastysy, adamda ynta, niet bolsa, úirenip alýǵa qabilet-qarymy jetedi. On til bolmasa da kez-kelgen adamnyń kem degende eki-úsh shet tilin meńgerýine bolar edi.

– Ózińiz shet tilin bilesiz be?

– Iá, men aǵylshyn tilinde erkin sóileimin, jaza da bilem. Qazir taǵy bir tildi úirenip alsam ba dep talap qylyp otyrǵan jáiim bar. Balalarymnyń bári aǵylshyn tilinde oqidy, tereńirek bilýge kúsh salyp jatyr. Mekteptegi oqityn pánderine qosymsha retinde basqa baǵdarlamalardy igere otyryp, tilge den qoiyp otyrǵandary meni qýantady. Óz otbasymdaǵy eń úlkeni, iaǵni, balalarymnyń úlgi tutatyn kisisi menmin. Sondyqtan balalarym meniń tildi úirengenimdi, oǵan ýaqyt bólip, eńbek etip, meńgerip alǵanymdy kórip otyr. Eger men taǵy bir tildi igerip, úirenip alsam, balalarymnyń da «bizdiń ákemiz taǵy bir tildi úirenip jatyr. Demek, bul qajettilik, olai bolsa, bizge nege úirenbeske» dep ózderiniń aldyna maqsat qoiatyny anyq.

Jalpy, adamnyń jas kezinde qabyldaý múmkindigi zor bolady. Sondyqtan balalarǵa durys baǵyt bersek, olardyń da birneshe tildi meńgerip alýlaryna bolar edi.

– Úlken kisilerden siz týraly jyly pikirlerdi jii estip júremin. Siz jaiynda, tipti, «Aýyldy saǵynsań, Kenekemniń nemeresimen áńgimeles» degen de sóz bar eken…

– Almatyda týyp, aýyldy ańsaityn balanyń biri bolyp óstim. Bul, árine, ata-anamnyń tárbiesiniń arqasynda bolar. Bala kúnimizden aýyldyń isin sińirip, tabanymyzdy topyraǵyna tigizip ósirdi. Árkez dalany saǵynyp, sol dalamen rýhtanyp óstik. Elbasymyzdyń ózi de aýyl týraly árkez qurmetpen óte jyly pikirler aityp otyrady. «Aýylyń – altyn besigiń» deidi. Ol kisi de aýyldy jaqsy kóredi. Árkez qamqorlap, nazarda ustap otyrady. Bizdiń ádet-ǵuryp, salt-dástúr, tipti, tarihymyzdyń bastaýy bolyp tabylatyn aýyl - ata-babamyzdyń kieli mekeni. Biz úshin aýyldyń orny erekshe. Óz basym otbasymmen jii-jii aýylǵa baryp turamyn. Sol kezde men balalaryma: «Sender aýylǵa barǵanda bárine tosyrqap, úrkip qaramańdar. Aýylda da qalanyń halqy siiaqty adamdar turady. Múmkin olardyń kiim kiiý úlgisi basqasha bolar. Olar ózderiniń jumys isteýlerine, júrip-turýlaryna yńǵaily bolý úshin tańdaýlary múmkin. Ózderińdi de, ol kisilerdi de yńǵaisyz jaǵdaiǵa qaldyrmańdar», – dep aityp otyramyn.

Aýyl bizge negizgi kúshti beretin qainar kózimiz siiaqty. Biz ózimizge rýhani azyqty sol aýyldan alyp, boiymyzǵa sińire­miz. Aýylǵa barǵan boida airyqsha bir qasietke ie bolyp qalamyz. Máselen, aýylǵa úsh-aq kúnge baryp kelińizshi. Siz múldem basqa adam bolyp shyǵa kelesiz. Kózqarasyńyz ózgerip, kóńilińiz kóterilip, bir sergektik paida bolady. Aýylǵa baryp rýhtanyp kelesiz. Basqasha bir tyń ideialar týyndaidy. Shyǵarmashylyq adamdarynyń ozyq dúnieleri sol aýylda týyp jatady emes pe? Qaladaǵy ómir, árine, basqasha. Uzyn joldyń boiyndaǵy ǵimarattar siiaqty. Oń jaǵyńyz da, sol jaǵyńyz da myńdaǵan kólik, bir baǵytqa táýeldisiz. Qalada qansha degenmen, ýaqytty óz ornymen paidalanýyńyz kerek. Etken eńbegińizdiń nátijesi kórinip turýy kerek. Bylaisha aitqanda, saǵattyń árbir tiline ilesip otyrýymyz kerek. Aýyldaǵy ómir basqashalaý. Keide «osy aýyldaǵylardyń ýaqytpen sanaspaityny-ai» dep keiistik bildirip jatatyndar da bolady. Ol kisilerdiń kóńilderi basqasha.

Daladai keń peiildilikpen bárine mamyrajai qaraidy. Árbir minýtty tek jumys, ne másele sheshýge arnaityn bolsaq, ol qiyn jaǵdai. Sondyqtan men ýaqyttyń tapshylyǵyna qaramai, balalarymdy aýylǵa jii aparýǵa tyrysamyn. Aýyldaǵy balalardyń qalaǵa kelip ornalasyp, úlken oqý oryndaryna túsip nemese qalaǵan kásipti meńgerip shyǵýlaryna kómek qolyn sozyp otyrýdy azamattyq paryzym dep bilemin. Mundaǵy bar oiym qalada ósken bala men aýyl balasy aralasyp, áńgimeleri jarasyp, qalada ósken bala aýyldyń ozyq ádet-ǵurpyn úirense, aýyldyń jastary qalanyń ziialy mádenietin úirense deimin.

Óitkeni, qala balasy tek ǵalamtormen shektelip qalmaýy kerek. Sondyqtan qaitkende de bir-birin dos tutyp, aralasyp ósse, olardyń kózqarasynyń qalyptasýyna, dúnieni tanýǵa, ónerdi túsinip ósýlerine, halyqtyń injý-marjanyn bilip ósýlerine jol ashylǵan bolar edi.

«Týǵan jer» baǵdarlamasynyń aýqymy óte keń. Eger biz aýyl jastarymen kezdesip, jaqsy bir jobany qolǵa alyp, onyń qalai júrgizilýin úiretip, biznes bastap bersek, olar qalaǵa baryp jumys izdemei-aq, sol aýylda otyryp óziniń tirshiligin dóńgeletetin edi. Men ózimniń tájiribem arqyly da bilem, qalada bir kásipti ashyp, ony ári qarai júrgizý ońai sharýa emes. Bala kúnimde úsh ai demalysty aýylda ótkizip, jalań aiaq júretin edim. Sosyn qalaǵa kelgen kezde eki apta boiy aiaq kiimge úirene almai, jalań aiaq júgirgim kelip turatyn. Kóshege shyǵa qalsam, baǵdarshamǵa qaraýdy umytyp ketip, ońǵa, solǵa qaramai, biraz ýaqytqa deiin týra tartatynmyn. Sol siiaqty, ómirge kele salyp, aýyldyń tirshiligine úirengen adamdardyń da qala tirshiligine boiusynyp ketýi ońaiǵa túspeidi. Bul aýyldan qalaǵa kelmeńder degenim emes, jalpy, bizge qalada da, aýylda da turatyn adamdar kerek. Árkimniń ómirdegi óz orny bolady degendei, aýyl da azamatymen aýyl, qala da óziniń tirshiligin toqtatpaýy kerek.

Jastardyń janarynda nur oinaidy

– Kásipker retinde týǵan jerge degen yqylasyńyz qalai?

– Ózim qaladaǵy №56 mektepte oqydym. Joǵary oqý ornyn osy qalada bitirdim. Qaladaǵy kóp qabatty úilerdiń birinde turamyn. Sondaǵy oilaitynym, «osy ózim turyp jatqan aýlaǵa bir jaqsylyq jasasam eken» nemese «bilim alǵan ýniversitetime qolymnan kelgen bir kómekti kórsetsem ǵoi» dep oilap júremin. Ózim eńbek etip júrgen ujymnyń qol jetkizgen biiktigi, tabysy – bári de týǵan jerge degen qurmet bolsa kerek. «GLOBAL» qurylys ujymynda, iaǵni, basqarmasynda júzden astam adam, al sáýletshilerimizdi, qurylysshylarymyzdy qosqan kezde myńǵa jýyq adam jumys isteidi. Osy basqarmada dál qazir 160-tai kisi bar. Ózim «Nur Otannyń» múshesimin. Byltyr bastaýysh partiia uiymyn qurǵanbyz.

Bir top kisi birden múshe bolamyz dep kelisti. Men sol kezde: «Sizderdi men mindettep, múshe bolyńyzdar dep otyrǵan joqpyn. Partiianyń múshesi bolýǵa yqylasty ekensizder, jumys isteńizder. Partiiaǵa múshe bolmasańyzdar, ol da óz erikterińizde. Bári adamnyń erkimen bolatyn nárse», – dedim. Qazir sol jigittermen biz birneshe jobany qolǵa alyp, jumys jasap jatyrmyz.

Solardyń biri – «Ardagerlerdi ardaqtaiyq» dep atalatyn shoqtyǵy biik shara. Árkez jastarǵa «Soǵystyń zardabyn kórgen kisilerge qashanda qoldan kelgen kómekti kórse­tińizder. Búgingi ómir sol kisilerdiń erligimen kelip otyr. Ár­kez qabaǵyna qarap, tipti, bes-on minýt ýaqyt qiyp, jaǵ­daiyn surańyzdarshy. Sonyń ózi ol kisilerge jetip jatyr. Eń bastysy, ol kisilerge iltipat kerek. Keide sol kisilerdiń aramyzda júrgenin umytyp ta ketip jatamyz» deimin.

Jalpy, bizdiń bastaýysh partiia uiymy jastardyń ómirine kóp kóńil bólip otyramyz. Sondaǵy meniń ómirden túigenim, eń ushqyr, eń júirik – ýaqyt ekendigi. Buryn áli jaspyz ǵoi, úlgeremiz deitin edik. Aqyl toqtata kele, ýaqyttyń óte tyǵyz ekenin túsinip otyrmyn. Sońynda bir iz qaldyram, halqyma paidasy bar jumys jasap keteiin deitin azamattar úshin ýaqyt tyǵyz bolsa, kerisinshe, óz-ózimen, ne istesem de ózim úshin dep, bos, uiqyly-oiaý júretinderdiń ýaqyty mol bolady eken.

Ózim Bostandyq aýdanynan sailanǵan máslihat depýtaty bolǵandyqtan, kóbine sol aýdannyń filialymen jumys isteimin. Jastardy jinap forým, dóńgelek ústel, kezdesýler ótkizemiz. Ol jerge qalanyń jastary, stýdentter, joǵary sy­nyp oqýshylary keledi. Jastarmen emen-jarqyn áńgimelesip otyryp baiqaitynym, tyń ideialar, ózindik oi-pikirlerdiń moldyǵy. «Asyl – tastan, aqyl – jastan» deidi ǵoi. Kómek, qoldaý qajet bolsa, ony da aityp, aqyl-keńes berip, baǵyt kórsetemiz. Bostandyq aýdanynda ana tilinde dáris beretin on mektep bar. Sol mektepte oqityn joǵary sy­nyp oqýshy­larymen kezdesip, óz ómirimnen mysal keltire otyryp, áńgimeleskende, jastardyń janarynda nur oinap, úlken ómirge degen senimniń paida bolǵanyn san márte baiqadym.

Bul aradaǵy maqsatym – balalardyń úmit otyn oiatý. Jái ǵana sóilesip otyryp, olarǵa ómirdegi kezdesken qiyndyqtan qoryqpai, «qaiyǵym eskeksiz qaldy» degen qorqynyshyn seiiltý. Joǵary synyp oqýshylarynyń aldyndaǵy zor mindet mektepten keiingi synaqty tapsyrý. Ásirese, UBT aldynda balalardyń oiǵa ketip, erteń qalai bolar eken dep júrgen sátterin san márte kezdestirdim. Sol kezde olarǵa aqyl-keńes aityp, qarapaiym qaǵidalarmen túsindirip, jón siltegenimde, talai jastyń keýdesin tiktep, ózderine degen senimniń paida bolǵanyn da kórdim.

Keiinnen mektep basshylarymen, ustazdarymen kezdesip qalǵanymda, olar «kitap oqymaityn balalarymyz kitap oqi bastady. Emtihanǵa jan sala kiristi» degende, qýanyp qalady ekensiz. Bul da sol týǵan jerdiń bir perzentine tigizgen kishkentai ǵana kómegimiz  der edim.

Jastarmen júrgizip jatqan jumystarymyzdyń taǵy bir júielisi, olarǵa biznestiń álippesin úiretýge arnalǵan «Biznes degen ne?» jobasy. Balalardyń tilimen, balalardyń kózqarasymen, biznesti uǵynyqty túrde jetkizetin ótken jyldyń sońynda qolǵa alǵan «Aimab» degen jobamyz bar. Mundaǵy maqsatymyz – balalardyń biznestiń ne ekendigin bilip ósýine kómektesý. Menedjment, lider, biznesmen degenniń ne ekendigin osy bastan úiretip otyrsaq, erteń oqý ordasyna túskende, qosymsha kómek bolady. Balalardyń barlyǵynyń biznesti meńgerip ketýi shart emes. Basqa salada jumys istese de, túbi bir qajetine jaraidy.

Jastarǵa, otbasyndaǵy ózimniń balalaryma da únemi aityp otyratyn keńesim – bir ideia oilaryńa keldi me, qoiyn dápter bastap, soǵan jazyp júrgendi ádetke ainaldyryńdar deimin. Kúni erteń qajettisin ómirińe arqaý etesiń. Máselen, meniń onshaqty qoiyn dápterim bar. Qolym bosta paraqtap qarap shyǵamyn. Birinshiden, bul adamdy uqyptylyqqa, tártipke úiretedi.

– Siz basshylyq etip otyrǵan ujymnyń ózindik erekshe­likteriniń bar ekendigine qairan qalyp otyrmyn. Máselen, mekemede salt-dástúrdiń saqtalyp otyrǵandyǵy.

– Kóbine, bylaiǵy jurt biz týraly tek qurylys júrgizedi dep oilaidy. Ol – durys. Eń aldymen, bizdiń mindetimiz sapaly qurylys júrgizý, úi, ǵimarattar salý. Sonymen qatar, mundaǵy eńbek etip jatqan kisiler úshin bul ujym ekinshi úileri ispetti. Sondyqtan ózimizdiń ulttyq mánerimizdi qashanda ulyqtap otyramyz. Áz-Naýryz, Jańa jyl merekesi, Qurylysshylar kúni, t.b. merekelerdi barynsha ulttyq naqyshta ótkizýge kúsh salamyz. Óz ujymymyzda ótkizip kele jatqan Naýryzdy biz bylaisha toilaimyz. Máselen, merekege kelgen júz jiyrma kisini bes komandaǵa bólip, olardyń árqaisysyna qazaqtyń ulttyq dástúrin bólip beremiz. Ádilqazylar alqasy olardyń dástúrdi qanshalyqty jetik biletindikterine, ulttyq kiim úlgisine, sosyn bergen batalaryna qarap baǵa qoiyp otyrady. Osylaisha úsh shartty jetik meńgerip shyqqan komandany anyqtap shyǵamyz. Alǵashqy kezde men ishtei «Myna jas balalar ádet-ǵuryp, salt-sanany bilmei, onyń túbine tereń boilai almai jatsa qaitemiz. Yńǵaisyz jaǵdai bolyp qalmas pa eken» dep otyratynym ras edi. Biraq, bári men oilaǵandai bolmai, kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, riza bolyp qaitty. Bizdiń ádet-ǵurpymyz keremet qoi. Jastarymyz bilgenderin jurtqa kórsetip, bilmegenin úirenip degendei, bir jaima-shýaq, túsinistik pen birlik saltanat qurǵan edi. Bul bizdiń ujymdaǵy ótetin merekelerden bir ǵana mysal.

Paidasy bar joba ómirge kelse, halyqtyń ózi-aq ony qoldap ketedi

– Muhit Baqytjanuly, siz ánderi qazaq óneriniń injý-marjanyna ainalǵan ataqty Kenen Ázirbaevtyń nemeresisiz. Sońyndaǵy izi retinde atańyzdyń ónerin qalai dáriptep júrsiz?

– Jaqynda ǵana Kenen Ázirbaev atyndaǵy jekemenshik qor ashtyq. Onyń qurylys kompaniiasyna esh qatysy joq. Onyń jarǵysynda Jetisý óńirleriniń ánderin, ónerin nasihattaý úshin jumystar júrgizedi dep jazylǵan. Jalpy, dástúrli ónerdi jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Bul arada Jetisý óńiriniń ónerin nasihattaý ǵana emes, ol tek shartty uǵym ǵana. Mundaǵy eń basty maqsat – tarihty umytpaý. Dástúrli óner iesiniń ónerin nasihattap, esimderin jańǵyrtý bolǵandyqtan, alǵashqy qadamdarymyzdy orta mektepterden bastap jatyrmyz. Árbir mekteptegi mýzykalyq synyptarda dombyramen, qobyzben, jetigenmen án aitatyn balalarǵa ónerdi muǵalimderdiń kómegimen úiretken bolsaq, ol bala erteń ánshi bolmai-aq qoisyn, ónerden habary bolyp ósedi emes pe? Balanyń mýzykalyq saýaty ashylady. Úirengen óneri ózine qalady. «Ónerdi úiren, úiren de jiren» deidi ǵoi halqymyz. Otyrǵan ortasynda dombyramen án salyp otyrsa, ózi úshin de jaqsy ǵoi. Qazir aýylǵa barǵanda baiqap júrmin, kóp balalar dástúrli ánderdi estradaǵa salyp aitatyndy shyǵarǵan. Bir-eki ándi solai óńdep alady da, aityp júre beredi. Dombyraǵa umtylyp jatqandardy kórmedim. Dástúrmen ónerimizdi dál osylai nasihattai beretin bolsaq, 50 jyldan soń jaǵdai ne bolady?

Sondyqtan ulttyq aspaptarymyzdy balalarymyz qolymen ustap, janymen sezinip óssin degen oidan osyndai bir joba ómirge kelip otyr. Qazir, shúkir, bir synypty jabdyqtadyq. Meniń kózimniń jetkeni, osyndai máni bar, paidasy bar joba ómirge kelse, halyqtyń ózi-aq ony qoldap ketedi eken. Eger óziń úshin, ózińniń biznesiń úshin ǵana bir bastama kóterseń, ony halyqtyń qoldap jatqanyn kórmedim.

– Sońǵy kezderi Almatyda ásem ǵimarattar kóptep boi kóterip jatyr. Sizdiń kompaniia turǵyzǵan úiler qalanyń qai jerlerinde ornalasqan? Qandai qurylystardyń avtorysyz?

– Almatynyń tórinde birneshe qurylys nysanyn saldyq. Áli de salyp jatyrmyz. Árine, qurylystyń jobasyn jasaǵan kisiler – avtorlary, biz tek salýshylarmyz. Kezinde «Qýat» kompaniiasy bastap, 2007-2008 jyldary qarjy daǵdarysyna bailanysty Sairandaǵy boi kótergen úilerdiń toqtap qalǵany belgili. Biz sol úilerdi Úkimet basshylarymen aqyldasa otyryp, bitirgen edik. Biz ózimiz qolǵa aldyq. Óitkeni, ol úilerdiń bir jarym myńnan astam úleskerleri boldy. Sol kezderde úlken másele boi kóterip, kádýilgi áleýmettik jaǵdai týyndaǵan edi. Kompaniiamyz «Shahristan» degen turǵyn úi keshenin turǵyzdy. Alystan kózge túsetin, ózenniń boiynda ornalasqan ádemi turǵyn úiler qazir qalaǵa ózinshe kórik berip tur. Sosyn «AFD plaza» degen úilerimiz bar. Aǵylshynsha jazylǵandyqtan, kóbine, ataýyn túsinbei jatady. Sondyqtan men ál-Farabi dańǵylynda ornalasqan turǵyn úiler dep túsinikteme berip otyramyn. «Miras Park» degen turǵyn úiler saldyq. Myna tusta «Dostuk Residense» (buryńǵy aty «Altyn ǵasyr») úilerin salyp boldyq. Osydan 5-6 jyl buryn bastalǵan «Naýai» degen úilerdi qazir biz salyp jatyrmyz. Budan da ózge ásem turǵyn úi keshenderi bar. Olar «Jaǵalaý», «Káýsar», «Altyn bulaq», t.b. dep kete beredi. Jalpy, qalamyzda qurylys kompaniialary óte kóp. Árbir qurylystyń ózindik qoltańbasy bolady. Osy arada taǵy «Týǵan jer» baǵdarlamasyna júginýge týra keledi.

Qalada nebir turǵyn úiler boi kóterip jatyr, degenmen, kórshilerdiń qarym-qatynasy, turǵyndardyń bir-birine degen syilastyǵy qandai degen oi keledi. Kóp qabatty úilerdiń turǵyndary arasyndaǵy bailanys úzilip qalǵandai. Tipti, qazirgi salynyp jatqan úilerdiń kólik qoiatyn turaǵy da birge salynatyn boldy. Kóligińizdi qoiasyz da, birden liftige minip, joǵary kóterilip ketesiz. Bul kúni qoqysty da syrtqa alyp shyqpaityn boldyq. Jumysqa shyqqan kúnniń ózinde kórshilermen bas izesip óte shyǵamyz.  Bizdiń bala kúnimizde bári basqasha bolatyn edi. Ata-analarymyzben aýlaǵa shyǵyp, jarysyp án salatynbyz, bileitin edik. Bala bitken asyq atyp, dop qýatynbyz. Qazir qarap tursańyz, asyq oinap jatqan balany kórmeisiz. Qala balalarynyń asyq oinaýy sirek jaǵdaiǵa ainalǵaly qashan. Bizder balalar oiyn qyzyǵyna berilgen sátte, ata-analarymyz da áńgime-dúken quryp, kádimgi aǵaiyn kisiler siiaqty aralarynda bir jaima-shýaq jylylyq ornaityn. Aýlaǵa shyqqan kórshiler bir-birimen tanysyp, jón surasyp, tipti, bóten-bógde jan paida bola qalsa, toqtatyp, onyń kim ekenin, kimge kelgenin surastyra jóneletin. Urlyq-qarlyq, anaý-mynaý joǵalypty degendi estimeýshi edik. Bizdiń shahar basshysy Baýyrjan Qydyrǵaliuly únemi «Sanany turmys bileidi» degen támsildi jii aityp otyrady. Shyndyǵynda, solai ǵoi. Óz úiińde qalai bolsań, tysta da solai júresiń. Ózińdi solai ustaisyń. Ortańda da solai bolady.

Jalpy, adamnyń kishkentai kezindegi ósken ortasy, úi-ormany, mańaiyndaǵy aralasqan balalar, áńgimesin tyńdap ósken úlken kisiler – bári jadynda saqtalyp qalady eken. Sondyqtan biz ózimiz turǵyzyp jatqan úilerdiń aýlalaryna mán berip, úlkender otyratyn oryndyqtar qoiyp, balalardyń oiyn alańdaryn jasaimyz. Balalardyń jas erekshelikterin de eskerýge tyrysamyz. Máselen, 2 men 4, 6 men 10, 10 men 14 jas aralyq­taryndaǵy balalardyń oinaýy úshin alańdar turǵyzyp, odan eresek jasóspirimderdiń talǵamdaryna qarai, toǵyzqumalaq, shahmat, shashka oinaityn, mýzyka tyńdap otyratyn oryndar (besedkalar) jasaimyz. Qurylys sapasynyń myqty bolýyna mán berip, baǵasy qymbat, sapaly, tózimdi qurylys materialdaryn paidalanýǵa tyrysamyz.

Qurylys salǵan ekensiń, sapaly etip sal deimin. Ózim de kóp qabatty úilerde turamyn. Eger úiińizdiń bir buryshy mújilip nemese bir jerden sý tamshylap jatsa, mazańyz ketedi. Sondyqtan úi iesi sizge renjimeitindei bolýy kerek.

– Siz ózińiz salǵan úide turatyn shyǵarsyz.

– Joq. Biz turyp jatqan úidi basqa qurylys kompaniiasy salǵan. Ony 2007 jyly aldyq. Al biz qurylysqa 2009 jyly kirisken bolatynbyz. Kóbine, maǵan «óziń salǵan úide turyp jatsyń ba» degen saýal qoiady. Ázirge balalardyń mektebine jaqyn, úirenip qalǵan jer bolǵandyqtan, úi aýystyrý oiymyzda joq. Degenmen, josparda bar.

– Muhit Baqytjanuly, qala turǵyndary sizdi qaiyrymdy azamat retinde de tanidy. Ózińizdiń bastamańyzben júzege asqan sharalar óte kóp eken. Solarǵa da toqtala ketseńiz.

– «Maqtaý, madaq Allaǵa tán» deidi ǵoi. Kóbine, jasaǵan qaiyrymdylyqtar týraly aita bermeimin. Keide aǵalarymyz «Jasap jatqan jaqsylyqtaryńdy jurt bilýi kerek. Ol maqtanǵandyq emes. Qaita ózgelerge oi salasyń, úlgi bolasyń. Seniń jasaǵan isiń ekenin bilip jatsa, onda turǵan ne bar» dep maǵan jón aityp ta jatady. Men atqaryp jatqan sharalardy qoǵamdyq jumystyń biri dep sanaimyn. Osy qalanyń turǵyny retinde aǵash egip, onyń saiasy jurtqa pana bolsa eken deimiz. Kishkentai kezimizden jaqsy kóretin meken – Haiýanttar baǵyna da baryp, kishkene de bolsa, qol sozyp jatqan jaiymyz bar. Jastar – bizdiń keleshegimiz. Erteńgi eldiń taǵdyry da sol jastardyń qolynda. Sondyqtan kóp jobalarymyz jastarǵa qoldaý kórsetýge arnalǵan. Biylǵy jyly qala basshylyǵy «Jastar jylyn» jariialap otyrǵany belgili. Bul rette de kóptegen jobalardy qolǵa alyp otyrmyz.

Izdeýshisi barda – mura máńgilik

– Kenen atamyzdyń muralaryn saqtaityn da, kelesi urpaqqa jetkizetin de sizder ǵoi. Sońynda izdeýshisi barda muranyń máńgilik bolatyny belgili. Osy baǵytta nendei jumystar júrgizip jatyrsyzdar?

– Kenen atamnyń tikelei urpaǵy bolǵandyqtan, salmaq, kóbine, bizge túsedi. Sondyqtan kózdiń qarashyǵyndai saqtap, urpaqtan-urpaqqa jetkizý úshin únemi jumys isteimiz. Aýylda atamnyń murajaiy bar. Atamnyń atynda saiabaq bar. Murajaidy oblys, aýdan óz qaramaǵyna alǵan. Meniń aǵam Murat Kenenov – murajai direktorynyń orynbasary. Aýyl­­daǵy qarashańyraqta atamnyń kelini – «Kelinjan»  ániniń keiipkeri turyp jatyr. Álginde aitqan Murat aǵam óziniń bala-shaǵasymen sol qarashańyraqtyń tútinin tútetip otyr. Atamnyń burynǵy turǵan úii qazir murajai. Esh jóndeý júrgizbei, sol kóneniń kózi qalpynda saqtaýǵa tyrystyq.

Kelgen kisilerdiń bárine esigi ashyq. «Myna jerde Kenekem otyrǵan, mynaý Sábeńniń, Muhańnyń otyrǵan orny, myna jerde Dimash atamyz otyrǵan edi» dep kórsetedi. Atam aitpaqshy, qalyń qazaqtyń ókilderi kelip, áńgime-dúken quryp, án tyńdap qaitady. Keshegi kúnniń kýási bolǵan kieli shańyraq búgingi urpaqqa sol tarihtyń beinebir jalǵasy siiaqty. Kelgen kisiler rýhtanyp, tipti, 10 minýt bolsa da aialdap ketedi. Úlken kisiler balalarymen kelip, atanyń ózi bolmasa da, sol bosaǵadan bata alǵandai, yrymdap jatady. Kim kelse de, atamnyń úiiniń esigi ashyq. Atamnyń súiikti kelini bolǵan Dina apam tarihtan syr aqtaryp, áńgime aitýdan bir sharshamaityn kisi. Aǵam da kelgen kisilerge ótken kúndi eske túsirip, áńgimelep otyrǵandy jaqsy kóretin adam. Almatyda atamyzdyń atynda kóshe bar. Eskertkish te qoiylǵan. Onyń avtory – tanymal sáýletshi Baqytjan Ábishev degen aǵamyz edi.

Eskertkish óte ádemi, atamyzdyń boiyndai biik etip jasalǵan. Jyl saiyn atamyz ómirden ótken 12 sáýir kúni urpaqtary sol jerde jinalamyz, quran baǵyshtaimyz. Sol kúni mindetti túrde atamnyń balalarynan bastap, shóberelerine deiin án aitýdan saiysqa túsemiz. Mundaǵy maqsat – atamyzdyń murasyn tereń túsinip, taný. Eń aldymen, bizder – urpaqtary bilýimiz kerek. Biz ózimiz bilmei jatyp, qalai ózgelerden suraýǵa tiispiz. Kenen atam búkil qazaqqa ortaq. Bizdiń áýlettiń ǵana emes, Alashtyń Keneni ekenin árkez maqtan tutamyz. Atamnyń bes balasy boldy. Eki uly – Kórkemjan men Baqytjan. Qyzdary – Tórtken, Aqtamaq, Aqbilek. Men sol ekinshi uly – Baqytjannyń balasymyn. Ákem – zeinetker, qazir Astanada turyp jatyr.

Atamnyń óziniń daýsymen jazylǵan birneshe ánniń bary dátke qýat. Bul arada Sábit Muqanov, Boris Erzakovich, Myrzatai aǵa Joldasbekovke erekshe alǵys aitýǵa tiispiz. Kezinde Myrzatai aǵa arnaiy atama baryp, áńgime-dúken quryp, biraz ánderin jazyp alǵan eken. Jalpy, atamnyń 110-nan astam áni bar. Atamyzdyń urpaqtary retinde bizdiń atqaryp júrgen jumystarymyz óte kóp. Qolǵa alyp otyrǵan bir jobamyzdyń shet-jaǵasyn aita otyraiyn. Úmbetáli ata atyndaǵy murajai, Jambyl, Abai, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, N.Tilendiev, t.b. murajailarmen tikelei jumys jasap, urpaqtarymen bailanysyp, birlesip jumys istesek deimin. Máselen, Kenen atamyzdyń kúnderin Jambyl murajaiynda ótkizsek, ol jerge tek kóne jádigerlerdi ǵana aparmai, ánderin oryndap, áńgimelerin aityp otyrsa, qandai jarasymdy bolar edi. Jastarǵa sol ýaqyttaǵy kisilerdiń dostyǵy týraly aitylsa, bul tek tarih emes, úlgi bolyp, urpaqtar sabaqtastyǵyna ulasar edi.

Sátin salsa, kúzde dástúrli ánderden kontsert uiymdas­tyrsaq deimiz. Ákem osydan bes-alty jyl buryn «Áke rýhymen syrlasý» degen kitap jazyp, «Alataýdyń aqiyǵy» degen derekti film túsirdi, Tórtken tátem eki kitap shyǵardy. Kenen atamnyń ánderin sahnada oryndap júrgen ánshilerge úiretken de osy kisiler. Atam týraly birneshe kitap, fotoalbomdar shyqty. Ol kisiniń dostyqqa berik ekendigi, syilasqan kisilerine arnap jazyp ketken ánderiniń tarihy týraly jazylǵan estelik-áńgimelerdiń barlyǵy da tarih bolyp, tasqa basyldy.

– Otbasyńyz týraly da aita otyrsańyz, otbasyndaǵy ustanatyn qaǵidańyz qalai?

– Otbasylyq álemimde – Maǵjan degen úlken ulymyzdyń esimin ákem Maǵjan Jumabaevtyń qurmetine qoiǵan edi. Ekinshi ulymyz Baqtiiardyń esimin qaiyn atam Almas qoidy. Álima degen qyzymyz ben Músilim degen ulymyzdyń esimderin ózimiz qoidyq. Bos ýaqytymdy ana tiliniń qadir-qasietin, atasynyń murasyn qurmettei biletin urpaqtardy tárbieleýge arnaimyn. Otbasymyzda qanaǵat degen sózdi kóp qoldanamyz. Eshýaqytta «anaý  ozyp ketti, anaý baiyp barady» degen pendeshilikpen ómir súrmeý kerek. Alla óziniń súigen adamdaryna kóbirek beretin shyǵar. Múmkin kishkene synap, keiin beretin bolar. Árkimniń óz joly bar ekenin umytpa­ǵanymyz jón. Árine, básekelestik bolýy kerek. Ol – alǵa maqsat qoiý. Kenen atamnyń otbasynda mynandai filosofiia bar. Ony Tórtken tátem de, meniń ákem de jii aityp, esimizge salyp otyrady. «Adam balasy keń, ashyq, minezi jaqsy bolsa, ondai adamdy kim jaqsy kórmeidi. Tek olarǵa ómirde qiyndaý bolady» deitin. Sondyqtan alda da emes, artta da emes, adam ortamen júrý kerek. Baqtyń bári, jaqsy­lyqtyń bári ortada dep oty­ratyn edi.

– Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattastan –

Raia ESKENDIR.