چلەنۋ پوليتبيۋرو تسك كپسس,
پەرۆومۋ سەكرەتاريۋ تسك كازاحستانا
توۆاريششۋ دينمۋحامەدۋ احمەتوۆيچۋ كوناەۆۋ
وت پوەتا ماكاتاەۆا مۋكاگالييا,
پروجيۆايۋششەگو ۆ. گ. الما-اتە,
پو ۋليتسە پانفيلوۆا,
147 كۆ. 95
حات
اسا عۇزىرلى ديماش احمەتۇلى, قاپەلٸمدە سٸزگە حات جولداپ, ٶزٸڭٸزگە تىم قاجەتتٸ, اسىل ۋاقىتىڭىزدى العانىم ٷشٸن الدىن الا عاپۋ ٶتٸنەمٸن. بۇنى بەك تٷسٸنەمٸن. بٸراق مەن باسقاشا باتىلدىققا بارا الماعان بولار ەدٸم. تٶزٸمنٸڭ دە شەگٸ بار ەمەس پە, ونىڭ ٷستٸنە بۇل شاتپاق ۇزاق جىلدار بويى جانىمدى جەگٸدەي جەپ كەلدٸ. اشىعىن ايتقاندا, سٸزگە مەنٸ مازاسىزداندىرعان جايلاردىڭ بەرٸن جايىپ سالۋعا, بٸرتٷرلٸ قورقاسوقتاپ جٷرەكسٸنٸپ جٷردٸم. بۇلاردى بۇرىن ايتپاعانىمنىڭ دا ٶزگەشە سەبەپ-سالدارى بار بولاتىن. سول تۋرالى, قىمباتتى ديماش اعا, ەش بٷكپەسٸز جٷرەگٸممەن قان جىلاپ تۇرىپ ايتسام دەپ ەدٸم.
مەن 1931 جىلى 9 قاڭتاردا الماتى وبلىسى, نارىنقول اۋدانى ەنگەلس اتىنداعى ۇجىمشار, شالكٶدە اۋىلدىق كەڭەسٸندەگٸ شارۋالار سٷلەيمەن ماقاتاەۆ پەن ناعيما ماقاتاەۆانىڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلٸپپٸن. ەكەم س.ماقاتاەۆ ۇجىمشاردى تۇڭعىش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ ەدٸ, سوڭىنان سول شارۋاشىلىقتى باسقاردى. كەدەيلەر زاۋزاتىنان شىعىپ, كوممۋنيستەر قاتارىنا كٸردٸ. ۇلى وتان سوعىسىندا كالينين ماڭايىندا 1942 جىلى ەرلٸكپەن قازا تاۋىپ, ارتىنا كەرٸ شەشەسٸ, ەيەلٸ مەن ٷش ۇلىن قالدىرىپ كەتتٸ. وندا مەن تٶرتٸنشٸ سىنىپتا وقيتىنمىن. بٸز مايدان شەبٸندە بولماساق تا, سول جارالى جىلداردىڭ تاقسٸرەتٸن جۇرتپەن بٸرگە تارتقانىمىز ايان. ۇجىمشار دالاسى مەنٸڭ ھەم تۇرعىلاستارىمنىڭ ناعىز مەكتەبٸ بولدى. ىڭىرشاعى اينالعان اتتار مەن ٶگٸزدەر جەككەن سوقا ايداپ, تۇقىم سەۋٸپ, ماساق تەرٸپ, شٶپ شاپتىق بٸز. سودان كەيٸن عانا پارتاعا وتىردىق, مەكتەپتە قالاي بولسا سولاي وقىتتى. بٷل ٶتكەندەر مەن ٶتكەلەكتەر شوپاننان باستاپ اكادەميك, ستۋدەنتتەن باستاپ پارتييانىڭ قاراپايىم قىزمەتكەرٸنە دەيٸن جىلى قابىلداعان شىعارمالارىمدا كٶرٸنٸس, شەشٸم تاپتى.
كەشٸرٸڭٸز, ايتايىن دەگەنٸم بۇل ەمەس ەدٸ. مەن ٶزٸمنٸڭ ٶزەكتٸ ٶرتەگەن ٶكٸنٸشتٸ سالدىر-سالاق ٶمٸرٸم تۋرالى, تۋعان ەدەبيەتكە قالاي كەلگەنٸم تۋرالى, ون ەكٸ جىل بويى قازاق كەڭەس جىرىنا نە قوسقانىم تۋرالى, تٸرشٸلٸگٸمدە (ەيتەۋٸر شىعارماشىلىق تا ەمەس) سٷيٸنگەن جەنە كٷيٸنگەن سەتتەرٸم تۋرالى ايتقىم كەلەدٸ.
ەلقيسسا. ينتەرناتتا ونجىلدىقتى بٸتٸرگەننەن كەيٸن وتباسىنىڭ كٷردەلٸ اۋىر تۇرمىسىنا بايلانىستى جوعارعى وقۋ ورنىندا بٸلٸم الۋدى جالعاي المادىم. انام قارتاڭ تارتىپ, سىرقاتتانا بەردٸ. كٸشٸ باۋىرلارىم ەلٸ مەكتەپ قابىرعاسىندا ەدٸ, ەجەم جارىقتىقتىڭ ەبدەن كٷيٸ كەتٸپ, شاڭىراقتىڭ تٸرەۋٸ جالعىز ٶزٸم بولىپ قالدىم. اۋىلدىق كەڭەستٸڭ حاتشىسى, قىزىل وتاۋدىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ۇجىمشار كومتورگى قىزمەتتەرٸن اتقارىپ, بٸرنەشە جىل جەتٸ جىلدىق مەكتەپتە ۇستازدىق ەتتٸم. ون سەگٸز جاسىمدا ٷيلەندٸم, بيىل وعان جيىرما بەس جىل تولادى. جۇبايىممەن تٶرت بالا تەربيەلەپ وتىرمىن, تۇڭعىشىم ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ, الداعى جىلدا بٸتٸرەدٸ.
1961 جىلى مەنٸ اۋدان ورتالىعىنا شاقىرىپ الىپ, "سوۆەتتٸك شەكارا" اتتى اۋداندىق ٷنجارييانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەتٸپ بەكٸتتٸ. ٷلكەن سەنٸم ارتىپ, سوكپ قاتارىنا الدى. بۇعان قاناعاتتانىپ, ايانباي ادال ەڭبەك ەتتٸم. بٸرتە-بٸرتە شىعارماشىلىقپەن جاسىرىن اينالىسىپ, قولجازبامدى ەشقانداي رەداكتسيياعا جولداماي, ٸشتەي بۋلىعىپ, ٸڭكەر ٸزدەنٸسكە تٷستٸم. ٶزٸمشە ورىسشا ٷيرەنٸپ, ەلەمنٸڭ كلاسسيكالىق كٶركەم وي قازىناسىمەن تانىستىم. 1962 جىلى كٶپتەن بەرٸ ويدا جٷرگەن ۆ.ي.لەنين تۋرالى پوەمالار توپتاماسىن اياقتاپ, ونىڭ ٷزٸندٸلەرٸن "سوتسياليستٸك قازاقستانعا" جٸبەرٸپ ەدٸم, ارتىنشا جارىق كٶردٸ. ودان كەيٸن رەسپۋبليكا باسىلىمدارىندا ٶلەڭدەرٸم جيٸ-جيٸ جارييالانىپ, تەلەديدار مەن راديودان بەرٸلە باستادى. جامبىل, ماياكوۆسكيي, سەيفۋللين سيياقتى ٸزاشارلاردان كەيٸن مەن كٶسەمگە فەنيلٸك پەندە رەتٸندە قاراپ, ونىڭ ازاماتتىق بەينەسٸن بارىنشا اشىپ كٶرسەتكٸم كەلدٸ. ولار 1964 جىلى "يليچ" دەگەن اتپەن جارىق كٶردٸ. سول پوەمامەن مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەسٸگٸن اشتىم. سونىمەن بٸرگە ٶمٸردە دە, ٶنەردە دە مەنٸڭ ماڭدايىمدى تاۋعا دا, تاسقا دا سوققان كەزەڭ باستالدى. 1962 جىلى (ن.س. حرۋششەۆتٸڭ كەزٸ) بٸزدٸڭ اۋداندى جويىپ, تۋعان ۇجىمشاردى ەكٸ شاقىرىم جەردەگٸ جاڭا قونىسقا اۋداردى. بۇل كولحوزشىلاردىڭ قالتاسىن قاعىپ, كٶپ قيىندىق كەلتٸردٸ; ٶز ٷيٸڭدٸ قيراتىپ, جاڭادان ٸرگە كٶتەرۋ وڭاي ما? ەكەمنٸڭ ماڭداي تەرٸ سٸڭگەن مەكتەپ تە بۇزىلدى. عيمارات ونىڭ كٶزٸندەي كٶرٸنۋشٸ ەدٸ (بۇل شىنىندا دا سولاي بولاتىن, كەرەك دەسەڭٸز, اسىل مۇرا رەتٸندە ودان بٸر سۋرەت تە قالعان جوق). اۋدان ٸرٸلەنگەن سوڭ بٸراز قىزمەت تە قىسقارتىلدى. مەن تەۋەكەل ەتٸپ, جۇمىس تا, باسپانا دا بولماي تۇرىپ, ٷلكەن ٷمٸتپەن استاناعا كٶشٸپ باردىم (تٶرت بالا, انام مەن زايىبىم جەنە كٸشٸ ٸنٸم بار ەدٸ). بٸر بٶلمەنٸ وتىز سومعا جالعا الىپ, "سوتسياليستٸك قازاقستانعا" ەدەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستىم. ەيەلٸم قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ مامانى بولا تۇرسا دا, مەكتەپتەردە ورىن بولماي شىقتى. تٸرشٸلٸكتە تۇرمىستىڭ تٷيتكٸلدەرٸ كٶپ, ٷلكەن قىزىم التىنشى سىنىپتا وقىپ جٷرٸپ اپاتقا ۇشىراپ, دٷنيە سالدى. بٸر جىل گازەتتە قىزمەت ٸستەپ, دەمالىس الىپ اۋىلعا كەتتٸم. بٸرٸنشٸ مامىر مەرەكەسٸنە تاپ كەلٸپ, وندا ٷش كٷن كٸدٸرٸپ قالدىم. كەشٸككەنٸم ٷشٸن جۇمىستان شىعارىپ جٸبەردٸ. ەندٸ مەن ٷشٸن ەڭ قيىن كٷندەر تۋدى.
"سوتسياليستٸك قازاقستانداي" بەدەلدٸ باسىلىمنان كەتكەننەن كەيٸن قىزمەتكە ورنالاسۋ وڭاي ەمەس ەدٸ. الايدا ٷمٸت ٷزبەي, ٶزٸمە, جارىما شىعارماشىلىعىما سەندٸم. وسىنداي ەرٸسەرٸ جاعدايدا جٷرٸپ, كارل ماركس ٶمٸرٸنٸڭ لوندونداعى اۋىر كەزەڭٸنە ارناپ "ماۆر" دەگەن پوەما جازدىم. ول 1970 جىلى جارىققا شىقتى. ونىمەن قاتار "ارمىسىڭدار, ادامدار!" اتتى جيناق دايىنداپ ەدٸم, ول 1966 جىلى باسپا جٷزٸن كٶردٸ. ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ ورتاق اسحاناسى بار پەتەر الىپ جاعدايىم بٸرشاما تٷزەلە باستادى دا تٷگەلدەي بٸرجولاتا شىعارماشىلىققا دەن قويدىم. "قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?", "ماۆر", "داريعا-جٷرەك" ٶلەڭدەر كٸتابىم وقىرماندار قولىنا تيدٸ. دانتە اليگەريدٸڭ "ادام ەجۋاسىنداعى" "تامۇق" بٶلٸمٸن تۇتاس شەكسپير "سونەتتەرٸ" مەن امەريكانىڭ دەموكرات اقىنى ۋولت ۋيتمەننٸڭ "شٶپ شىرايىن" تەرجٸمەلەدٸم. ەرقاشان ۋاقىت شاقىرۋىنا ەلگەزەك ٷن قوسىپ, بٸزدٸڭ ەڭبەككەرلەردٸڭ جاسامپازدىق تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن جىرلاپ, تۋعان حالقىم, وتانىم, پارتييا تۋرالى, ماعان قىمبات تا قاستەرلٸ تاقىرىپتارعا بارلاۋ جاسادىم. ەگەر, جىرلارىمدى ەسەپتەمەگەندە, "بولشەۆيكتەر", "اتاجۇرتتان رەپورتاج", "الاتاۋ — التاي — ارقا — اتىراۋ" تولعاۋلارى سولاي تۋعان بولاتىن. بەرٸنە دە راحمەت! ەيتەۋٸر ەڭبەگٸم ەش بولىپ, ەسكەرۋسٸز قالعان جوق, كسرو جازۋشىلار وداعىنا مٷشەلٸككە ٶتتٸم. 1973 جىلى وقىعىم كەلٸپ, تٸلەك بٸلدٸرگەنٸمدە قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەنٸ مەسكەۋدەگٸ جوعارى ەدەبي كۋرسقا جٸبەردٸ, دەگەنمەن كەيبٸر ٶز باسىمداعى جەكە كەمشٸلٸكتەرٸمە بايلانىستى وقۋدى جالعاستىرا المادىم.
قىمباتتى ديماش اعا!
جوعارىدا ايتقاندارىمنىڭ بەرٸ مٷلدە ٸز-تٷزسٸز كەتكەن ەمەس. ناقتىلاي ايتسام, مەنٸڭ اۋدانىم مەن ۇجىمشار جويىلىپ, "سوتسياليستٸك قازاقستاننان" شىعارىلىپ, قىزىم قايتىس بولىپ, وعان قوسا بٸرنەشە ەت جاقىن تۋعان-تۋىسىمنىڭ قازاسىنان كەيٸن كٷيٸنٸپ, بەرٸنەن باز كەشتٸم. بۇنىڭ بەرٸ 1962-1964 جىلداردىڭ اراسىندا (ن.س.حرۋششەۆتٸڭ كەزەڭٸندە) بولعان ەدٸ. سول تۇستا مەن ٶمٸرٸمدە تٷزەلمەيتٸن قاتە جٸبەردٸم. ەرينە, ونى مويىنداۋ وڭاي ەمەس.
قاساقانا ما, جوق پا بٸلمەيمٸن, ٶزٸڭٸز تٶرەشٸ بولىڭىز, دەر كەزٸندە ۋاقىتىلى جارنا تٶلەمەي, سوكپ قاتارىنان ٶزٸمنەن-ٶزٸم شىعىپ قالدىم. بيلەتتٸ سوۆەت اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸ تارتىپ الدى. سىرعابەكوۆا حاتشى بولاتىن. ول تاپ بولعان جاعدايدا شىعۋعا جول تابا الماي تىعىرىققا تٸرەلدٸم.
قالاي دەگەندە دە ٶز كٸنەمنان تازارۋ ٷشٸن شىعارماشىلىقتا شارق ۇرىپ ويلاندىم, تولعاندىم, ٸزدەندٸم. ەلگٸ اتاعان جۇمىستارىمنىڭ بارلىعى سول سٸلكٸنٸستەردەن سوڭعى جەمٸس. بار جان-تەنٸممەن ەلجۇرتىممەن بٸرگە ەكەنٸمدٸ تانىتقىم كەلدٸ.
بٸزدٸڭ قوعامدا ادام ٶزٸن تاڭ شىعىنداي تازا ساقتاۋ, قانداي عانيبەت. ٶكٸنٸشكە قاراي, قانشاما تەر تٶگٸپ ەڭبەكتەنسەم دە, بۇدان ون جىل بۇرىن جٸبەرگەن قاتەلٸك ەش تىنىم بەرمەيدٸ ماعان.
كەيدە تۋعان ەدەبيەتتە قاراقان باسىنىڭ قامىن كٷيتتەيتٸن كٶلدەنەڭ كٶك اتتى كٶرٸندٸم. سوندىقتان قاتەلٸگٸم ەشقانداي جٶندەلمەستەي سەزٸنٸپ, ۇنجىرعام تٷسٸپ, كٶلەڭكەدە قالۋعا تىرىستىم, ەلدەكٸمدەر مەنٸ دە كٶلەڭكەدە ۇستاۋعا ەرەكەت ەتتٸ. نە ٸستەگەن لەزٸم?
بەرٸنە دە داريعا اقىن جٷرەك كٸنەلٸ. ەيتسە دە بارىمدى سالىپ, ەڭبەكتەندٸم. بەرٸبٸر جەڭٸل ەمەس ەدٸ. قول قالامنان قالت ەتكەندە جاعالاعان جاعىمپاز دوستارمەن, دەلدٷرٸش اقىندارمەن ٸشە باستادىم. ولاردىڭ ىرقىنا قالاي تٷسكەنٸمدٸ بايقاماي قالعاندايمىن. ەلسٸن-ەلسٸن مەنٸڭ سەرٸلٸك ٶمٸرٸم باستالدى. ٶزٸم ۇياتتان ٶرتەنٸپ تۇرسام دا, قۇرداستارىمنىڭ سەل قۋانىشتارىنا سٸلتەيتٸن بولدىم. ٸشكەنٸمدٸ جاسىرمايمىن, بٸراق ٷيٸمە دە, باسقالاردىڭ كٷيٸنە دە زييان كەلتٸرگەن جوقپىن, ال رۋحاني جاعىن قايدام?!
بەلكٸم, مەنٸڭ قامىمدى جەگەندەر بولعان شىعار, ٶز-ٶزٸمدٸ يتتٸڭ ەتٸنەن جەك كٶرە تۇرىپ, ەلدەنەگە قورىناتىن بولدىم. وسىنداي سەتتەردە ٶز ويلارىممەن وڭاشادا قالىپ, پوەزييا پٸرٸنە سىيىناتىن ەدٸم. ايلاپ جازۋ ستولىنىڭ جانىندا تاپجىلماي وتىردىم. تەك, جىر عانا مەنٸڭ جانىما داۋا بولىپ, دەرتٸمدٸ ەمدەدٸ. ول ماعان ادال, تازا قىزمەت ەتتٸ. مەن دە وعان قارىزدار بولىپ قالعانىم جوق.
ەشۋاقىتتا ٸشكٸش بولعان ەمەسپٸن, بولمايمىن دا, ال سالىنىپ ٸشكەن كٸسٸ ەشقاشان وتباسىن اسىراپ, بالا تەربيەلەپ, اقىلعا قونىمدى ەلدەقانداي ەرەكەت ەتپەيدٸ. ەدەتتە ادامنىڭ كٷنەستەن گٶرٸ, كٶلەڭكە جاقتارى كٶزگە كٶپ تٷسەدٸ. نەجٸستٸڭ اتى - نەجٸس. ول ادامعا, ەسٸرەسە, مەن سيياقتىلارعا بٸر جۇقسا, جۋىق ارادا ودان تازارۋ وڭايلىققا سوقپايدى. ٶز ٸس-ەرەكەتتەرٸمدە ادامدارعا ۇدايى تاۋپيقسىز قاراپ, ەسٸرەسە ٸشٸپ العاندا, يمانسىزدىققا بوي ۇرىپ, كٶپ قاتەلٸك جاساپپىن. ەشكٸمدٸ كٷستەنالاماي, دٶرەكٸلٸك تانىتپاي, بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي, قارا قىلدى قاق جارعانداي تۋرالىعىن ايتىپپىن. اقىرىندا وسى جىلعى قاڭتاردا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سەكرەتارياتى مەنٸ كسرو جازۋشىلار وداعى مٷشەلٸگٸنەن شىعارىپ تىندى, ٶزٸمە دە سول كەرەك شىعار. ول ٷشٸن ەشكٸمدٸ دە كٸنەلامايمىن.
كەزٸندە مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ اپپاراتىڭدا دا, "جۇلدىز" جۋرنالىندا دا قىزمەت ەتتٸم. بٸراق بەرٸبٸر ٶزٸمدٸ ەرقاشان باسى ارتىق سەزٸندٸم. ول ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ ماعان دەگەن سالقىن قارىم-قاتىناسى سەزٸلٸپ تۇراتىن, مەنٸڭ اتىما جامالعان جامانات قانىما سٸڭگەندەي.
قۇرمەتتٸ ديماش اعا!
قازٸر مەن بەرٸنەن دە تٷڭٸلدٸم. جولداس-دوستاردان دا, ەمپەي ىمىرالاستاردان دا, جامان ەدەتتەردەن دە. ٷيدە ومالىپ جازا بەرەمٸن, جازا بەرەمٸن. بۇلاردىڭ نە ەكەلەرٸن كٸم بٸلەدٸ? "سىرىم ساعان, وتانىم" اتتى جاڭا كٸتاپتىڭ قولجازباسىن دايىندادىم. ەگەر "جازۋشى" باسپاسى نەمەسە قازاقستان جازۋشىلار وداعى 1975 جىلعى جوسپارعا ەنگٸزبەي, سىزىپ تاستاسا تاعدىرىم قالاي بولادى? ەكٸ جىل بولدى ەش جەردە جۇمىس ٸستەمەيمٸن, وتباسىم ٷلكەن, كەيۋانا انام, تٶرت بالام بار, ەيەلٸم جارتى جالاقىمەن مەكتەپتە ۇستازدىق ەتٸپ جٷر.
تاياۋ ارادا مەنٸڭ "اققۋلار ۇيىقتاعاندا" اتتى جاڭا جيناعىم جارىق كٶردٸ. چيليدٸڭ ۇلى اقىنى پابلو نەرۋداعا ارناعان پوەمام جارييالاندى. سٶيتسە دە مەن ەرتەڭنەن كٷدەرٸمدٸ ٷزبەي, جازۋدى جالعاستىرىپ جاتىرمىن. جاقىندا عانا "حالقىما حات" دەگەن ٶلەڭٸمدٸ تەمامدادىم.
ارداقتى ديماش اعا!
مەن قىرىق ەكٸ جاسقا تولىپ, جان تىنىشتىعىن باسقا تاراپتان ٸزدەگەنٸمدٸ تٷسٸندٸم. ٶزٸمە-ٶزٸم كەلٸپ, كٸنەمدٸ جۋىپ-شايىپ, ٶز اقىماقتىعىمنان جوعالتقانىمدى قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶمەكتەسٸڭٸز. اجال الدىندا تۇرعاندايمىن, قۇتقارا كٶرٸڭٸز!
سٸز قالاي شەشسەڭٸز, سولاي بولادى.
ٸزگٸ ٸلتيپاتپەن م.ماقاتاەۆ 17.ۋ.1974 ج.
(قازاقشالاعان كٸم ەكەنٸ بەلگٸسٸز)
