ەرلان قاريننٸڭ "جاس الاشتاعى" ساياسي مونولوگىن وقىپ شىقتىم.
وقىپ شىقتىم دا, ەرلانعا مىنا ساۋالدى قويعىم كەلدٸ: - تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا قازاق حالقى ٶزٸنە جٷكتەلگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قالاي اتقاردى? 30 جىلدا قازاق دەگەن حالىق مەملەكەتتٸڭ قابىرعاسىنىڭ قاقىراۋىنا جول بەرٸپ كٶردٸ مە? كسرو-نىڭ شەكپەنٸنەن شىققان كەيبٸر ەلدەردە ازاماتتىق سوعىستار بولىپ جاتتى. تاعى بٸر ەلدەردە بٸرنەشە دٷركٸن تٶڭكەرٸس بولدى. ال بٸزدە ەڭ قۇرىعاندا بٸر رەت مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس بولىپ كٶردٸ مە? جووق! 30 جىلدا قازاق بەرٸنە كٶندٸكتٸ.
ساياسي ەليتانىڭ ەسەپسٸز بايلىق جييۋىنا, قازبا-بايلىقتىڭ قىزىعىن ٶزگەنٸڭ كٶرۋٸنە, ساپالى ٶمٸرگە بەتتەي الماۋىنا, نازارباەۆتىڭ تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ جاۋلاپ الۋىنا, اتىلىپ كەتكەن ارىستاردىڭ ارتىن قازبالاماي قويا تۇرۋىنا, ەدٸلەتسٸز سايلاۋلار مەن ادام قۇقىعىنىڭ جانشىلۋى سەكٸلدٸ ادام تٶزبەس وقيعالاردىڭ بەرٸنە, بەرٸنە كٶندٸ.
مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸنٸڭ بەرٸك قالانۋىن ەرتەڭ ەشكٸم ٶتپەلٸ بيلٸكتەن سۇرامايدى, حالىقتان سۇرايدى. سونى تەرەڭ ۇعىنعاندىقتان حالىق ٶزٸ كەمدٸك كٶرٸپ جٷرسە دە, ەلدٸكتٸ بەرٸنەن بيٸك قويدى. اينالىپ كەتەيٸن, "نادان ەرٸ گەوساياساتتى بٸلمەيتٸن" حالىق وسىلاي ٸستەي مە?
اقسەلەۋ اعانىڭ مىنا تسيتاتاسىن قولدانىپسىڭ: «ۇلتتىق يدەيا دەگەن – ۇلتتىڭ, مەملەكەتتٸڭ تەك بٷگٸن عانا ەمەس, ۇزاق مەرزٸم اياسىندا باقىتتى دا كەمەل ٶمٸر سٷرۋٸن قاپىسىز قامتاماسىز ەتەتٸن تەتٸك جەنە حالىقتىڭ ىنتا-جٸگەرٸن وياتاتىن بەلسەندٸ ٶمٸر سالتى". ال ەندٸ مىنا ساۋالعا جاۋاپ بەرشٸ, دەل وسى جٷيە قازاق قوعامىن باقىتتى ەتە الدى ما? قىتايعا قارىزى بار, تابيعي رەسۋرستاردىڭ دەنٸن قىتايدىڭ قولىنا ۇستاتقان قازاق بولاشاقتا باقىتتى بولا ما? نەگە قازٸرگٸ جٷيە كٷللٸ حالىقتى اشىندىرىپ الدى? ٶمٸرٸنە رازى, ەدٸلدٸك سالتانات قۇرعان قوعامدا انالار اشىنىپ الاڭعا شىعا ما? قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن قۋاتتى حالىق بولۋ كەرەك. قۇرعاق ۋەدەمەن قارنى تويعان ەلدٸڭ دەنٸ وڭتٷستٸك كورەيادا تەشكٸ تاسىپ, باتىستا كەمپٸر مەن شالدى باعىپ, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸك تانىتقان جاستارىڭ شري-لانكانىڭ پلانتاتسييالارىندا قاشىپ جٷر. باقىتتى قوعام وسىلاي جٷرە مە?
"ۇلتشىلدىق ٶزٸنٸڭ تاريحي ميسسيياسىن ورىندادى" دەپسٸڭ. كەشٸرٸپ قويعىن, ۇلتتىڭ الدىندا ٶتەلمەگەن ۇلى پارىزىمىز بار. انا تٸلٸمٸز ورىس تٸلٸن بيلٸكتٸڭ تٶرٸنە وتىرعىزىپ قويىپ, ٶزٸ ەسٸكتەن سىعالاپ ەلٸ جٷر. تۋعان تٸلٸن بٸلمەيتٸن ەرٸ مەنسٸنبەيتٸن ۇرپاق ەلٸ بار. قازاق بيلٸگٸنٸڭ جيىندارى ەلٸ كٷنگە ەكٸ تٸلدە ٶتٸپ, جاڭا جىل مەرەكەسٸندە قازاق پرەزيدەنتٸ ەلٸ كٷنگە ەلدٸ ەكٸ تٸلدە قۇتتىقتايدى. ەركٸم مانسۇقتاعان تاريحىمىزدى تٷگەندەپ بٸتكەن جوقپىز. شوۆينيستٸك پيعىلداعى قاۋىم قاسىمىزدا مىسىقتٸلەۋلەنٸپ جٷر. گەورگيي لەنتاسىن 9 مامىردا كەۋدەلەرٸنە تاعىپ الىپ, كٶشەلەردە كٶلٸكتەر شەرۋٸن ٶتكٸزگەنٸ كەشە ەمەس پە? دٸننٸڭ تٷرلٸ تارماعىنا بٶلٸنٸپ الىپ, ٶزگەنٸڭ دەستٷرٸن قازاقتىڭ ساناسىنا تىقپالاعان قاۋىم شە? ەندەشە, قايداعى ٶتەلگەن ۇلتتىق ميسسييانى ايتىپ وتىرسىڭ? مەملەكەتشٸلدٸك دەگەن ساتىعا ٶتۋٸمٸز ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ, ۇلت مٷددەسٸن بەرٸنەن بيٸك قويۋمىز كەرەك. ۇلتتىق بورىشى ٶتەلمەگەن ۇلت ەشقاشان مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلە المايدى! ۇلتشىلدىق رۋحى جانشىلعان ۇلتتا مەملەكەتشٸلدٸك يدەياسى يدەولوگييانىڭ تٷپ قازىعى بولا المايدى!
جەنە مەملەكەتشٸلدٸك دەگەنٸمٸز بيلٸكتٸ قولداۋ عانا ەمەس, ەل تاعدىرىنا الاڭداۋ, بيلٸككە كونسترۋكتيۆتٸ سىن ايتۋ. وپپوزيتسييالىق باعىتتاعى حالىقتى مەملەكەتشٸل ەمەس دەپ ايىپ تاعۋعا بولمايدى! ولار دا ٶز ەلٸن سٷيگەندٸكتەن, مەملەكەتشٸل بولعاندىقتان ەل تاعدىرىنا پوفيگيزممەن قاراي المايدى. مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ كريتەرييٸ مانسابى بار نە جوق دەگەن ٶلشەممەن ٶلشەنبەيدٸ!
قىرعىزستان بيلٸگٸن مەملەكەتشٸلدٸكتەن ادا دەپ سٶگٸپسٸڭ, ۋكراينانى جۇرتقا جەم بولدى دەپ پايىم جاساپسىڭ. بٸر ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ رەتٸندە سەنٸڭ ٶزگە ەلدەردٸڭ ساياسي ٷدەرٸستەرٸنە بٸرجاقتى باعا بەرۋٸنە قۇقىڭ جوق! رەۆوليۋتسييالار لەگٸ ٶتٸپ, مەملەكەتتٸگٸنەن ايىرىلماعان جەنە گٷلدەنٸپ جاتقان مەملەكەتتەر بار ەكەنٸن تاريحتان بٸلەسٸڭ, سوندىقتان بٸرجاقتى قالىپتاسقان پٸكٸرٸڭدٸ قوعامعا تىقپالاۋدىڭ قاجەت شامالى...
ەرلان, ازاماتتىق ۋايىم دەگەن بولادى. سوندا, سەنٸڭشە, ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ تاعدىرىنا الاڭداپ پوست جازعانداردىڭ بەرٸ حالىقتىڭ كٶڭٸلٸمەن ويناپ جٷرگەن پوپۋليست پە?
بۇل نە مىسقىل? تەك قانا بيلٸكتەگٸلەر ساياساتپەن اينالىسىپ, حالىق "لەپباي, تاقسىرلاتىپ" وتىرا بەرۋٸ كەرەك پە? اۋ, پٸكٸرلەر پليۋراليزمٸ قايدا قالدى سوندا?
سەنٸڭشە ەلدٸڭ ٸرگەسٸنٸڭ سٶگٸلمەۋٸنە بيلٸك قانا مٷددەلٸ مە? "قىزمەتٸ ٶرلەپ مانساپتى بولۋ ٷشٸن, بيلٸك ارقىلى بايلىققا جەتۋ ٷشٸن بٸر كٷندٸك ساياساتپەن اينالىساتىندار كٶبەيدٸ" دەپسٸڭ. وسى جەردە بيلٸكتٸ سىناپ, مانساپتى بولعاندار مەن بيلٸك ارقىلى بايلىق جيعاندار ناقتى كٸم? اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ جازساڭشى. قوعام دا بٸلە جٷرسٸن! بيلٸكتٸ سىناپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ تالايىن بٸلەم, بٸراق سولاردىڭ مانسابى بيٸكتەپ, نە ميلليونەر بولىپ كەتكەنٸن كٶزٸم شالماپتى. قايتا ولاردىڭ بٸرازى جۇمىسسىز قالىپ, شەتەل قاشىپ, بيلٸكتٸڭ "قارا سپيسوگىنا" ەنگەندٸكتەن جۇمىستارىنان تەپەرشٸك كٶرٸپ جٷرگەندەرٸنەن حاباردارمىن. بەيبٸت شەرۋگە شىققانداردىڭ ازاماتتىق قۇقى جانشىلىپ, بەلسەندٸلەر تٷرمەگە قامالىپ, تٸپتٸ كەيبٸرٸنە "ەكسترەميست" دەگەن ايىپ تاعىلىپ جاتىر. انىق ەدٸل مەملەكەتشٸل تۇلعا بولساڭ, سونى نەگە اشىق جازبايسىڭ? نەگە قوعامنىڭ ۋايىمىنا بٸر سەت قۇلاق تٷرمەيسٸڭ? وبەكتيۆتٸ نەگە سارالامايسىڭ? يە, "بٸز تاريحتا تالاي تەپەرٸش كٶرٸپ, سامايداعى تەر, تامىرداعى قان تٷگەسٸلگەنشە كٷرەسە جٷرٸپ, دەربەس مەملەكەت بولۋعا قول جەتكٸزدٸك" يە, "ەندٸگٸ ەلسٸزدٸكتٸ تاريح كەشٸرمەيدٸ?"
بٸراق شىنىڭدى ايتشى, تۋعان بيلٸگٸنەن ەدٸلەتسٸزدٸك كٶرٸپ, تۋعان بيلٸگٸنەن ٶگەيلٸك كٶرٸپ, ازاماتتىق رۋحى اياۋسىز جانشىلىپ, ساپالى ٶمٸرگە بەتتەي الماعان قازاق قوعامىنىڭ جاڭاشىلدىققا دەگەن ۇمتىلىسىن, بەتبۇرىس جاساۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كەلەشەك ۇرپاق اقتاپ المايدى دەپ نىق ايتا الاسىڭ با? ال, ٶزٸنٸڭ حالقىن وسى كٷيگە جەتكٸزٸپ, دەرمەنسٸز ەتكەن بٷگٸنگٸ جٷيەنٸ تاريح كەشٸرە الا ما ەكەن?
دينا ەلگەزەكتٸڭ facebook پاراقشاسىنان
