«Aqyldy kisi ózgeniń, aqymaq adam óziniń qatelikterinen sabaq alady». Ult ta solai: «aqyldy ult ózgeniń, al aqymaq...»
Biz ózgeniń qatelikterinen sabaq alýdan ázirge amanbyz: ultty túgel aitpaǵanda, onyń «moiny ozyq» bóligi — qazaq tildi ziialy qaýym (orystanǵandarda ult týraly oilaný problemasy joq, olar — «álem azamattary»), jumsartyp aitqanda, álem tarihyn, ulttar tarihyn asa tereń bile bermeidi. Táýelsizdik alǵaly bergi ziialy qaýymnyń adal, biraq ańǵal áńgimeleri men qimylyna qaraǵanda, álemde jalǵyz qazaqtan ózge ult joq siiaqty, álemdik problemalar qazaqtyń kóńil-kúiine qarap qana sheshiletin siiaqty, tipti, bizdiń ulttyq tarihta da, bizden buryn ómir súrgen urpaqtarda da esh kinárat bolmaǵan siiaqty: bizdiń ulttyq qasiretimizge tek qana ózgelerdiń kesiri tigenge uqsaidy. Sodan ba, «jylaýyq ultqa», «joly bolmaǵanyna tek qana ózgeler kináli ultqa» ainaldyq...
Demek, qazaq qatelesip kórmegen!..
Dál osy qisyndy ustansaq... búgingi ult óz qateliginen sabaq alý múmkindiginen de jurdai bolady. Sonda bizdiń kim bolǵanymyz?..
Asyly, olai emes-ti. Qatelik jetip artylatyn. Sony jalǵan namysshyl qazaq sybyrlap qana aitady. Daýystaýǵa «uiat»...
Asyly, aiǵailap aitý kerek-ti. Sebep? Sebebi, tarih — abailamasań dambalsyz qaldyratyn dabyra-maqtan úshin ǵana emes, ótkenniń órttei ókinishterin qaitalamaý úshin de qajetti sabaq. Balany aldarqatatyn emes, ómirdiń qatal dramalaryna tótep berý arqyly ǵana ózin saqtai alatyn tutas, esti ulttyń dilin aiaýsyz aqiqattarmen shynyqtyratyn sabaq. Qateden saqtandyrýshy ónege. Mysaly: uly nemis halqy fashizm úshin, Rim papasy krest joryqtary men inkvizatsiia úshin álemnen keshirim suraidy...
Biz úndemeimiz: «bizde bári jaqsy bolady...». Biz tarihtyń tátti ertegige uqsaǵanyn kóbirek qalaimyz. Árine, ishi tońyńqyrap qalǵan halyqtyń ózine degen senimi berik bolmaǵy úshin ótkenniń izgi ónegesin kóbirek aitý kerek shyǵar. Biraq biz óz tarihymyzdyń ashy sabaqtary týraly aitýǵa, aityp qana qoimai, tereńirek taldaýǵa joqpyz...
Búgingi, bolashaq urpaq úshin ár qazaqtyń atasy mindetti túrde batyr, bi bolǵany týraly ańyz-shyndyq aralas «áldi» ǵana emes «álgindei-álgindei qasiretterge halyq nelikten ushyraǵan?» degen saýaldardyń jaýaby da keregin bizdiń ziialy qaýym, ásirese, «halyqty qalai tárbieleýdi biletin» ideologtar eskerýi kerek siiaqty. Olar «qazaq — malades!» deýden árige barmaidy.
Barý kerek edi. Tym qurysa, «óz qatelikterimizden úirený úshin». Solardy qaitalamas úshin. Qazaqtyń «dos-dushpany Abai» (A. Súleimenov) aitqan, «óleńmen sýrettegen» ulttyq bolmysymyzdyń biz dúnieden kóshkennen soń da, esh ózgerissiz qalmaýy úshin (kóptegen ziialylar men atqaminerler Abaidyń týra óziniń qylyǵyn dóp basyp aitqanyna tańdanyp, yrs-yrs kúlip otyrady!).
Táýelsizdik alǵaly edáýir sý aqty. Ulttyq sana edáýir shalyqtap aldy. Endi kem-kemdep ózimizdi «shenep-mineý» de bastaldy. Bul — túzelýdiń, boi tikteýge umtylýdyń belgisi. Biraq, resmi tarihnamada (álde, «ońai kósemdikke» umtylýshylar ma?) «ózgelerde ne bar, sonyń bári bizde bolmasa da bolýǵa tiis!» degen uranmen ǵana jumys istep tur. Dál osy «izgi niet» bizdi kembaǵaldyq kompleksine uryndyra bastady. Qazirgi áskeri terminmen aitqanda, uly shaiqastardyń birinde barlaýshylar rotasynyń nemese tosqaýyl batalonynyń komandiri (sóz joq, erjúrek!) bolǵan batyr kúlli ultty qorǵaǵan bolyp shyǵady, al buryn-sońdy Soqyr Abyz, Áiteke, Tóle, Qazybek deńgeiinde jalpy qazaqqa ańyz arqyly tanymal bola almaǵan áldebir bi (sóz joq, qadirli kisi!) ári tarihshy, ári batyr, ári... skripach bolyp shyǵady da... nemeresiniń tustasymen «qandykóilek joldas» bolyp, dúnieni sharlap júredi... Nemese... úsh uly bidiń áldebir ortaqol sýretshi salǵan sýretine súienip, sol darynsyz sýretten qai júzdiki ekenin (týra maǵynasynda, árine) saqalyna qarap (uly saqal — uly júz, kishi saqal — kishi júz, t.t.) aiyrýǵa bolatyn ikona jasap áýremiz: arabtardyń uly Paiǵambardy sýretiniń joqtyǵyna qaramai-aq sheksiz qasterleitini qaperimizde de joq...
Osynyń bári — qazaqy, ańǵal kóńildiń ezý tartarlyq qana kórinisi. «Qaitsin endi...» dep, júregiń eljireidi de qoiady.
Biraq zaman, ýaqyt, tarih qazaqy kóńilge qaramaidy: myna Úndistanda sany 10 millionnan asyp jyǵylatyn 25 ult bar ekendigi bizdi saqtyqqa, estilikke shaqyrsa kerek-ti: kishkentai halyqtarǵa uly bilik kerek!
Arǵy tarihqa salaýat, biz — kesheden búginge kelgen ult — sol keshegi tarihqa, sol tarih arenasynda qimyldaǵan tulǵalarǵa tereńirek úńilip te úlgergen joqpyz. Orys otary bolyp, qajyp-qaljyrai bastaǵan ult qyzyl tústi ideologiia qylyshyn súiretip kelgende qandai kúige ushyrady? Árqaisysy qazaq úshin qadirli tulǵalar shyn máninde ne tyndyryp, neden qatelesti? Sol kezdegi ulttyń shynaiy bolmysy, ulttyq sana deńgeii qandai edi? Qatarynan shyqqan «halyq jaýlarynyń» sany jaǵynan nege qazaq birinshi oryn aldy? Ult keshken qasiretterdiń sebebinde «taza qazaqy sebeptiń» — etnopsihologiialyq, etnikalyq faktordyń — úles salmaǵy qandai edi?..
Saýal kóp. Biz jaýap izdegen joqpyz. Prezidentimiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jurtty qasiretti ótken shaqty qazbalamaýǵa shaqyrǵan-dy. El birligi kúsheisin degeni bolar. Biraq qazirgi ulttyq sana biz «aitýǵa uialatyn» jaittardy ashyq aityp, ár nárseni atymen ataǵanda ǵana taǵy bir satyǵa kóterilse kerek: búgingi, keleshek urpaq ardaqtylardyń ónegesi ǵana emes, ókinishke qaldyrǵan qatelikterin de anyq bilgende ǵana adaspaidy — qaitalaýǵa bolmaitynyn uǵady...
Adam — ǵapyl. Sebebi, ózine syrt kózben qarai almaidy. Onyń aqiqi bolmysy Allaǵa ǵana aian: ádil synai alatyn syrt kóz soniki.
Ult ta solai. Bizdiń aqiqi bolmysymyzdy syrt kóz ǵana qapysyz biledi. Ulttyń ózine syrt, syn kózben qaraýynyń jalǵyz ǵana múmkindigi bar. Ol — tarih. Sonyń boiamasyz kórinisi, naqty mysaly.
Demek, bizdiń keshegi tarih týraly qate aitýǵa qaqymyz joq — ótirikshi, ózine ózi ótirik aitatyn ultqa ainalamyz.
Biz áli kúnge deiin taptyq, áleýmettik soqtyǵystyń eki jaǵynda bolǵan Sáken Seifýllin men Maǵjan Jumabaevty, Sábit Muqanov pen Ahmet Baitursynovty, t.t. birdei qadirleimiz. Durysy da — osy. Biraq sol qasiretti qarsylasýdyń, tipti, qazaqy baqtalastyqtyń nege soqtyrǵany týraly qajetti áńgimeni ainalyp ótemiz. Nege?
Ezý tartarlyq taǵy bir jait: sońǵy jyldary Mahambetti amalsyzdan ǵana aityp, al Jáńgirge «advokat» bola bastadyq! Bul da ańǵal túsinikten, sholaq ideologiiadan týǵan «uialshaqtyq» – álde bireý Mahambet bolyp shyǵa keler dep qysylamyz ba?! Mahambet «kedei joqshysynan» áldeqaida biik uǵym — qundylyqtyń iesi ekenimen, Jáńgirdiń, saiyp kelende, orys tájiniń qaraýyndaǵy, biliktiń asataiaǵyn bireýge ustata qoiǵysy joq qarsylas ekenimen, eń bastysy... múlde basqa zaman, basqa deńgeidegi sana iesi ekenimen sharýamyz joq...
Bizge – qazaqqa! — tarihi shyndyqty aita bastasaq, áldekimnen uiat bolatyn, áldebir ulttyq qundylyqtar kemip qalatyndai bolady da turady.
Osynyń bári — balań ulttyń túsinigi. Jalǵan arshyldyq, kembaǵaldyq... Nemese, tarihqa, ádebietke, rýhaniiatqa monopoliia jasaǵysy keletin ózine shekten tys senimdi ult ziialylarynyń piǵylynyń nátijesi.
Máselen, uly orys jazýshysy Fedor Dostoevskiidiń qoianshyq bolǵanyn, ómiri de kisi qyzyǵarlyq bolmaǵanyn qysqa kúnde qyryq aitatyn orystar sonyń qadirin túsirip kórdi me?! Revoliýtsiianyń jyrshysy V. Maiakovskiidiń she? Ras, onyń — qudiretti darynnyń – ideiaǵa aldanǵanyna orystar áli ókinedi. Biraq qadirleidi. Psihopat Van Gogtyń ómiri úshin eshkim arlanbaidy — ónerin kie tutady...
Al biz «qyzyl suńqar» Sákenge, «kedei jazýshy» Sábitke advokat bolyp álekpiz. Segiz Seri obrazynyń seksen paiyzyn qoldan jasap alǵanymyzǵa da esh qysylmaimyz.
«Túp-tuqiiannan ózime sheiinge» senip, sony marksizm negizderinshe oqytýdan dámelimiz...
Másele naqty tulǵalarda ǵana emes, sol tulǵalar ómir súrgen kezeńniń naqty tarihyn aqiqat jazyp, sol kezeńdegi ulttyń bolmysyn, ishki qaishylyqtaryn tanýda, sol dáýirdegi ulttyq sananyń deńgeiin paiymdap, ult basynan ótken qiynshylyqtardyń naqty sebebin tanýda bolyp otyr. Sonda ǵana ult tarihy — óz qatelikterimizdi qaitalamaý sabaǵyna ainalady. Ulttyq sana óziniń ótken deńgeiin salmaqtap, ashy ónege-ókinishti paiymdaidy. Jańa, jasampaz satyǵa kóteriledi.
Demek, biz «jaýyrdy jaba toqýdy» qoiyp, tarihymyzdaǵynyń bárin óz atymen ataýǵa tiispiz. Sanany sol ǵana túzeidi. Máselen, qazaq kórkem ádebietiniń iri tulǵasy Sábit Muqanovtyń «Ahmet Baitursynovtyń 50 jyldyǵyn ótkizbeý úshin» sonshalyqty kúreskenin aitqannan onyń máńgilik murasynyń quny túspeidi. Muhtar Áýezovtyń Abaidyń Maǵaýiiasynyń qyzynan airylyp ketýi uly oishyl qalamgerdiń quynyn tómendetpeidi.
Al biz solardyń bárinen put jasaýǵa qushtarmyz. Abaidyń sýretin ilip qoiyp, kózsiz tabynyp otyrǵannan góri, ony jan dosyńdai, tiri dosyńdai ózińmen birge alyp júrý, adam retinde taný qanshalyqty paidalyraq bolsa, «qyzyldar», men «ultshyldardy» da, «rýshyldar» men «jikshilderdi» de tolyq bolmysymen taný sonsha qajet.
Olarǵa da, bizge de.
Ásirese, qazirgi ultqa.
Qazaq ulty, tym qurysa, óz qatelikterinen sabaq alsyn. Ózin tanysyn. Keshegi ózin.
Bolashaqtyń beinesi sonda ǵana aiqyndalady.
"Altyn Orda" gazeti, 22 qyrkúiek, 2000 jyl.
"Adyrna" jýrnalynyń
2019 jyldyń maýsymyndaǵy sanyna qaita jariialanǵan
