«اقىلدى كٸسٸ ٶزگەنٸڭ, اقىماق ادام ٶزٸنٸڭ قاتەلٸكتەرٸنەن ساباق الادى». ۇلت تا سولاي: «اقىلدى ۇلت ٶزگەنٸڭ, ال اقىماق...»
بٸز ٶزگەنٸڭ قاتەلٸكتەرٸنەن ساباق الۋدان ەزٸرگە امانبىز: ۇلتتى تٷگەل ايتپاعاندا, ونىڭ «موينى وزىق» بٶلٸگٸ — قازاق تٸلدٸ زييالى قاۋىم (ورىستانعانداردا ۇلت تۋرالى ويلانۋ پروبلەماسى جوق, ولار — «ەلەم ازاماتتارى»), جۇمسارتىپ ايتقاندا, ەلەم تاريحىن, ۇلتتار تاريحىن اسا تەرەڭ بٸلە بەرمەيدٸ. تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرگٸ زييالى قاۋىمنىڭ ادال, بٸراق اڭعال ەڭگٸمەلەرٸ مەن قيمىلىنا قاراعاندا, ەلەمدە جالعىز قازاقتان ٶزگە ۇلت جوق سيياقتى, ەلەمدٸك پروبلەمالار قازاقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە قاراپ قانا شەشٸلەتٸن سيياقتى, تٸپتٸ, بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحتا دا, بٸزدەن بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن ۇرپاقتاردا دا ەش كٸنەرات بولماعان سيياقتى: بٸزدٸڭ ۇلتتىق قاسٸرەتٸمٸزگە تەك قانا ٶزگەلەردٸڭ كەسٸرٸ تيگەنگە ۇقسايدى. سودان با, «جىلاۋىق ۇلتقا», «جولى بولماعانىنا تەك قانا ٶزگەلەر كٸنەلٸ ۇلتقا» اينالدىق...
دەمەك, قازاق قاتەلەسٸپ كٶرمەگەن!..
دەل وسى قيسىندى ۇستانساق... بٷگٸنگٸ ۇلت ٶز قاتەلٸگٸنەن ساباق الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن دە جۇرداي بولادى. سوندا بٸزدٸڭ كٸم بولعانىمىز?..
اسىلى, ولاي ەمەس-تٸ. قاتەلٸك جەتٸپ ارتىلاتىن. سونى جالعان نامىسشىل قازاق سىبىرلاپ قانا ايتادى. داۋىستاۋعا «ۇيات»...
اسىلى, ايعايلاپ ايتۋ كەرەك-تٸ. سەبەپ? سەبەبٸ, تاريح — ابايلاماساڭ دامبالسىز قالدىراتىن دابىرا-ماقتان ٷشٸن عانا ەمەس, ٶتكەننٸڭ ٶرتتەي ٶكٸنٸشتەرٸن قايتالاماۋ ٷشٸن دە قاجەتتٸ ساباق. بالانى الدارقاتاتىن ەمەس, ٶمٸردٸڭ قاتال درامالارىنا تٶتەپ بەرۋ ارقىلى عانا ٶزٸن ساقتاي الاتىن تۇتاس, ەستٸ ۇلتتىڭ دٸلٸن اياۋسىز اقيقاتتارمەن شىنىقتىراتىن ساباق. قاتەدەن ساقتاندىرۋشى ٶنەگە. مىسالى: ۇلى نەمٸس حالقى فاشيزم ٷشٸن, ريم پاپاسى كرەست جورىقتارى مەن ينكۆيزاتسييا ٷشٸن ەلەمنەن كەشٸرٸم سۇرايدى...
بٸز ٷندەمەيمٸز: «بٸزدە بەرٸ جاقسى بولادى...». بٸز تاريحتىڭ تەتتٸ ەرتەگٸگە ۇقساعانىن كٶبٸرەك قالايمىز. ەرينە, ٸشٸ توڭىڭقىراپ قالعان حالىقتىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸ بەرٸك بولماعى ٷشٸن ٶتكەننٸڭ ٸزگٸ ٶنەگەسٸن كٶبٸرەك ايتۋ كەرەك شىعار. بٸراق بٸز ٶز تاريحىمىزدىڭ اششى ساباقتارى تۋرالى ايتۋعا, ايتىپ قانا قويماي, تەرەڭٸرەك تالداۋعا جوقپىز...
بٷگٸنگٸ, بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن ەر قازاقتىڭ اتاسى مٸندەتتٸ تٷردە باتىر, بي بولعانى تۋرالى اڭىز-شىندىق ارالاس «ەلدي» عانا ەمەس «ەلگٸندەي-ەلگٸندەي قاسٸرەتتەرگە حالىق نەلٸكتەن ۇشىراعان?» دەگەن ساۋالداردىڭ جاۋابى دا كەرەگٸن بٸزدٸڭ زييالى قاۋىم, ەسٸرەسە, «حالىقتى قالاي تەربيەلەۋدٸ بٸلەتٸن» يدەولوگتار ەسكەرۋٸ كەرەك سيياقتى. ولار «قازاق — مالادەس!» دەۋدەن ەرٸگە بارمايدى.
بارۋ كەرەك ەدٸ. تىم قۇرىسا, «ٶز قاتەلٸكتەرٸمٸزدەن ٷيرەنۋ ٷشٸن». سولاردى قايتالاماس ٷشٸن. قازاقتىڭ «دوس-دۇشپانى اباي» (ا. سٷلەيمەنوۆ) ايتقان, «ٶلەڭمەن سۋرەتتەگەن» ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بٸز دٷنيەدەن كٶشكەننەن سوڭ دا, ەش ٶزگەرٸسسٸز قالماۋى ٷشٸن (كٶپتەگەن زييالىلار مەن اتقامٸنەرلەر ابايدىڭ تۋرا ٶزٸنٸڭ قىلىعىن دٶپ باسىپ ايتقانىنا تاڭدانىپ, ىرس-ىرس كٷلٸپ وتىرادى!).
تەۋەلسٸزدٸك العالى ەدەۋٸر سۋ اقتى. ۇلتتىق سانا ەدەۋٸر شالىقتاپ الدى. ەندٸ كەم-كەمدەپ ٶزٸمٸزدٸ «شەنەپ-مٸنەۋ» دە باستالدى. بۇل — تٷزەلۋدٸڭ, بوي تٸكتەۋگە ۇمتىلۋدىڭ بەلگٸسٸ. بٸراق, رەسمي تاريحنامادا (ەلدە, «وڭاي كٶسەمدٸككە» ۇمتىلۋشىلار ما?) «ٶزگەلەردە نە بار, سونىڭ بەرٸ بٸزدە بولماسا دا بولۋعا تيٸس!» دەگەن ۇرانمەن عانا جۇمىس ٸستەپ تۇر. دەل وسى «ٸزگٸ نيەت» بٸزدٸ كەمباعالدىق كومپلەكسٸنە ۇرىندىرا باستادى. قازٸرگٸ ەسكەري تەرمينمەن ايتقاندا, ۇلى شايقاستاردىڭ بٸرٸندە بارلاۋشىلار روتاسىنىڭ نەمەسە توسقاۋىل باتالونىنىڭ كومانديرٸ (سٶز جوق, ەرجٷرەك!) بولعان باتىر كٷللٸ ۇلتتى قورعاعان بولىپ شىعادى, ال بۇرىن-سوڭدى سوقىر ابىز, ەيتەكە, تٶلە, قازىبەك دەڭگەيٸندە جالپى قازاققا اڭىز ارقىلى تانىمال بولا الماعان ەلدەبٸر بي (سٶز جوق, قادٸرلٸ كٸسٸ!) ەرٸ تاريحشى, ەرٸ باتىر, ەرٸ... سكريپاچ بولىپ شىعادى دا... نەمەرەسٸنٸڭ تۇستاسىمەن «قاندىكٶيلەك جولداس» بولىپ, دٷنيەنٸ شارلاپ جٷرەدٸ... نەمەسە... ٷش ۇلى بيدٸڭ ەلدەبٸر ورتاقول سۋرەتشٸ سالعان سۋرەتٸنە سٷيەنٸپ, سول دارىنسىز سۋرەتتەن قاي جٷزدٸكٸ ەكەنٸن (تۋرا ماعىناسىندا, ەرينە) ساقالىنا قاراپ (ۇلى ساقال — ۇلى جٷز, كٸشٸ ساقال — كٸشٸ جٷز, ت.ت.) ايىرۋعا بولاتىن يكونا جاساپ ەۋرەمٸز: ارابتاردىڭ ۇلى پايعامباردى سۋرەتٸنٸڭ جوقتىعىنا قاراماي-اق شەكسٸز قاستەرلەيتٸنٸ قاپەرٸمٸزدە دە جوق...
وسىنىڭ بەرٸ — قازاقى, اڭعال كٶڭٸلدٸڭ ەزۋ تارتارلىق قانا كٶرٸنٸسٸ. «قايتسٸن ەندٸ...» دەپ, جٷرەگٸڭ ەلجٸرەيدٸ دە قويادى.
بٸراق زامان, ۋاقىت, تاريح قازاقى كٶڭٸلگە قارامايدى: مىنا ٷندٸستاندا سانى 10 ميلليوننان اسىپ جىعىلاتىن 25 ۇلت بار ەكەندٸگٸ بٸزدٸ ساقتىققا, ەستٸلٸككە شاقىرسا كەرەك-تٸ: كٸشكەنتاي حالىقتارعا ۇلى بٸلٸك كەرەك!
ارعى تاريحقا سالاۋات, بٸز — كەشەدەن بٷگٸنگە كەلگەن ۇلت — سول كەشەگٸ تاريحقا, سول تاريح ارەناسىندا قيمىلداعان تۇلعالارعا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلٸپ تە ٷلگەرگەن جوقپىز. ورىس وتارى بولىپ, قاجىپ-قالجىراي باستاعان ۇلت قىزىل تٷستٸ يدەولوگييا قىلىشىن سٷيرەتٸپ كەلگەندە قانداي كٷيگە ۇشىرادى? ەرقايسىسى قازاق ٷشٸن قادٸرلٸ تۇلعالار شىن مەنٸندە نە تىندىرىپ, نەدەن قاتەلەستٸ? سول كەزدەگٸ ۇلتتىڭ شىنايى بولمىسى, ۇلتتىق سانا دەڭگەيٸ قانداي ەدٸ? قاتارىنان شىققان «حالىق جاۋلارىنىڭ» سانى جاعىنان نەگە قازاق بٸرٸنشٸ ورىن الدى? ۇلت كەشكەن قاسٸرەتتەردٸڭ سەبەبٸندە «تازا قازاقى سەبەپتٸڭ» — ەتنوپسيحولوگييالىق, ەتنيكالىق فاكتوردىڭ — ٷلەس سالماعى قانداي ەدٸ?..
ساۋال كٶپ. بٸز جاۋاپ ٸزدەگەن جوقپىز. پرەزيدەنتٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا جۇرتتى قاسٸرەتتٸ ٶتكەن شاقتى قازبالاماۋعا شاقىرعان-دى. ەل بٸرلٸگٸ كٷشەيسٸن دەگەنٸ بولار. بٸراق قازٸرگٸ ۇلتتىق سانا بٸز «ايتۋعا ۇيالاتىن» جايتتاردى اشىق ايتىپ, ەر نەرسەنٸ اتىمەن اتاعاندا عانا تاعى بٸر ساتىعا كٶتەرٸلسە كەرەك: بٷگٸنگٸ, كەلەشەك ۇرپاق ارداقتىلاردىڭ ٶنەگەسٸ عانا ەمەس, ٶكٸنٸشكە قالدىرعان قاتەلٸكتەرٸن دە انىق بٸلگەندە عانا اداسپايدى — قايتالاۋعا بولمايتىنىن ۇعادى...
ادام — عاپىل. سەبەبٸ, ٶزٸنە سىرت كٶزبەن قاراي المايدى. ونىڭ اقيقي بولمىسى اللاعا عانا ايان: ەدٸل سىناي الاتىن سىرت كٶز سونٸكٸ.
ۇلت تا سولاي. بٸزدٸڭ اقيقي بولمىسىمىزدى سىرت كٶز عانا قاپىسىز بٸلەدٸ. ۇلتتىڭ ٶزٸنە سىرت, سىن كٶزبەن قاراۋىنىڭ جالعىز عانا مٷمكٸندٸگٸ بار. ول — تاريح. سونىڭ بوياماسىز كٶرٸنٸسٸ, ناقتى مىسالى.
دەمەك, بٸزدٸڭ كەشەگٸ تاريح تۋرالى قاتە ايتۋعا قاقىمىز جوق — ٶتٸرٸكشٸ, ٶزٸنە ٶزٸ ٶتٸرٸك ايتاتىن ۇلتقا اينالامىز.
بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن تاپتىق, ەلەۋمەتتٸك سوقتىعىستىڭ ەكٸ جاعىندا بولعان سەكەن سەيفۋللين مەن ماعجان جۇماباەۆتى, سەبيت مۇقانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆتى, ت.ت. بٸردەي قادٸرلەيمٸز. دۇرىسى دا — وسى. بٸراق سول قاسٸرەتتٸ قارسىلاسۋدىڭ, تٸپتٸ, قازاقى باقتالاستىقتىڭ نەگە سوقتىرعانى تۋرالى قاجەتتٸ ەڭگٸمەنٸ اينالىپ ٶتەمٸز. نەگە?
ەزۋ تارتارلىق تاعى بٸر جايت: سوڭعى جىلدارى ماحامبەتتٸ امالسىزدان عانا ايتىپ, ال جەڭگٸرگە «ادۆوكات» بولا باستادىق! بۇل دا اڭعال تٷسٸنٸكتەن, شولاق يدەولوگييادان تۋعان «ۇيالشاقتىق» – ەلدە بٸرەۋ ماحامبەت بولىپ شىعا كەلەر دەپ قىسىلامىز با?! ماحامبەت «كەدەي جوقشىسىنان» ەلدەقايدا بيٸك ۇعىم — قۇندىلىقتىڭ يەسٸ ەكەنٸمەن, جەڭگٸردٸڭ, سايىپ كەلەندە, ورىس تەجٸنٸڭ قاراۋىنداعى, بيلٸكتٸڭ اساتاياعىن بٸرەۋگە ۇستاتا قويعىسى جوق قارسىلاس ەكەنٸمەن, ەڭ باستىسى... مٷلدە باسقا زامان, باسقا دەڭگەيدەگٸ سانا يەسٸ ەكەنٸمەن شارۋامىز جوق...
بٸزگە – قازاققا! — تاريحي شىندىقتى ايتا باستاساق, ەلدەكٸمنەن ۇيات بولاتىن, ەلدەبٸر ۇلتتىق قۇندىلىقتار كەمٸپ قالاتىنداي بولادى دا تۇرادى.
وسىنىڭ بەرٸ — بالاڭ ۇلتتىڭ تٷسٸنٸگٸ. جالعان ارشىلدىق, كەمباعالدىق... نەمەسە, تاريحقا, ەدەبيەتكە, رۋحانيياتقا مونوپولييا جاساعىسى كەلەتٸن ٶزٸنە شەكتەن تىس سەنٸمدٸ ۇلت زييالىلارىنىڭ پيعىلىنىڭ نەتيجەسٸ.
مەسەلەن, ۇلى ورىس جازۋشىسى فەدور دوستوەۆسكييدٸڭ قويانشىق بولعانىن, ٶمٸرٸ دە كٸسٸ قىزىعارلىق بولماعانىن قىسقا كٷندە قىرىق ايتاتىن ورىستار سونىڭ قادٸرٸن تٷسٸرٸپ كٶردٸ مە?! رەۆوليۋتسييانىڭ جىرشىسى ۆ. ماياكوۆسكييدٸڭ شە? راس, ونىڭ — قۇدٸرەتتٸ دارىننىڭ – يدەياعا الدانعانىنا ورىستار ەلٸ ٶكٸنەدٸ. بٸراق قادٸرلەيدٸ. پسيحوپات ۆان گوگتىڭ ٶمٸرٸ ٷشٸن ەشكٸم ارلانبايدى — ٶنەرٸن كيە تۇتادى...
ال بٸز «قىزىل سۇڭقار» سەكەنگە, «كەدەي جازۋشى» سەبيتكە ادۆوكات بولىپ ەلەكپٸز. سەگٸز سەرٸ وبرازىنىڭ سەكسەن پايىزىن قولدان جاساپ العانىمىزعا دا ەش قىسىلمايمىز.
«تٷپ-تۇقيياننان ٶزٸمە شەيٸنگە» سەنٸپ, سونى ماركسيزم نەگٸزدەرٸنشە وقىتۋدان دەمەلٸمٸز...
مەسەلە ناقتى تۇلعالاردا عانا ەمەس, سول تۇلعالار ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭنٸڭ ناقتى تاريحىن اقيقات جازىپ, سول كەزەڭدەگٸ ۇلتتىڭ بولمىسىن, ٸشكٸ قايشىلىقتارىن تانۋدا, سول دەۋٸردەگٸ ۇلتتىق سانانىڭ دەڭگەيٸن پايىمداپ, ۇلت باسىنان ٶتكەن قيىنشىلىقتاردىڭ ناقتى سەبەبٸن تانۋدا بولىپ وتىر. سوندا عانا ۇلت تاريحى — ٶز قاتەلٸكتەرٸمٸزدٸ قايتالاماۋ ساباعىنا اينالادى. ۇلتتىق سانا ٶزٸنٸڭ ٶتكەن دەڭگەيٸن سالماقتاپ, اششى ٶنەگە-ٶكٸنٸشتٸ پايىمدايدى. جاڭا, جاسامپاز ساتىعا كٶتەرٸلەدٸ.
دەمەك, بٸز «جاۋىردى جابا توقۋدى» قويىپ, تاريحىمىزداعىنىڭ بەرٸن ٶز اتىمەن اتاۋعا تيٸسپٸز. سانانى سول عانا تٷزەيدٸ. مەسەلەن, قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸنٸڭ ٸرٸ تۇلعاسى سەبيت مۇقانوۆتىڭ «احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 50 جىلدىعىن ٶتكٸزبەۋ ٷشٸن» سونشالىقتى كٷرەسكەنٸن ايتقاننان ونىڭ مەڭگٸلٸك مۇراسىنىڭ قۇنى تٷسپەيدٸ. مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ ابايدىڭ ماعاۋيياسىنىڭ قىزىنان ايرىلىپ كەتۋٸ ۇلى ويشىل قالامگەردٸڭ قۇىنىن تٶمەندەتپەيدٸ.
ال بٸز سولاردىڭ بەرٸنەن پۇت جاساۋعا قۇشتارمىز. ابايدىڭ سۋرەتٸن ٸلٸپ قويىپ, كٶزسٸز تابىنىپ وتىرعاننان گٶرٸ, ونى جان دوسىڭداي, تٸرٸ دوسىڭداي ٶزٸڭمەن بٸرگە الىپ جٷرۋ, ادام رەتٸندە تانۋ قانشالىقتى پايدالىراق بولسا, «قىزىلدار», مەن «ۇلتشىلداردى» دا, «رۋشىلدار» مەن «جٸكشٸلدەردٸ» دە تولىق بولمىسىمەن تانۋ سونشا قاجەت.
ولارعا دا, بٸزگە دە.
ەسٸرەسە, قازٸرگٸ ۇلتقا.
قازاق ۇلتى, تىم قۇرىسا, ٶز قاتەلٸكتەرٸنەن ساباق السىن. ٶزٸن تانىسىن. كەشەگٸ ٶزٸن.
بولاشاقتىڭ بەينەسٸ سوندا عانا ايقىندالادى.
"التىن وردا" گازەتٸ, 22 قىركٷيەك, 2000 جىل.
"ادىرنا" جۋرنالىنىڭ
2019 جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى سانىنا قايتا جارييالانعان
