مولداحمەت قاناز. اققانات (ەرتەگٸ-نوۆەللا)

ەنەبiر جىلى قۇس قاناتى تالىپ ەرەڭ جەتەتiن قاراقۇمنىڭ سوناۋ بiر الىس قويناۋىندا شاعىن عانا اقشاڭداق سور­دىڭ جيەگiندە كٷزەۋدە وتىرعانبىز. ويپاڭداعى وردىڭ اينالاسىن بۇل ماڭنان مٷلدە كەزiكپەيتiن اق شەڭگەل قورشاعان. ٷپ ەتكەن جەل بولسا, سول توپ شەڭگەل ىزىڭداي بەبەۋلەپ ازالى كٷي­گە باسادى. جانىندا ەدەۋiر تۇرساڭ بولدى, سول زارلى كٷي بويىڭا بiرتە-بiرتە ەنiپ, تٶبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتادى. ٷلكەندەر سول سور­عا, سوردى قاۋمالاي ٶسكەن كەرi اق شەڭگەلگە ادام بالاسىن جو­لاتپايدى, قۋراپ سىنىپ قالعان بۇتاقتارىنا دەيiن تامىزىققا الدىرمايدى, ەشكi-لاق پانالاعانداي بولسا, قۋىپ تاستايتىن ەدi. سول بiر جەردi كٶزدەرiنiڭ قاراشىقتارىنداي قاستەرلەيتiن.

ەلگi كٶلدiڭ ورنى – سوردان تۇز ۇشادى. تۇز ادامداردىڭ بەتiنە قونادى, كٶزدەرiن اشىتىپ, جىلاتادى. سوندا ەجەم: «جىلاي بەر, قالقام. جىلاي بەر. بۇل سەنiڭ ەمەس, تiرiلەردiڭ تiلەگiن تiلەپ جات­قان اققاناتتىڭ كٶز جاسى عوي. جىلاي بەر...» – دەۋشi ەدi.

بiردە تاڭسەرiدە ەرەكشە بiر داۋىستان شوشىپ وياندىم دا, ەلە­گiزiپ ەجەمە تاقالا تٷستiم. ول كiسi دە وياۋ ەكەن, مىنا بiر ەرەكشە دىبىسقا قۇلاعىن تٷرiپ, دەمiن iشiنە تارتىپ, تىم-تىرىس جاتىر. سۇڭقىلداعان اققۋدىڭ داۋسى ٷزiپ-ٷزiپ: «قييق!.. قييق!» – دەيدi. ەلدەبiرەۋدi iزدەگەندەي, بiراق ەشكiم جاۋاپ قاتپايدى. قاراڭعى تٷن باسقان قۇمدا بەيسەۋبەت ٷن جوق. ٶزەن-كٶلسiز قۋ مەديەن, قۋ دالادا نەعىپ جٷرگەن اققۋ?

– ەجە, بۇل نە? – دەدiم سىبىرلاپ.

– وي, سورلىم-اي دەسەيشi... بۇل – اققانات قوي, بiزگە سۋ سۇراپ جاتقان. دىبىسىڭدى شىعارماي جاتا بەر, – دەدi دە, اۋىر كٷرسiنiپ كٶز جاسىن سٷرتتi.

ەرتەڭiنە ەل ورىنعا وتىرعان كەزدە, بۇل ەرتەگiنi ماعان ەجەم ايتىپ بەرگەن. ەجەم بۇنى ٶز ەجەسiنiڭ ەجەسiنەن ەستiگەن ەكەن. ار­عى ەجەمiزدiڭ ەجەسi قىز كەزiندە قىرعا كٶشiپ بارا جاتقاندا, اق­قاناتتى كٶلگە شومىلىپ جٷرگەن جەرiنەن بiر رەت كٶرگەن. سونىمەن...

– ...سول قاراقۇمعا ادام اياعى تيمەي, مەۋەگە مالىنىپ تۇرعان شاعىندا, جان-جانۋارلار دەگەنiڭiز ٶرiپ جٷرەتiن كەزدە, وسى كٶلدiڭ باسىندا جاۋجۇمىر دەگەن اڭشى تۇرىپتى. اڭشى قۇس سالىپ, تۇزاق قۇرىپ كٷن كٶرەدi ەكەن. سول جاۋجۇمىر بiر پەرزەنتكە زار بو­لىپتى. كٷندiز اڭ اۋلاپ شارشاپ-شالدىعىپ كەلiپ, جامان لاشى­عىنىڭ تٷندiگiنەن كٶككە قاراپ جاتقانداعى جالعىز ارمانى –
بار بولعانى بiر پەرزەنت ەكەن.

بiر كٷنi تۇزاعىنا جەتi بiردەي بۇلدىرىق iلiنiپتi. بۇلدى­رىق­تاردى تۇزاقتان بوساتىپ العالى ەڭكەيسە, بiرەۋiنە تiل بiتiپ, بىلاي دەگەن ەكەن:

– ەي, جاۋجۇمىر, بەرi قارا. مىناۋ مەنiڭ التى بiردەي پەرزەنتiم ەدi. قاتالاپ, كٶزiمiز قاراۋىتىپ جٷرiپ, سەنiڭ تۇزاعىڭا iلiنiپ قالدىق. ەندi تۇقىمىمىز تٷگەلدەي قۇريتىن بولدى. بiرەۋiمiزدi بوسات. ەڭ بولماسا سوڭىمنان ۇرپاق قالسىن.

– ولاي بولسا... – دەپ, جاۋجۇمىر بەرiن دە بوساتىپ جiبەرiپتi. بالاپاندار قۋانا-قۋانا ۇشىپ كەتەدi. بوستاندىق العان ەلگi انا بۇلدىرىق اڭشىنىڭ يىعىنا قونىپ, قۇلاعىنا: «تiلەگiڭ قابىل بولادى», – دەگەن ەكەن.

كٷندەردiڭ كٷنiندە سول انا بۇلدىرىقتىڭ ايتقانى كەلiپ, اڭ­شى قىزدى بولىپتى. قىزدىڭ اي دەسە اۋزى, كٷن دەسە كٶزi بار, اسقان سۇلۋ ەكەن. دٷنيەگە قۇستىڭ ايتقانىمەن كەلگەن سوڭ, ەرi پەرزەنتتەرi اپپاق بولعان سوڭ, اتىن اققانات قويىپتى. اناسى: «قى­­­زىمىز جۇرتقا ارالاسسىن. قاتار قۇربىلارىن تانىسىن. جال­­­عىز­دان-جالعىز وتىرماي, ەل iشiنە, قالىڭ جۇرتقا كٶشەلiك», – دەپتi. ەكەسi تالاي جىلداردان بەرگi نەپاقا تاۋىپ جٷرگەن اتا كە­سiبiن قيماعان ەكەن. ونىڭ ٷستiنە: «قىزىمدى كٶرسە, جۇرتتىڭ تiل-كٶزi تيەدi. بويجەتكەنشە وڭاشا وتىرا تۇرالىق», – دەپتi. اناسى جۇبايىنىڭ اقىلىنا كٶنiپ, ىعىلانىپ, «سەنiكi دە جٶن ەكەن-اۋ» دەپ, ەسكi جۇرتتارىن جاڭعىرتپاي, وتىرا بەرۋگە كەلiسكەن ەكەن.

سول جىلى قاراقۇمدا بiر تامشى دا جاۋىن تامباي, ادام ايتسا سەنگiسiز وراسان شٶل بولىپتى. شٶپتiڭ بەرi كٷن قىزا-اق سارعايىپ, قۋراپ كەتiپتi. جان-جانۋار بەتتەرiنiڭ اۋعان جاقتارىنا تىم-تىراقاي تاراپ, جاپپاي بوسقىنعا ۇشىراپتى. قاراقۇمدا جٷگiرگەن اڭ تٷگiلi, قۇس اتاۋلى قالماپتى. جاۋجۇمىردىڭ ٶزi قازىپ العان توقسان قۇلاش قۇدىعى بار ەكەن, ول قۇدىققا دەيiن قاڭعىرلاپ كەۋiپ قالىپتى. دالانىڭ رەڭكi بۇزىلىپ, قىپ-قىزىل بولىپ كٷيiپ كەتكەن ەكەن.

اتا-اناسى كiشكەنتاي اققاناتتى ٷيدiڭ كٶلەڭكەسiنە تاستاپ, پەرزەنتتەرiنiڭ اۋزىنا بiر قاسىق سۋ iزدەپ, ەكەۋi ەكi جاققا كەتiپتi. قاراقۇمنان ەرiن جiبiتەرلiك بiر تامشى سۋ تابىلماي, سۋسىز تاعى قايتا الماي, ەكەۋi دە دالا كەزiپ جٷرە بەرiپتi, جٷرە بەرiپتi. اققانات اتا-اناسىن iزدەپ, شىرىلداپ جىلاپتى. جىلاپ, جەر تەپكiلەسە, ٶكشەسiنiڭ استىنان بۇلاق بۇرق ەتە قالىپتى. سول بۇلاق بiرتە-بiرتە ٷيلەرiنiڭ جانىنداعى ويپاڭعا قۇيىلىپ, كiشكەنتاي كٶلگە اينالىپتى.

قۇم كەزiپ ەبدەن بولدىرعان اتا-اناسى ٷيلەرiنە جاقىنداسا, الىستان بۇلدىراپ كٶل كٶرiنەدi. «بiزدi الداعان ساعىم بولار» دەپ ويلايدى ەكەۋi دە. جاقىنداپ كەلسە – كٶل! اياعىن بۇلاققا مالعان اققانات سۋ شاپاتتاپ جاتىر. اتا-اناسى جٷرەكتەرi جارىلارداي قۋانادى.

سودان, باستارىنىڭ اۋعان جاقتارىنا بوسىپ كەتكەن اڭ-قۇس, جان-جانۋارلاردىڭ بارلىعى كٶل باسىنا قايتا ورالىپ, قانىپ iشiپ, راقاتتانا شومىلىپ, كەنەلiپتi دە قالىپتى. قۇراعى جايقالىپ, ٷيرەك ۇشىپ, قاز قونىپ, سەنiنە كەلگەن ەسەم كٶل بولعان ەكەن. ول اققانات كٶلi دەپ اتانىپ كەتكەن. افريكاعا ۇشىپ بارا جاتقان دا, افريكادان قايتقان دا بiردە-بiر قۇس اتاۋلى اققانات كٶلiنە قونىپ, ساباتتاپ, تىنىعىپ ەلدەنiپ الماي, ەرi قاراي ساپار شەكپەيتiن بولىپتى. كٶلدiڭ باسى كٷنi-تٷنi ۋ-شۋ, قىم-قۋىت بولىپ جاتادى دا قويادى ەكەن. سٶيتiپ اققانات كٶلi شالقار شٶلدiڭ ورتاسىنداعى توقسان جولدىڭ تورابىنا اينالعان.

جان-جانۋارلاردىڭ بارلىعى دا بۇلاق باسىندا ويناپ جٷرەتiن اققاناتقا باۋىر باسىپ كەتiپتi. ولار كٶلدiڭ باسىندا اققانات جٷرسە عانا سۋ iشiپ, ەمiن-ەركiن اسىر سالادى ەكەن. ەلدەقالاي اققانات جوق بولسا, ونىڭ كەلۋiن كٷتەتiن دەستٷر بولىپتى.

ول كەزدە جەلمايا جابايى ەكەن. تٷيەنiڭ اتالارىنىڭ اتا­سى قىزىلنار كiشكەنتاي بوتا كٶرiنەدi. سول بوتا تاڭ اتا جاۋ­جۇ­مىردىڭ لاشىعىنىڭ قاسىنا كەلiپ, بوزداپ اققاناتتى وياتاتىن كٶرiنەدi. سونان اققانات دالاعا شىعىپ, بۇلاققا بەتiن جۋادى. اققانات بەتiن جۋىپ بولعان سوڭ بارىپ, جان-جانۋاردىڭ بارلىعى بiردەي سۋعا باس قويىپ, قانىپ الادى دا, وتتاعانى وتتاپ, قالعاندارى ايدىن كٶلدە ەمiن-ەركiن اسىر سالاتىن بولىپتى. ال قىزىلنار بولسا, اققاناتتىڭ جانىنان بiر ەلi ۇزامايدى. اققانات ونىڭ شۋداسىن تاراپ, ٷستiنە جابىسقان شٶڭگەسiن الىپ, شاڭ-توزاڭىن قاعاتىن كٶرiنەدi. ەكەۋi بiرiن-بiرi كٶرمەسە تۇرا المايتىن تاتۋ ەكەن. سول قىزىلناردان كەيiن تٷيە اتاۋلى ادام قولىنا ٷيرەنە باستاپتى.

قىزىلنار بوزداپ وياتقان اققانات لاشىقتارىنىڭ جانىن­­داعى بۇلاقتان سۋ iشiپ, سول كٶلگە شومىلىپ, كٶلگە قاراپ تا­را­نادى. وڭ­تٷستiكتەن سولتٷستiككە, سولتٷستiكتەن وڭتٷستiككە ٶتiپ با­را جاتقان قۇستار دا, جورتۋىلدا جٷرگەن اڭدار دا قۋ مەديەن, قۋ دالادا, شەتi دە, شەگi دە جوق شٶلدiڭ ورتاسىندا توستاعانداي مٶپ-مٶلدiر تۇنىق كٶل, كٶلگە شومىلىپ اسىر سالىپ ويناپ جٷرگەن التىنداي قىزدى كٶرەدi. قىزدىڭ كٷن ساناپ بۇعاناسى بەكiپ, بوي جەتە بەرەدi. بويجەتكەن سايىن سۇلۋلانا بەرەدi. بۇلاقتان سۋ iشۋگە كەلگەن ەلگi قۇستار مەن جان-جانۋار اققانات قىزدىڭ اتىن شارتاراپقا جايا­دى. تالاي پاتشالار مەن حاندار, كورولدەر مەن ماعاراجدار, سۇلتاندار مەن پاڭدار شابارماندارىن جiبەرiپ, ەلگi سٶزدiڭ انىق-قانىعىن بiلەدi. قاراقۇمنىڭ ورتاسىنداعى اققاناتتىڭ داڭقى كiشi جويقىن, ورتا جويقىن, اعا جويقىن, قارت جويقىن... قويشى, ەيتەۋiر, جەتi جويقىن دارييالارىنىڭ ارعى جاعىنداعى ىلعي سiلەۋسiن جايلاعان شومبال تاۋىنىڭ بەرگi ەتەگiندەگi بارداشاپ پاتشانىڭ قۇلاعىنا دا تيەدi. پاتشانىڭ سۋسامىر دەگەن جالعىز ۇلى بار ەكەن. سول ۇلىن بۇلدىرىققا اينال­دىرىپ, قاسىنا بiر-بiرiنەن اۋمايتىن قىرىق بۇلدىرىق قوسىپ, اققانات كٶلiندەگi اققانات قىزدى ٶز كٶزiمەن كٶرiپ كەلۋگە جiبەر­گەن ەكەن. سۋسامىر ٶزiنiڭ قىرىق نٶكەرiمەن التى اي ۇشىپ, ارىپ-اشىپ اققانات كٶلiنە دە جەتiپتi. ويماقتاي كٶلدiڭ جيەگiندە اپتا بويى ساباتتاپ جاتىپ, اققانات قىزدى ەبدەن ۇناتىپ قالىپتى. اق­قانات بولسا بۇلدىرىقتىڭ پاتشا بالاسى ەكەنiن بiلمەيدi, كٶپ قۇستىڭ بiرi دەپ, وعان نازار دا سالمايدى. ٶيتكەنi كٷندە سۋ iشiپ كەتiپ جٷرگەن كٶپ بۇلدىرىقتاردان بۇنىڭ ەشقانداي دا ايىرماسى جوق.

سۋسامىردىڭ اققاناتتى ۇناتقانى سونشالىق, نٶكەرلەرiن قاي­تارىپ, ٶزi وسى بۇلدىرىق كٷيiندە كٶلدiڭ باسىندا قالىپ قويعىسى كەلەدi. الايدا بالاسىن تاستاپ كەتۋگە پاتشادان قورىققان نٶكەر­لەر تاعى دا ادام كەيپiندە قايتىپ كەلۋگە سٶز بايلاسىپ, سۋسامىردى ەرەڭ كٶندiرiپ, ٶزدەرiمەن بiرگە الىپ كەتكەن ەكەن.

كەتەرiنiڭ الدىندا سۋسامىر اققاناتتىڭ بۇلاق باسىندا شومىلىپ جٷرگەندە تٷسiپ قالعان بiر تال شاشىن تاۋىپ الىپ, قۋانىپ, ۇشىپ كەلiپ اققاناتتىڭ يىعىنا قونىپ وتىرىپ, بىلاي دەپتi:

– مەن جەتi جويقىننىڭ ارعى جاعىنداعى بارداشاپ پاتشانىڭ سۋسامىر دەگەن بالاسى بولامىن. سەنi كٶرۋگە ارنايى كەلiپ, كٶردiم. ۇناتتىم. بiر تال شاشىڭدى الىپ كەتiپ بارامىن. مەنi كٷت! كەشiكپەي قۇدالىققا كەلەمiن, – دەيدi دە, پىر ەتiپ ۇشىپ كەتەدi.

اققانات بۇلدىرىقتان ٶزگە ەشتەڭەنi كٶرمەي, مىنا سٶزگە تاڭ-تاماشا بولىپ قالا بەرەدٸ.

قىرىق بiر بۇلدىرىق التى اي ۇشىپ, كiشi جويقىن, ورتا جوي­قىن, اعا جويقىن, قارت جويقىن... قويشى, ەيتەۋiر, جەتi جويقىن دارييالارىنىڭ ارعى جاعىنداعى ىلعي سiلەۋسiن جايلاعان شومبال تاۋىنىڭ بەرگi ەتەگiندەگi بارداشاپ پاتشانىڭ تاعىنىڭ الدىنا كەلiپ, پىر-پىر قونا قالىپتى دا, بولعان جايدى تٷپ-تٷگەل, قاز-قالپىندا بايانداپ بەرiپتi.

بارداشاپ كٶزi قانتالاپ, تاعىنان اتىپ تۇرىپ:

– بار دا, شاپ! – دەپ ايقاي سالىپتى.

بارىپ شاۋىپ كەلۋگە لەزدە قالىڭ قول جينالادى دا قالادى. الايدا سۋسامىر قولباسىن پاتشاعا جiبەرمەي, ەسiكتiڭ اۋزىندا كەس-كەستەپ تۇرىپ الىپتى.

قولباسىن ەكەسiنە جiبەرمەي, پاتشاعا ٶزi كەلiپ:

– مەن قاندى جورىقپەن جار المايمىن! اققانات قالاسا, قو­سىلامىز, قالاماسا – جوق. وسى سٶزiم – سٶز, – دەيدi. – مەنi بالام دەي­تiن بولساڭ, بەيبiت قۇدا جiبەرەسiڭ.

بارداشاپتىڭ امالى قۇرىپ, جينالعان قولدى تاراتىپ جiبە­رەدi.

...ونىڭ بەرگi جاعىندا اققانات كٶلiنiڭ اققانات قىزى جايلى شارتاراپقا تاراعان ەلگiدەي داقپىرتتان وتىز ەكi پاتشالىقتان جاۋجۇمىردىڭ لاشىعىنا وتىز ەكi دٷركiن ەلشi كەلiپ, قۇدا تٷسiپ كەتەدi. اققانات وتىز ەكiسiن دە ۇناتپايدى. شiلدەنiڭ جيىر­ما ٷشiندە وتىز ٷشiنشi قۇدا تٷسەدi. بۇل بٶرتپە تاۋىنىڭ تٶ­مەنگi ەتەگiندەگi سيدام دەگەن قالىڭ جۇرتتىڭ جىمقىر دەگەن پاتشاسىنىڭ iشi تار, قىزعانشاق, سەمiز ۇلى بولاتىن. اققانات بۇنى دا ۇناتپايدى. جىمقىر كەتiپ بارا جاتقاندا: «قانداي بايعا تيگەنiڭدi كٶرەرمiن, بەلەم», – دەپ, اققاناتتىڭ بۇرىمىنان تارتىپ قالىپ, كەيبiر جامان قىزدار سيياقتى ەرنiن شىعارعان ەكەن. ال اققانات بولسا ٶزi كٶرiنبەي, «مەنi كٷت» دەپ كەتكەن سۋسامىردى كٷتەدi.

كٷندەردiڭ كٷنiندە, بوز قىراۋ تٷسە, سەكسەن اق بوز ات قوساقتاپ جەككەن قىرىق كٷيمە مiنگەن قۇدالار كەلەدi. كەلەدi دە, كەدەي اڭشى جاۋجۇمىردىڭ لاشىعىنا سىيماي, كٶل جاعالاپ, شاتىر قۇرىپ جاتىپ الادى.

سۋسامىر بۇرىن بۇلدىرىق بولىپ ۇشىپ كەلگەندە الىپ كەتكەن قىزدىڭ بiر تال شاشىن ٶزiنە بەرەدi. بەرەدi دە, اققاناتتى ۇناتاتىنىن ايتادى. اققانات تا سۋسامىردى ۇناتادى, جار بولۋعا كەلiسiمiن بەرەدi. اتا-اناسى اققانات كەلiسكەن سوڭ, دiڭكەلەرi قۇرىپ, جىلاپ-سىقتاپ جالعىز قىزىن ادام كٶرمەس كiشi جويقىن, ورتا جويقىن, اعا جويقىن, قارت جويقىن... قويشى, ەيتەۋiر, جەتi جويقىن دارييالارىنىڭ ارعى جاعىنا امالسىز ۇزاتادى.

سٶيتiپ اققانات پەن سۋسامىر بارداشاپ پاتشالىعىندا بەيعام دا باقىتتى ٶمiر سٷرە بەرەدi.

بۇل ەڭگiمە جەتكەن جەرiندە وسىلاي تۇرا تۇرسىن. ەندi بiز اق­قانات بۇلاعىنىڭ جايىنا كەلەيiك.

...الايدا اققانات كەتكەن سوڭ, مٶلدiر بۇلاقتىڭ سۋى بiرتە-بiر­تە تارتىلىپ, كٶلدiڭ دە سەنi كەتە بەرەدi. كەتەتiن سەبەبi بۇلاق ٶزiنiڭ يەسi – اققاناتتى ساعىنادى, ونىڭ بۇلاق باسىندا ەمiن-ەركiن اسىر سالىپ جٷرگەنiن اڭسايدى. قۇم ساعىنىشتان سارعايادى, جۋسان دا, دٷزگەن دە, سەلەۋ دە, سەكسەۋiل دە, نە كەرەك, شٶپ اتاۋ­لىنىڭ بەرi ساعىنىشتان ساپ-سارى بولىپ كەتەدi. كٶل جەتiمسiرەپ, ٷيرەك ۇشىپ, قاز قونىپ جاتاتىن بۇرىنعى سالتاناتىنان ايرى­لادى. جان-جانۋاردىڭ بارلىعى دا قاتالاپ, بiرتە-بiرتە ولار دا سارعايا باستايدى. كٷندەردiڭ كٷنi وسى ٶلكەدەگi توز-توز بولىپ كەتكەن جان-جانۋارلاردىڭ بارلىعى قايتا باس قوسىپ, اققاناتقا ٶزدەرiنiڭ جاي-كٷيلەرiن ايتىپ, حابار سالماققا بەكiنەدi.

ەڭ الدىمەن جەتi ساۋىسقان جولعا شىعادى. جان-جانۋار: «بار­داشاپ پاتشالىعى بۇرىن بiزدiڭ كٶرمەگەن جەرiمiز. بiر پەلەگە ۇرىنىپ قالىپ جٷرەرمiز. ساقسىڭدار عوي. سەندەر بارىپ قاي­تىڭدار», – دەپ ساۋىسقاندارعا سالماق سالعان بولاتىن. ولار التى اي جول جٷرiپ, بارداشاپ پاتشالىعىنا جەتەدi. جەتەدi دە اققاناتقا:

– ٶزiڭ كەتكەن سوڭ, تۋعان جەرiڭدەگi مٶلدiر بۇلاق سۋالدى. كٶل تارتىلىپ قالدى. ٶسiمدiك اتاۋلىنىڭ تاڭدايلارى كەۋiپ, ساعى­نىش­تان سارعايدى. جان-جانۋارلار قاتالاپ, ەركiم بەتتەرiنiڭ اۋعان جاق­تارىنا بوسىپ كەتتi. قاراقۇم قاڭىرادى. سەنسiز سەنiمiز جوق, بەرەكەمiز قاشتى. قۇراق جايقالىپ, كٶل بۇرىنعى سەن-سالتانا­تىنا ەنسiن. كiندiك قانىڭنىڭ تامعان جەرiنە ورال, اققانات. كەتكەن كەلiپ, كەمتiگiمiز تولسىن, – دەپ جەتi ساۋىسقان جارىسا جامىراپ, قۇيرىقتارىن قىپىلىقتاتىپ, كٶز جاستارىن كٶل ەتەدi.

اققانات مىنا حاباردى سۋسامىرعا ايتتى. سۋسامىر مىنا حا­باردى پاتشاعا ايتتى.

بiر تاباق ەتتi الدىنا الىپ وتىرعان پاتشا:

– بار دا, شاپ! – دەپ ورنىنان اتىپ تۇردى. – ول زامان دا بۇل زامان, ەلدەقانداي بiر اققانات قۇستىڭ سٶزiنە سەنiپ, كەلiنiن تٶركiنiنە قايتارىپ جiبەرگەن ەسۋاس كٶردiڭدەر مە?! – دەپ ايقاي سالىپ, قايتادان كٶتەرiلiپ, ساۋىسقاندارعا كەمiرiپ وتىرعان ورتان جiلiگiن لاقتىرىپ كەلiپ جiبەرەدi. ول – ول ما, ساناتتارىنا ايتىپ, جەتi ساۋىسقاندى تاياقتاپ ٷركiتiپ, سارايدان قۋدىرىپ سالادى.

ولار ارىپ-اشىپ التى اي جول جٷرiپ, بولعان جايلاردى جەر­لەستەرiنە ايتىپ كەلەدi. جەرلەستەرiنiڭ ۇنجىرعالارى تٷسiپ كە­تەدi.

بۇل حاباردى ەسiتكەن سوڭ اققاناتتا جاي-كٷي بولمايدى. كٷن­دiز كٷلكiدەن, تٷندە ۇيقىدان ايرىلادى. تۋعان جەرگە دەگەن ساعى­نىشتان كٷن ساناپ سارعايا بەرەدi. اتا-اناسىن, بۇلاقتان تiرشiلiك ەتiپ جٷرگەن جان-جانۋارلاردىڭ مٷشكiل حالiن ويلايدى.

جان-جانۋارلار تاعى جينالىپ: «قوي اۋزىنان شٶپ المايتىن موماقان ەدiڭدەر. بەلكiم, سەندەردiڭ ايتقاندارىڭا قۇلاق اسار», – دەپ ەندiگi ەلشiلiككە دالانىڭ توعىز تورالا قازىن جiبەرەدi. ولار التى اي بويى تىنباستان ۇشىپ, اققاناتتىڭ بوساعاسىنا كەلiپ جىعىلادى. جىعىلادى دا, مۇڭدارىن شاعادى. اققانات بۇل جايدى سۋسامىرعا ايتادى, سۋسامىر ەكەسiنە ايتادى. ەكەسi الدىمەن: «بار دا, شاپ!» – دەپ ۇشىپ تۇرادى دا, شامالىدان كەيiن ساباسىنا قايتا تٷسiپ, قازدارعا جەم بەرگiزiپ, تويىندىرىپ, سۋ بەرگiزiپ شٶلiن قاندىرىپ, سارايعا بiر كٷن قوندىرادى دا, «بارىڭدار. جٶندەرiڭدi تابىڭدار», – دەپ سىپىرتقىشپەن ٷركiتiپ جiبەرەدi.

سودان اققانات تٶسەك تارتىپ, نەر سىزباي جاتىپ قالادى. كٷن ساناپ ەمەس, ساعات ساناپ ازا بەرەدi.

جان-جانۋارلار تاعى جينالىپ, اققاناتقا باياعى ٶزi شۋداسىن تاراپ, شٶڭگەسiن الىپ ٶسiرگەن قىزىلنار باستاعان ون ەكi جەلمايا­نى جiبەرەدi. ەلشiلەر كٷن-تٷن دەمەي, قىرىق اي جول جٷرiپ, ٶلدiم-تالدىم دەگەندە بارداشاپ پاتشالىعىنا جەتەدi. ولار ارىپ-اشىپ اققاناتتىڭ بوساعاسىنا كەلiپ شٶككەن كەزدە, قىزىلنار بوزداسىن كەلiپ. بوزداپ تۇرىپ, ٶزدەرiنiڭ ەلگiدەي جاي-كٷيلەرiن ايتىپ, مۇڭدارىن شاقسىن. بۇل كەزدە تٶسەكتەن باسىن كٶتەرە المايتىن حالگە جەتكەن اققانات ٶزiنiڭ باياعى شۋداسىن تاراپ, شٶڭگەسiن الىپ ٶسiرگەن بوتاسىنىڭ داۋسىن تانىپ, ورنىنان تۇرىپ ونىمەن قۇشاقتاپ كٶرiسiپ, كٶزiنەن جاسىن كٶلدەتكەن ەكەن. بۇل داۋىستى الدىمەن سۋسامىر ەسiتەدi, سونان كەيiن بارداشاپ پاتشا ەسiتەدi. پاتشا الدىمەن: «بۇل نە داۋىس?! بار دا, شاپ!» – دەپ ۇشىپ تۇرادى دا, ۋەزiرi مەن-جايدى حابارلاعان سوڭ, ساباسىنا قايتا تٷسiپ, ساناتتارىن جiبەرiپ, iستiڭ انىق-قانىعىن تولىق بiلەدi. ون ەكi جەلمايا­نى وت پەن سۋعا قويىپ, سارايداعى قىزمەتكەرلەرiن تٷگەل جيناپ الىپ, مىنا iستiڭ جٶنiن كەڭەسەدi. بiر كٷن, بiر تٷن ٷزبەي كەڭەسiپ, ون ەكi جەلماياعا دەيەكتi جاۋاپ بەرە الماي, قايتارىپ جiبەرەدi. «كەلەسi جىلدىڭ مامىرىندا بiر حابار بولار», – دەگەن عانا سٶزدi ايتادى پاتشا.

ون ەكiسi بىلاي شىققان سوڭ, قىزىلنار ايتادى:

– دوستارىم, ەلگە قايتا بەرiڭدەر. سەندەرگە تيتiمدەي دە ٶكپەم جوق. مەندە اققاناتتى تاستاپ كەتە بەرەتiن حال بولماي تۇر. مەن كەتiپ قالسام, اققانات قۇسادان مەرت بولۋى مٷمكiن. نە دە بولسا پاتشانىڭ ايتقان ەندiگi جىلدىڭ مامىر ايىن وسى ارادا كٷتەمiن, – دەپ قالىپ قويادى. ون بiر جەلمايا قىزىلنارمەن قيماي قوش­تاسىپ, ەلگە تارتادى.

ايدالادا جالعىز قالعان قىزىلنار اققاناتتىڭ جايى نە بول­ماق دەپ زارلانىپ بوزدايدى ەكەن. بوزداعان داۋسى اققانات­تىڭ قۇلاعىنا ەمiس-ەمiس شالىنىپ, «مىنا داۋىس قىزىلنارىم­نىڭ داۋسى عوي» دەپ, باسىن كٶتەرەدi ەكەن. اققانات باسقا ۋاقىتتا نەر سىزباي جاتادى دا قويادى, تەك قىزىلناردىڭ ٷنi جەتسە عانا كٶڭiلi ازداپ سەرگيدi ەكەن.

بۇل وقيعانىڭ مەن-جايى الدىمەن سۋسامىرعا جەتەدi. سونان كەيiن بارداشاپتىڭ دا قۇلاعىنا تيەدi. بارداشاپ بالاسىنىڭ كٷن ساناپ ازىپ بارا جاتقانىنا كٶزi جەتەدi. سونان امالى تاۋسىلعان پاتشا قىرىق ساناتىنا ەمiر بەرiپ, قۋ مەديەن, قۋ دالادا قاڭعىپ, زارلاپ جٷرگەن قىزىلناردى تاپتىرىپ, سارايعا الدىرىپتى.

بiراق اققانات ساۋىعىپ كەتە المايدى, ول ساۋىقپاعان سوڭ سۋسامىردا دا مازا بولمايدى. جالعىز بالاسىنان مازا كەتكەن سوڭ, ەرينە, پاتشادان دا بەرەكە كەتiپتi. اققاناتتى نەشە قيلى بالگەر, تەۋiپتەر مەن ەمشiلەرگە قاراتادى – بولمايدى. ولاردىڭ بەرi دە: «كەلiنiڭدi مەڭدەپ بارا جاتقان – تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش, –
دەيدi. – ٶزiنiڭ كiندiك قانى تامعان جەرگە بارسا عانا ساۋىعىپ كەتەدi».

پاتشا ساناتتارىن تاعى جيناپ الىپ, ٷش كٷن, ٷش تٷن كەڭەسەدi. كەڭەسەدi دە, امالدىڭ جوقتىعىنان, اققانات پەن سۋسامىر ەكەۋiن اققانات بۇلاعىنا جiبەرمەكشi بولادى. پاتشانىڭ جارلىعىمەن جۇرت كٶشكە ون اي بۇرىن دايىندالادى. ەندiگi جىلى مامىر ايىن­دا قىرىق تٷيە, قىرىق اربا, قىرىق پەۋەسكەگە تيەلگەن كٶش اققانات بۇلاعىنا كەلiپ جەتكەن ەكەن.

اققانات كٷيمەسiنەن تٷسiپ, بۇلاقتىڭ ورنىنا كەلۋ بويىندا-اق, تاندىرى كەۋiپ قالعان بۇلاق قايتا بۇرق-سارق قايناپ جٷرە بەرiپتi دەيدi. سونان سۋ سول تاسىعاننان تاسىپ, كٶلدi تولتىرىپ, بۇرىنعى كەنەرەسiنەن دە اسىرىپ جiبەرگەن ەكەن. جايقالىپ نۋ قۇراق ٶسiپتi, جان-جانۋار اتاۋلى قايتا ورالىپتى. كٶل باسى ۋ دا شۋ سالتاناتقا تولىپ, قوي ٷستiنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي ٶمiر قايتا ورالىپتى. Iشكەن – قانىق, جەگەن – توق, بەيعام ٶمiر كەشiپ جاتا بەرiپتi.

بۇلار وسىلاي بەيعام ٶمiر كەشiپ جاتا بەرسiن. ەندi بiز باياعى اققاناتتىڭ بۇرىمىنان تارتىپ, ەرنiن شىعارىپ كەتكەن سەمiز جىمقىردىڭ جايىنا كەلەلiك.

...كٶل جاعالاۋىنداعى تاڭعاجايىپ ٶمiردiڭ داڭقى بiرتە-بiرتە جان-جاققا دا تاراي بەرگەن ەكەن. «قاي جاققا باراسىڭ?» دەسە, «اققانات كٶلiنە بارامىن» دەيتiن كٶرiنەدi ەكi جولاۋشىنىڭ بiرi. «قاي جاقتان كەلەسiڭ?» دەسە, «اققانات كٶلiنەن كەلەمiن» دەيتiن كٶرiنەدi ەكi جولاۋشىنىڭ بiرi. وسى شارتاراپقا جايىلعان داڭق بiرتە-بiرتە جىمقىرعا دا جەتكەن كٶرiنەدi. وعان جەسە – توق, iشسە قانىق مامىراجاي كٶرشiنiڭ جەر ارالاپ كەتكەن داڭقى مٷلدە ۇنا­مايدى. Iشi تارىلىپ, ٷيiتكەن قۇيقاداي بٷرiسiپ-تىرىسىپ قالا­دى. ونىڭ ٷستiنە اققاناتتىڭ بۇنى كٶزگە iلمەي, بٶتەن بiرەۋگە تيiپ كەتكەنiنە كەك ساقتاپ, جىمقىردىڭ كٷندiز كٷلكiسi ازىپ, تٷندە ۇيقىسى بٶلiنەدi. قالاي دا قاراقۇمنىڭ بەرەكەسiنە اينال­عان اق­قا­ناتتىڭ كٶزiن جويۋدى ويلاستىرادى.

كٶل باسىنداعى جان-جانۋاردىڭ بارلىعى دا تاتۋ-تەتتi تۇرادى ەكەن. كٶلگە ارام نيەتتi بiرەۋ كەلە جاتسا, الدىن الا بiلiپ, بايبا­لام سالاتىن قىزعىش دەگەن قۇس بولىپتى. ونداي ارام نيەتتi كەلە جاتىر دەسە, بارلىق قۇس شۇقىلاپ, كيiكتەر سٷزiپ, تٷلكiلەر تiستەپ, جاپالاقتار ٷركiتiپ, جابىلىپ قۋىپ تاستايدى ەكەن. سونى بiلەتiن جىمقىر ويلاپ-ويلاپ كەلiپ, قاراقۇرت بولىپ, بۇلاققا سۋ iشۋگە كەلە جاتقان كيiك تەكەسiنiڭ قالىڭ جٷنiنiڭ iشiنە كiرiپ الىپتى. قىزعىش قۇس كيiكتi كٶرگەننەن كٶلدi باسىنا كٶتەرiپ دابىل قاعىپ, شىج دا بىج بولادى, الايدا كٷندە كەلiپ جٷرگەن تەكەدەن ٶزگە ەشتەڭەنi كٶرمەگەن ولار جان-جاققا ەرi-بەرi قارايدى دا قويادى. ال قىزعىش قۇستا ايقاي سالعاننان باسقا تiل جوق. جان-جانۋار ونىڭ كٷندە سۋ iشiپ كەتiپ جٷرگەن تەكەگە بولا نەگە شىرىلداپ جٷرگەنiن تٷسiنبەي قالادى. جىمقىر-قاراقۇرت بۇلاقتىڭ باسىنا تٷسiپ قالادى دا, اققاناتتىڭ تاڭەرتەڭگiلiك بۇلاق باسىنا كەلiپ, بەتiن جۋۋىن كٷتەدi. تاڭ بiلiنiپ, بوزتورعايلار مەن بۇلبۇلدار سايراپ, جان-جانۋارلاردىڭ بەرi ويانىپ, حايۋاناتتار ورىندارىنان كٶ­تەرiلiپ, ٶرiسكە بەتتەگەلi الدىمەن بۇلاققا اققاناتتىڭ جۋى­نۋىن كٷتiپ تۇرعان كەزدە, اققانات تا تٶسەگiنەن تۇرىپ, كەرiلiپ, جۋىنىپ-شايىنباققا بەتتەيدi. اققانات بۇرقىلداپ جاتقان مٶل­دiر بۇلاقپەن كٷلiمسiرەي امانداسىپ, بەتiن شىلاماققا ەڭ­كەيگەن كەزدە, شٶپتiڭ اراسىندا بۇعىپ جاتقان جىمقىر شاعىپ الادى.

اققانات سول كٷنi ىمىرت ٷيiرiلە قازا بولادى. كٶل دە, شٶپتەر مەن جان-جانۋارلار دا جامىراي جوقتاپ, ۋ-شۋ بولىپ جىلايدى. كٶلدiڭ باسىنا قارا بۇلت ٷيiرiلەدi, جان-جانۋار, حايۋانات اتاۋ­لىنىڭ بارلىعى كەلiپ ازالايدى.

يiر مٷيiز قوشقار iزiنەن قۋىپ جٷرiپ, قاراقۇرت بولىپ كەتكەن جىمقىردى جۋسان تٷبiرiنiڭ استىندا جاسىرىنىپ جاتقان جەرiنەن تاۋىپ الىپ, جەپ قويادى. الايدا, امال كەنە, قايتا تiرiلەتiن اق­قانات جوق, بۇلاقتىڭ باسىنا قارا تٷنەك ورنايدى. اققاناتتى ٶزiنiڭ بۇلاعىنىڭ باسىنا ارۋلاپ قويادى.

سونان كەيiن, باسىندا اسىر سالىپ جٷرگەن يەسi بولماعان سوڭ, بۇلاق بiرتە-بiرتە سارقىلا بەرەدi, سارقىلا بەرەدi. كٶل قۇرعاپ, شٶل­گە اينالادى. شٶپتەر ساعىنىشتان قايتا سارعايادى. اڭقالارى كەپ­كەن جان-جانۋار, ۇشقان قۇس, جٷگiرگەن اڭ اتاۋلى سۋ iزدەپ, بەت­تەرiنiڭ اۋعان جاعىنا تاراپ كەتەدi.

سارى ۋايىمعا سالىنعان سۋسامىر بۇلاقتىڭ باسىنا كەلiپ, با­ۋىرىن قۇمعا تٶسەپ جاتىپ الادى. نەر سىزبايدى. تiرشiلiكتەن قالادى. ەندiگi جىلى قىرىق تٷيە جەتەلەگەن پاتشانىڭ ٶزi با­لاسىن كٶشiرiپ الىپ كەتۋگە كەلەدi. سۋسامىر ەكەسiنە ەرمەيدi. ايلار بويى نەر سىزباي, اققاناتتى جوقتاپ سول بۇلاق باسىندا جاتادى دا قويادى. سودان كٷندەردiڭ كٷنiندە سۋسامىر ساعىنىش پەن جارعا دەگەن ادالدىقتان اققۋعا اينالىپ كەتiپتi. كٶلدiڭ ورتاسىندا جالعىز اققۋ: «اق-قا-نا-تىم! اق-قا-نا-تىم!» – دەپ كٷنi-تٷنi سۇڭقىلداپ جٷرەتiن دە قوياتىن بولادى. جازدا دا, قىستا دا سول كٶلدەن شىقپادى. قاسىنا ەشكiمدi جولاتپايدى, جىلى جاققا – ٶزiنiڭ اتا-اناسىنا ۇشىپ تا كەتپەيدi.

جىلدار ٶتەدi. بۇلاق سارقىلعان سوڭ, كٶل دە بiرتە-بiرتە تارتىلىپ, قۇرعاي باستايدى. اققاناتتى iزدەپ سۇڭقىلداعان اققۋدىڭ كٶزiنەن تامعان جاستان كٶل اشي باستايدى. ونىڭ سۇڭقىلداعان زارلى داۋسى كٷنشiلiك جەرگە دەيiن ەستiلەتiن كٶرiنەدi. سول اققۋ ەبدەن قارتايىپ, سورعا اينالعان كٶلدiڭ تٷبiندە قالىپتى.

سودان بەرi نەشەمە زامان ٶتتi, ماحابباتى ادال, جٷرەكتەرi اق ادامدار تاڭ الدىندا قۇلاق تٷرسە, كٶلدiڭ تٷبiنەن سۇڭقىلداعان ەمiس-ەمiس دىبىس ەسiتەتiن كٶرiنەدi. بۇل اققاناتىن ەلi iزدەپ جاتقان سۋسامىر اققۋ كٶرiنەدi. بۇل: «سۋ بەر! سۋ بەر!» – دەپ, جاعى تالماي, تۋعان جەرگە بەرەكە تiلەپ جاتقان اققانات كٶرiنەدi. سول كٶل ەكi مۇڭلىقتىڭ كٶز جاسى مەن زاردان سورلانىپ كەتiپتi. كٶل قوس اققۋدىڭ كٶز جاسى كٶرiنەدi. كٶل باسىنا شىققان اق شەڭگەل كiشكەنتاي جەل تۇرسا بولدى, «اققاناتىم مەنiڭ, قاناتىم» دەپ شۋلايتىن كٶرiنەدi. سودان بەرi اق شەڭگەل تەك پەك ادامداردىڭ مٷردەسiنiڭ ٷستiنە عانا شىعاتىن بولعان ەكەن, – دەيدi ەجەنiڭ ەڭ­گiمەسi.

مولداحمەت قاناز, جازۋشى