اتا-بابالارىمىز سٶز ماعىناسىنا, ونىڭ ايتىلۋ مەنەرٸ مەن قولدانۋ سىرىنا ايرىقشا مەن بەرگەن. ەربٸر سٶز ٶزٸنٸڭ تابيعي قىزمەتٸنەن اۋىتقىماي, باسقا اتالىم سٶزدٸڭ ماعىناسىمەن ارالاسپاي ٶزٸندٸك بولمىسىن تازا, قاز قالپىندا ساقتاۋعا ۇمتىلعان. مىسالعا الار بولساق, اقسۋ, قاراسۋ, قىزىلسۋ دەپ اتالاتىن گيدرونيمدٸك اتاۋلار قازاق دالاسىندا جيٸ ۇشىرايدى. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىندا وسىلايشا اتالاتىن ٸرٸ ەلدٸ مەكەندەر ورىس تٸلٸنە بەلوۆود, چەرنوۆود, كراسنوۆود دەگەن تٷردە قالىپتاسىپ كەتكەن.
ۆانوۆكادا (قازٸرگٸ تۇراركەنت) مەكتەپتە وقىپ جٷرگەن كەزٸمدە كٷزەتشٸ بوپ قىزمەت اتقاراتىن, قازاقشا جاقسى بٸلەتٸن ورىس شالى بولدى. سول كٸسٸدەن بەلوۆود, چەرنوۆود, كراسنوۆود دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسى نە? – دەپ سۇراعانىم بار. سوندا شال جاباعىلىنىڭ بيٸك تاۋىندا جاتقان قارلى تاۋدىڭ باسىن نۇسقاپ:
– ەنە, كٶردٸڭ بە, سوناۋ تاۋ شىڭىندا اپپاق قار مەن قاپ-قارا قوجىرتاستىڭ ارالاسىپ جاتۋىن. ونى قازاقتار الاتاۋ دەپ اتاسا, بٸز پەسترايا گورا دەپ اتايمىز, - دەپ تٷسٸندٸردٸ. سەن سۇراعان اقسۋ, قاراسۋ, قىزىلسۋ دەگەن قازاقشا سٶزدەرگە قاراپ, ونى بٸز بەلوۆود, چەرنوۆود, كراسنوۆود دەپ اتاپ كەتتٸك. اپپاق بوپ كٶبٸكتەنٸپ اققان سوڭ بەلوۆود دەگەن سيياقتى سۋدىڭ تٷسٸنە قاراپ اتالعان سەلولار عوي دەپ تٷسٸندٸرگەنٸ بار. كٶپ جىلدار بويى مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸم وسىلايشا ٶزگەرمەي كەلدٸ.
ٶتكەن جىلى (2008 ج) سايرام اۋدانىنداعى سارقىراما دەپ اتالاتىن اۋىلعا قۇدالىققا باردىم. قۇدامىز مەكتەپ ديرەكتورى, تاريحشى, قازاق شەجٸرەسٸن جاقسى بٸلەتٸن, ساڭلاۋى كەڭ, بٸلٸكتٸ, ەڭگٸمەشٸل جٸگٸت بوپ شىقتى. مەن ودان:
– اۋىل اتى نە سەبەپتٸ سارقىراما دەپ اتالادى? – دەپ سۇراپ قالىپ, سودان قىزۋ ەڭگٸمەگە كٸرٸسٸپ كەتتٸك.
– ەرتەدە بابالارىمىز وسى ماڭعا قونىستانىپ جايلاسقاندا, اۋىل جانىنان اعىپ ٶتەتٸن سۋدىڭ, ەسٸرەسە, ەل جاتىپ تىنىشتانعان كەزٸندە سۋدىڭ سارىنى قاتتى ەستٸلۋٸ سەبەپتٸ, سارقىراما اتالىپ كەتٸپتٸ. قۇلاق سالساڭىز تٷندە ول سارىلدى ٶزٸڭٸز دە ەستەسٸز, – دەپ كٷلە جاۋاپ بەردٸ.
– اقسۋ (بەلوۆود), قاراسۋ (چەرنوۆود), قىزىلسۋ (كراسنوۆود) ەلدٸ مەكەنٸ قانداي ماعىنا بەرەدٸ. اققان سۋدىڭ تٷسٸنە قاراپ قويىلعان گيدرونيمدٸك اتاۋلار ما? – دەپ سۇراپ ەدٸم:
– بۇل گيدرونيمدەردٸڭ ورىسشا كالكا ەدٸسٸمەن اۋدارىلۋى وعان ورىس شارۋالارىنىڭ XIX ع. ورتاسىندا رەسەيدەن كٶشٸپ كەلٸپ, سۋلى, نۋلى جەرلەردٸ تارتىپ الىپ قونىستانۋىنا بايلانىستى. ول گيدرونيمدەردٸڭ ورىسشا اتىن قالىپتاستىرىپ جٸبەرۋٸ سەبەپ بولعان. اقسۋدى, قاراسۋدى, قىزىلسۋدى ورىستار سۋدىڭ تٷسٸنە قاراپ, كالكا تٷرٸمەن اۋدارۋى سەبەپتٸ, ونىڭ ماعىناسىن ٷستٸرت ۇعىنعان. ونىڭ قازاقشا ماعىناسىندا سۋدىڭ تٷسٸنە ەمەس تابيعي ەرەكشەلٸگٸنە وراي ايتىلاتىن سىرى بار. اقسۋ دەپ قازاقتار اعىپ جاتقان ٶزەن سۋدىڭ باسى تاۋ باسىنداعى قاردىڭ ەرۋٸنەن الىنۋى سەبەپتٸ تاۋ باسىنان اعۋىنان ونى اقسۋ دەپ اتاپ كەتكەن. ال, قاراسۋ دەگەننٸڭ جازىق ويپاڭ جەردەگٸ جەراستى سۋلارىنىڭ باستاۋ كٶزٸ اشىلىپ, سودان قايناپ شىعاتىن تىنىق جەر رەڭدٸ سۋدى قاراسۋ دەپ اتاعان. ال كٶكتەم شىعا قار جىلدام ەرٸپ, قىر مەن سايداعى توپىراقپەن ارالاسىپ بوتانا بولىپ اعاتىن, بٸراق اعىسى بٸرەر كٷندە تاۋسىلاتىن سۋدى قىزىلسۋ دەپ اتايتىنىن كٶرەمٸز. بۇل گيدرونيمدەر تابيعاتتىڭ بويىنداعى ەرقيلى سەبەپ سالدارعا بايلانىستى پايدا بولاتىن قۇبىلىستان تۋىنداۋى سەبەپتٸ نەلٸكتەن اقسۋ, قاراسۋ, قىزىلسۋ دەپ اتالاتىنىن كەش تە بولسا ۇعىنىپ, ٷستٸرت ۇعىنعان قاتەمدٸ تٷزەگەنٸم بار, - دەدٸ.
بٸردە باۋكەڭ ٷيٸنە اۋىلدان بٸر توپ قارت كٸسٸلەر كەلٸپ قالدى. ولارعا سەلەم بەرٸپ, باۋكەڭە قاراپ, اۋىل شالدارىن كٷتۋگە نە ەكەلەيٸن, – دەپ سۇراي بەرگەندە:
– كٸم ايتتى ساعان قارت ادامداردىڭ بەرٸن شالدار دەپ ايتۋدى, - دەپ زەكٸپ تاستادى. تىڭدا, بٸلمەسەڭ بٸلٸپ ال, دۋراك! – دەپ قارتتارعا بايلانىستى اتاۋ سٶزدەردٸ تاراتىپ ايتا باستادى.
– قازاق شال دەپ كٶپ جاساعان, ٶز ٷي-ٸشٸ شارۋاسىمەن اينالىساتىن, ەلەۋمەت ٸسٸنەن سىرتتاي جٷرەتٸن بالا-شاعا قامىندا ٶزٸمەن ٶزٸ بولعان قارت كٸسٸنٸ ايتادى. ال, كەريە دەپ وتباسى مەن ونعا تاياۋ بٸر شالدىڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان اۋىلداعى اعايىن-تۋىستارىنىڭ قامىن ويلاپ, اعايىننىڭ بٸرلٸگٸ مەن تٸرلٸگٸنە قورعان بولىپ, اۋىلدى ۇرشىقشا ٷيٸرٸپ اتا-بابا دەستٷرٸن كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, اۋىلىن ەڭگٸمە دٷكەن قۇرىپ, ٶسيەت سٶزبەن تەربيەلەيتٸن كٶرگەندٸ قارتتى كەريە دەپ قادٸرلەيدٸ. ال, اقساقال قۇرمەتٸنە كەريەنٸڭ بٸرەگەي ساناۋلىلارىنىڭ عانا قولى جەتەدٸ. اقساقال اتا جولىن جەتە بٸلەتٸن, اتا-بابا دەستٷرٸ مەن تاريحىنان مول حابارى بار, شەجٸرە تاراتىپ, ايتىس تارتىستا ەلدٸڭ سٶزٸن ۇستايتىن بيلٸككە ەسەرٸ بار اقىلدى, بٸلٸمدٸ, دٸنگە, سالتقا بەرٸك ساناۋلى كٸسٸلەردٸ عانا ايتادى. ەل اقساقالى ايتسا بولدى, مەسەلە شەشٸمٸن تابادى. سەن بۇل ۇعىمداردىڭ ارا جٸگٸن جاقسى تانىپ بٸلٸپ الۋىڭ كەرەك, – دەپ ەسكەرتۋ جاساۋى مەن ٷشٸن ٶمٸرلٸك ساباق بولدى. كەيدە الدى ارتىنا قاراماي لاق ەتٸپ سٶيلەي سالاتىن سالدىر سالاقتىعىمنان بوي تارتىپ اڭداپ سٶيلەۋگە تىرىساتىن بولدىم.
مٸنە, وسى كەريە-يدەولوگتار – اۋىل ادامدارىن, الىس-جاقىن, اعايىن-تۋىستاردىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋ ارقىلى قالىڭ قازاقتىڭ رۋحاني ۇيتقىسىنا اينالعان اسىلدارىمىز ەكەنٸنە وي جٷگٸرتە باستادىم.
بٷگٸندە گازەت-جۋرنالدار مەن تەلەديدارلاردا اتى شىققان تانىمال اقىن-جازۋشى مەن عالىمداردى پەلەنشە ابىز, تٷگەنشە ابىز دەيتٸن ابىزدار كٷن ٶتكەن سايىن بالالاپ كٶبەيٸپ بارادى. تٸپتٸ ەيەل كٸسٸلەردٸ دە ابىز دەي باستادىق. وسىعان قاراعاندا ەستە جوق ەسكٸ زامانداردان بەرمەن قاراي ٶتە سيرەك قولدانىسقا تٷسكەن قاستەرلٸ ابىز اتاۋىنىڭ مەن-ماعىناسىن جەتە تٷسٸنبەي ٶتە ٷستٸرت قاراپ جەڭٸلدەتٸپ العان تەرٸزٸدٸمٸز. ٶيتكەنٸ كونسەرۆاتورييانىڭ قوبىز كلاسىن بٸتٸرگەن ٶزٸ قارا قوبىزدى قۇيقىلجىتا ارقالانىپ تارتاتىن جاس عالىم ەسەم بۇرحانقىزى مۇحامەتجاننىڭ «ابىزدان قالعان اسىلدار» (الماتى «الاش» باسپاسى, 2006 ج., 182 بەت) دەپ اتالاتىن عىلىمي مونوگرافيياسىن وقىساڭ, وسى پٸكٸرگە ەرٸكسٸز كەلگەندەي بولاسىڭ. ەسەمنٸڭ وي قورىتۋىنا قاراعاندا, ابىزدار ينتۋيتيۆتٸك سانا-سەزٸمنٸڭ يەسٸ, قورقىت جەنە قورقىتقا دەيٸنگٸ ابىزدار دٷنيەتانىمى جاعىنان قاراعاندا ولاردىڭ بەرٸ دە تازا تەڭٸرلٸك دٸننٸڭ جەتەكشٸ ٶكٸلٸنە جاتادى ەكەن. بۇل – تاريحي شىندىق, ەش قوسپاسى جوق سول كەزەڭنٸڭ دٷنيەتانىمى ابىزدار تۋىندىسى ارقىلى سينكرەتتٸ ٶنەردەن ٶز كٶرٸنٸسٸن تاپقان, قايتالانباس رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ٶزەگٸنە اينالعان بٸرەگەي قۇبىلىس. اتاقتى فيلولوگ عالىم ق. جۇبانوۆتىڭ تانىمىندا: «... ەسكٸ كەزدەگٸ شامانداردى ابىز, – دەپ «رۋ باستىقتارى, رۋ اقساقالدارى, «باقسى-بالگەرلەر مەن قوبىزشى, دومبىراشى, ەنشٸلەردٸڭ بارلىعى دا ابىزداردان ٶربٸگەن», – دەپ ابىزدىڭ سينكرەتتٸ ٶنەر ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ, ونىڭ ٶمٸرگە ٶرٸس جايۋىنىڭ نەگٸزٸ قايدا جاتقانىن نۇسقاي كٶرسەتۋٸنٸڭ ەلەۋلٸ مەنٸ بار قۇبىلىس.
كٷي اتاسى قورقىت اتانعان ابىز بابامىز تۇراندى جايلاعان تٷرٸك حالىقتارىنىڭ وي-ساناسىندا تازا تەڭٸرلٸك دٸننٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە قابىلدانادى. ال, يسلام دٸنٸن تٷرٸك حالىقتارى جابىلا قابىلداپ يسلامييات ەلەمٸنە قويان قولتىق تٸكەلەي ارالاسىپ كەتۋٸنەن وي-سانا مەن دٷنيەتانىمداعى ٶزگەرٸس «قورقىت اتا كٸتابىندا» بەينەلەنەتٸن العاشقى مارگينالدىق سانا تابيعاتى دا كٶرٸنٸسٸن بەردٸ. جىرداعى قورقىت اتا قانشالىقتى يسلام دٷنيەتانىمىندا بولسا دا, تەڭٸرلٸك تانىمنىڭ كٶرٸنٸستەرٸ ەر جەردە-اق كٶرٸنٸس بەرٸپ جاتقان ەرەكشەلٸكتٸ انىق سەزٸنٸپ وتىرامىز.
ابىز تۇلعاسىنىڭ ٶتە كٶنە تاريح قويناۋىندا قالىپتاسىپ جەتٸلگەن تٷرٸن تانىپ بٸلمەي, بٷگٸنگٸ ابىز ۇعىمىنىڭ تٷپ ماعىناسىنا دەندەي الۋىمىز ەكٸ تالاي. زامان اعىمىن الدان بولجاپ, كٶرٸپكەلدٸك جاساپ, تۇلا بويى سينكرەتتٸك ٶنەرگە تۇنعان, سٶز سٶيلەسە تٶگٸلگەن شەشەن, وي ويلاسا كٶرٸپكەل كٶسەم, حالقىنىڭ رۋحاني ەلەمٸنٸڭ ٶزەگٸنە اينالعان بٸرەگەي كەتپەن تۇياق كەمەڭگەر تۇلعا عانا ابىزدىق دەڭگەيگە جەتە العان. مۇنداي تۇلعانىڭ بولمىسىن ب. ز. ب. دەۋٸردە عۇمىر كەشكەن ٷيسٸن مەملەكەتٸنٸڭ بيلٸك پيراميداسىنداعى 9 ساتىلى بيلٸكتٸڭ التىنشى ساتىسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان ابىزدى مەملەكەتتٸك جوعارى بيلٸك ساتىسىنداعى قىزمەتتەن كٶرە الامىز. بۇل جايلى ناقتىلى جازبا دەرەك كٶزدەرٸ دە ب. ز. د قىتاي جىلنامالارىندا جازىلعان, رەسمي تٷردە حاتقا تٷسكەن قۇجاتتار قاباتىنان ۇشىراتا الامىز. مىسالى, قىتايداعى ٷرٸمشٸ قالاسىندا 2005 جىلى قىتاي تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلىم كٶرگەن «ەجەلگٸ ٷيسٸن ەلٸ» دەپ اتالاتىن عىلىمي ەڭبەكتە ابىز تۋرالى از بولسا دا ساز عانا ٶتە سيرەك دەرەك كٶزدەرٸ ۇشىراسادى. وسى كٸتاپتىڭ 271-بەتٸندە «ٷيسٸن ەلٸنٸڭ بيلٸك جٷيەسٸ» دەگەن تاقىرىپپەن بەرٸلگەن ٷيسٸن مەملەكەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋ پيراميداسىنداعى ەڭ نەگٸزگٸ 9 ساتىلى قاباتتان تۇراتىن, ياعني ولاردى 15 لاۋازىمدى ۇلىق بٸرلەستٸگٸ ەڭ بيٸك بٷكٸل مەملەكەتتٸك بيلٸك ورىندارىن مەڭگەرەتٸنٸ جازىلعان. بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرعان ەڭ بيٸك شەشۋشٸ ورىن – ەلباسى ياعني ول كٷنبي دەپ اتالادى, 2- دۋلى (دۇعلۋ) – باس ۋەزٸر, 3- قولباسى, 4- تايپا باسشىلارى, 5- دارتۋ ياعني باس جاساۋىل, 6-شى ورىندا – ابىز (باس باعامدار) 2 ادام تاعايىندالعان, 7-ۇلىس بەگٸ, 8-وردا بەگٸ, 9-اتقوسشى (ەمٸر ساربازى). توعىز دەرەجەگە بٶلٸنگەن ٶكٸمەتتٸك ۇيىمدى ورتالىقتانعان 15 ۇلىق بٸرلٸگٸ مەڭگەرٸپ, باسقارىپ وتىراتىن بولعان.
وسى بيلٸك يەلەرٸنٸڭ ٸشٸندە ابىزعا قوعام ٶمٸرٸنٸڭ دٷنيەتانىمدىق, يدەولوگييالىق ٶمٸرٸنە باسشىلىق ەتۋ تاپسىرىلۋى سەبەپتٸ, ابىزداردىڭ ٶزٸ ٶزارا «باس اقىلگٶي ابىز» (180 بەت); «ساناتكەر ابىز» (215 بەت); «تٶرەشٸ ابىز» (370 بەت) دەپ اتالىپ, ولار ٶزدەرٸنە تيٸستٸ سالاعا باسشىلىق ەتكەن. باس اقىلگٶي ابىز – كٷنبيگە كەڭەسشٸ اقىلگٶي بولۋمەن بٸرگە كٶرٸپكەلدٸك قاسيەتٸ باسىم, ٶنەر يەسٸ, قوعامنىڭ كەلەشەك تاعدىرىن بارلاپ, قانداي تاعدىرعا ۇشىرارىن بولجاپ وتىرعان. ساناتكەر ابىز تابيعاتى شاماسى سينكرەتتٸ ٶنەر اتاۋلىنىڭ بەت الىسىن, دامۋ جولىن تانىپ بٸلۋ جولىندا بويىنا بٸتكەن ٶنەردٸڭ كٷشٸمەن قالىڭ ٷيسٸن ەلٸنٸڭ رۋحاني ۇيىتقىسىنا اينالىپ, قاۋىمىن كٷنبي ساياساتىنىڭ ماڭىنا سٷتتەي ۇيىتىپ وتىرۋعا ۇمتىلعان. «تٶرەشٸ ابىز» – قوعامنىڭ يۋريستپرۋدەنتسيياسىنا جٶن سٸلتەپ, تٶرەشٸلٸك ەتٸپ وتىرۋىنا قاراعاندا, قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرٸنٸڭ تٷپ تٶركٸنٸ مەن بيلٸك قىزمەتٸ وسى ابىزدىقتان ەۋجە الىپ جاتقانداي. ەرينە, بۇلاردىڭ بەرٸ دە تەڭٸرلٸك دٷنيەتانىم نەگٸزٸنە سٷيەنٸپ, قوعامدىق ساناعا سول تۇرعىدان باعىت-باعدار بەرسە كەرەك. ٶيتكەنٸ قوعام مٷشەلەرٸن رۋحاني تۇتاستىقتا ۇستاپ, وسى ماقساتقا ۇيىتىپ وتىرۋ مٸندەتٸ ولار ٷشٸن ەرٸ قوعامنىڭ ساياسي-ەلەۋەتتٸك مٷددەسٸ ٷشٸن شەشۋشٸ ەرٸ باستى پارىزى رەتٸندە سانالعان. ٷيسٸن تاريحىنىڭ ب. ز. ب. 3-عاسىردان ب.ز-عى 10 عاسىر اراسىنداعى 1200 جىلدىق تاريحى قىتاي جازبا دەرەكتەرٸندە حاتقا تٷسٸپ ساقتالىپ, بٸزگە جەتتٸ. مەملەكەتتٸ باسقارۋدىڭ 9 دەرەجەلٸ ساتىسى ٶزگەرٸسسٸز دەستٷر رەتٸندە جالعاسىن تاۋىپ ابىزدار اتقاراتىن تەڭٸرشٸلدٸك دٷنيەتانىم نەگٸزٸندە قوعامنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋ پارىزى ٶزگەرٸسسٸز ساقتالىپ, V-VIII ع-عى تٷرٸك قاعاناتى زامانىندا ابىزدىق قىزمەتٸن تونىكٶك, قورقىت اتا اتقارعان دەپ باتىل تٷردە بولجام جاساۋعا ايرىقشا دەلەلدەر جەتەرلٸكتەي.
ٶيتكەنٸ تونىكٶك قوعامنىڭ اقىلگٶي كٶرٸپكەلٸ بولۋدىڭ ٷستٸنە قىتاي مەن تٷرٸك ەلٸ اراسىنداعى يدەولوگييالىق كٷرەستٸڭ دەل ورتاسىندا قىزۋ اتسالىسىپ, جاۋ جاقتىڭ قۇيتىرقى يدەولوگييالىق ايلا, تەسٸلٸنٸڭ شىرماۋىنا تٷسٸپ قالماۋ جاعىنا ەسكەرتۋ جاساپ وتىرۋىندا كٶپ ماعىنالى سىرلار جاتىر.
ەز جەنٸبەك زامانىندا حاننىڭ ابىزى رەتٸندە قىزمەت ەتكەن اسان قايعىنى كٶرەمٸز. حانعا اقىلگٶي بولۋمەن بٸرگە قازاق قاۋىمىنىڭ كەلەشەگٸ تۋرالى كٶرٸپكەلدٸك پٸكٸرٸن تولعاي وتىرىپ:
بۇدان سوڭ قيلى-قيلى زامان بولار,
زامان ازىپ, زاڭ توزىپ جامان بولار.
قاراعايدىڭ باسىنا شورتان شىعىپ,
بالالاردىڭ ٶمٸرٸ تامام بولار, –
دەپ حانعا ايتقان بولجاۋ سٶزٸندە بولاشاقتا رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن شورتان بەينەسٸ ارقىلى مەڭزەيتٸنٸ بار. بۇل قاسٸرەتتەن قۇتىلۋدىڭ جولى جاڭا قونىس ٸزدەپ, ٶز تانىمىنداعى جيدەلٸ-بايسىن قونىسىن جەلماياسىنا مٸنٸپ ٸزدەيتٸن ارمانى جەي قييال ەمەس, شىندىقتىڭ ٶزٸنەن, ياعني بوداندىق لەبٸن سەزٸنۋدەن تۋعان سارىن ەدٸ.
اسانقايعى ابىزدىڭ دەستٷرٸن جالعاستىرۋشى ابىلاي حان زامانىنىڭ ابىزى دەپ بۇقار جىراۋدى ايتا الامىز. بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ اقىلگٶيٸ, ەرٸ كٶرٸپكەل سۇڭعىلا بٸلٸكتٸ, ٶلەڭدٸ ٶنەر تۇتىنعان جىراۋ اتالۋى – تاريحي شىندىق. اسانقايعىنىڭ ەز جەنٸبەك حانعا ايتقان كٶرٸپكەلدٸك ماعىناداعى جۇمباعى:
تٸل الساڭ, ٸزدەپ قونىس كٶر,
جەلمايا مٸنٸپ جەر شالام
تاپقان جەرگە ەل كٶشٸر...
ەي, جەنٸبەك, ويلانساڭ,
قيلى, قيلى زامان بولماي ما?
سۋدا جٷزگەن اق شورتان,
قاراعاي باسىن شالماي ما?
مۇنى نەگە بٸلمەيسٸڭ... -
دەپ, اسانقايعىنىڭ كٶرٸپكەلدٸكپەن بولجاپ ايتقان جۇمباعىنىڭ شەشۋٸن بۇقار جىراۋدان سۇراعاندا, ابىلايعا بىلايشا جورىپ تاراتىپ جەتكٸزەتٸنٸ بار:
حان ابىلاي, ابىلاي...
قاراعاي سۋدان قاشىقتاپ
شٶلگە بٸتكەن بٸر داراق.
شورتان – شٶلگە شىدامسىز,
بالىقتان شىققان بٸر قاراق,
ويلاما شورتان ۇشپاس دەپ.
كٷنباتىستان بٸر دۇشپان
اقىرى شىعار سول تۇستان.
جاياۋلاپ كەلەر جۇرتىڭا!
جاعالى شەكپەن كيگٸزٸپ,
بالدى ماي جاعار مۇرتىڭا.
جەبٸرلەرگە جەم بەرٸپ,
ەل قامىن ايتقان جاقسىنى
سٶيلەتپەي ۇرار ۇرتىنا.
باۋىزداماي ٸشەر قانىڭدى,
ٶلتٸرمەي الار جانىڭدى,
قاعازعا جازار مالىڭدى,
ەسەپكە سالار بارىڭدى,
ەلٸڭدٸ الار قولىڭنان,
ەسكەر قىلار ۇلىڭنان!
بۇل ايتقانىم, ابىلاي,
بولماي قويماس ارتىنان, –
دەپ كٶرەگەندٸكپەن تولعاي سٶيلەگەن ٶلەڭ جولدارىندا تٷبٸندە رەسەي تاراپىنان وتارشىلدىقتىڭ بوداندىق قامىتى مويىنعا ٸلٸنەرٸن مەڭزەپ وتىر.
ابىلايدىڭ ابىزى بۇقار جىراۋدان كەيٸن, حاندىق بيلٸكتٸڭ زامانى ٶتٸپ, ەل بيلەۋ جٷيەسٸ وتارشىلدىق قالىپقا تٷسكەن سوڭ-اق قاسيەتٸ بار, اقىلگٶي ٶنەرپاز, الدىن بولجاي الار كٶرٸپكەل ابىزدار بولسا دا, زامانى ٶزگەرٸپ ٶز بيٸگٸنە ٶرلەي الماي قايعىلى ويعا تۇنشىعىپ ارماندا كەتكەن دارىندار دا ٶمٸردەن ٶتٸپ جاتتى. وسى قۇبىلىستى ەسكەرە وتىرىپ اباي «ول كەزدە شالا-پۇلا حات تانىعان كٸسٸسٸ بولسا – ونى «ابىز» دەيدٸ ەكەن. ول «ابىز» دەمەك ەۋەلدە شامان دٸنٸندەگٸلەردٸڭ ٶز مولداسىنا قوياتىن اتى ەكەن» (اباي. الماتى, 1995, 2 توم, 222 بەت), – دەپ وي جٷگٸرتۋٸ ارقىلى ابىزدىڭ كٶنە بولمىسى ٶزگەرٸپ, ۋاقىتىنا قاراي ەۆەنكٸ تٸلٸندەگٸ ەلەرگەن, دەلەبەسٸ قوزعان شامان دەگەن دەڭگەيگە شەيٸن تٷسٸپ كەتكەن قالىپتى اڭعارتادى.
ال, رەسەي پاتشالىعى مەن كەڭەستٸك زاماندا ابىز اتاۋلىنىڭ شىعۋ مٷمكٸندٸگٸ بولماعانى كٸمگە دە بولسا انىق ەدٸ. شەكەرٸم قولدان بيلٸك كەتكەن رەسەي بوداندىعى زامانىندا «ەل عايىپتان حابار الىپ, بولاشاقتى بولجايتىن» دەپ تابىناتىن اقىلدى, ويشىل, ادال اقساقال ابىز بولعان» (540 بەت. 2 توم, 2007 جىل. الماتى), - دەپ كٶرسەتەتٸنٸ بار. «ەڭلٸك-كەبەك» داستانىندا نىسان ابىز كەبەكتٸڭ تاعدىرىن بولجاپ:
اجالىڭ بيٸك قاباق سۇرلاۋ قىزدان,
دەپ كٶرٸپكەلدٸگٸن بٸلدٸردٸ. شەكەرٸمنٸڭ ايتۋىنشا نىسان ابىز:
ول كەزدە بالگەر بولعان نىسان ابىز,
شىن دەۋلەسكەر باقسىنىڭ ٶزٸ ناعىز.
جىنى ايتا ما, كٸم بٸلسٸن, شىنى ايتا ما
ايتقانى كەلەدٸ دەپ قىلادى اڭىز (سوندا 376 بەت), -
دەپ ابىزدىڭ بوداندىققا نىسانا بولعان قىسىلتاياڭ زامانداعى ابىزدىق ٸس ەرەكەتٸنٸڭ شەڭبەرٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەن تٶمەن تٷسٸپ, ٸرٸ رۋ, تايپا ٶمٸرٸندەگٸ ابىزدىق قالپىن سۋرەتتەيتٸنٸ بار. م. ەۋەزوۆ تە «ەڭلٸك-كەبەك» پەساسىندا نىسان ابىز توبىقتى رۋىنىڭ كٶرٸپكەل, قوبىزىن سارناتقان ابىزى رەتٸندە سۋرەتتەلەدٸ.
ارابتار تۇرانعا VIII عاسىردا عانا اياق باستى ەمەس پە? كەيدە ابىز اراب سٶزٸ دەگەن پٸكٸر دە ايتلىپ قالادى. ابىز تەرمينٸ شىن ماعىناسىنداعى كٶنە تٷرٸك سٶزٸ. ەتيمولوگيياسى زەرتتەلمەۋٸ سەبەپتٸ, ماعىناسى اشىلماي كەلەدٸ.
بٸراق تەۋەلسٸزدٸك زامان جەلٸ التىن كٷرەك جەلدەي ماڭدايىمىزدى جەلپي سوققان تۇستا گازەت-جۋرنال بەتتەرٸ مەن كٶگٸلدٸر ەكراندا اتاعى شىققان اقىن-جازۋشى, عالىمداردى تٸپتٸ ەيەلدەردٸ دە پەلەنشە ابىز, تٷگەنشە ابىز دەپ جامىراتىپ جاتىرمىز. بٸراق بٸزدٸڭ ٷستٸرت تٷسٸپ جاتقان بۇل ماعىناسى اۋىسقان جاسامپاز ابىزدارىمىز دەستٷرلٸ ابىزعا مٷلدەم ۇقساماسا دا, سٶز ماعىناسىن بۇزىپ, كٶرٸنگەن تۇلعانى «ابىزداپ» جاتۋىمىزعا جول بولسىن?
بٷكٸل قازاق باسپاسٶزٸ پارسىلاردىڭ ەشكەرەلەيمٸن, ماسقارالايمىن دەگەن «پاش» سٶزٸن تەرٸس قولدانىپ, ونى ماقتان ەتۋ, ماداقتاۋ ماعىناسىندا قولدانىسقا تٷسٸرٸپ جٸبەرگەن باسپاسٶز قىزمەتكەرلەرٸ بولاتىندى. ەر سٶز قولدانىسىن ٷلگٸ تۇتاتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ وسى «پاش» سٶزٸنٸڭ تۇتقىنىنان شىعا الماي-اق قويدى. قاستەرلٸ اتا سٶزٸمٸز «ابىز» سٶزٸن دە وسى «پاش» سٶزٸ سيياقتى ماعىناسىن بۇزعان قالپىندا قولدانا باستادىق.
ٶتكەن تاريحىمىزعا نازار سالىپ, دەستٷرلٸ ەل بيلەۋ جٷيەسٸنەن تۋىندايتىن لاۋازىمدىق قىزمەت ساتىلارى قالىپتاسىپ, زامان ٶزگەرٸپ, تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە ەلەمگە تانىلىپ جاتقان زاماندا ەلدٸڭ دٷنيەتانىمى مەن رۋحاني ەلەمٸن بٸرتۇتاس رۋحاني بٸرلٸككە كەلتٸرۋگە ۇيىتقى بولاتىن بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸك زامانىمىزدىڭ ابىزىن ٸزدەۋدەمٸز. ەلەم تانىعان كٶرەگەن پرەزيدەنتٸمٸز بار. ونىڭ پرەمەر مينيسترٸ باستاعان لاۋازىمدى ورىندارعا تاعايىنداعان ونداعان مينيسترلەرٸ بار. سولاردىڭ بٸرٸ – كٶنە زامانداعى ٷيسٸن مەملەكەتٸندەگٸدەي ەرەكشە مەن بەرٸپ تاعايىندالاتىن رەسمي لاۋازىمدى ابىزدىق دەستٷردٸ جالعاستىراتىن قاجەتتٸلٸك تۋىپ-اق تۇر.
كەڭەستٸك زاماندا كپسس وك-نٸڭ يدەولوگييالىق حاتشىسى, ساياسي بيۋرونىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ رەتٸندە سانالىپ, كوممۋنيستٸك مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ول بٷكٸل وداق حالقىنىڭ دٷنيەتانىمى مەن كٶزقاراسىن بٸرتۇتاس, بٸر قالىپتا قالىپتاسۋىن قالت جٸبەرمەي قاداعالاپ وتىراتىن. بٸراق ول حاتشىنىڭ بويىنان كٶرٸپكەلدٸك الدىن بولجاي الاتىن كٶرەگەندٸكتٸ كٶرگەن ەمەسپٸز. تەك ساياسي-يدەولوگييالىق جولدان اۋىتقىماۋدى ساۋىسقاننان دا ساقتىقپەن قاداعالايتىن قاتىگەزدٸك بولمىسىنان زييالى اتاۋلى سەسكەنەتٸنٸن ش. ايتماتوۆتىڭ «كاسساندرا تاڭباسى» رومانىندا كەڭٸنەن سۋرەتتەپ, وي تانىمى جاعىنان بٸر ستاندارتقا تٷسكەن مەڭگٸرت ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا جان سالا كٸرٸسكەن سەكسەۋٸلدەي سٸرەسكەن سۋسلوۆ وبىرىزىن كٶرسەتۋٸ كپسس وك ۇستانعان قۇپييا سىردى اشقانداي سەزٸمگە ورالتاتىنى بار.
تەۋەلسٸز رەسپۋبليكامىزدىڭ سەنٸمدٸ بولاشاعى ٷشٸن بيلٸك ساتىسىندا ابىزدىڭ جاۋاپتى قىزمەتتٸن اتقارار كٶرٸپكەل, تۇلا بويىن ٶنەر قۇدىرەتٸ بيلەگەن ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ كٶرٸگٸن جاعاتىن ابىزدىق لاۋازىمنىڭ ورنى كٷن ٶتكەن سايىن سەزٸلۋدە. ٶيتكەنٸ كٶپ دياسپارالى حالقىمىزدىڭ دٷنيە تانىمى قىرىق قىراۋ كٶرپەدەي شۇبارالا قالىپقا تٷسٸپ بارادى. وسى ارادا ب.ز.ب. VI-V عاسىردا ٶتكەن يران پاتشاسى داريدٸڭ (ب.ز.ب., 522-486 ج) جارتاسقا جازدىرعان «باياندى مەملەكەت بولۋ ٷشٸن حالىقتىڭ بٸر تٸلدە, بٸر دٸندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», – دەپ كٶرگەندٸكپەن ايتقان ٶسيەتٸ دەل بٸزگە ارنالىپ ايتىلعانداي ەسٸتٸلەتٸنٸ بار. ۇلتتىق دٸلٸمٸز, تٸلٸمٸز, دٸنٸمٸز بٸرتۇتاس مونوليتتٸك قالىپتان وتارشىلدىق قاتٸگەز ساياسات نەتيجەسٸندە اۋىتقىپ, قازاقتىڭ قۇراق كٶرپەسٸندەي قىرىق قۇراۋ الاباجاق بولىپ جاتۋى – اسا قاۋٸپتٸ قۇبىلىس. وعان سامارقاۋلىقپەن قاراۋ – قىلمىس, جاي قىلمىس ەمەس مەملەكەتتٸك ساياسي قىلمىس. ولاي بولسا وسى وسال جەرٸمٸزدٸ تٷزەتٸپ, قوعامدىق سانامىزدى سٷتتەي ۇيىتاتىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ يدەولوگ ابىز قاجەت بولىپ-اق تۇر...
ەرتەدەگٸ ٷيسٸن مەملەكەتٸندە بيلٸك ساتىسىنداعى سەگٸز بيلٸك ورنىنا قويىلاتىن لاۋازىمدى قاعان تاعايىندايتىن. ال, التىنشى ساتىداعى ەكٸ ابىزدى دا قاعان تاعايىندايدى. بٸراق ول ابىزدار كٶرٸپكەل ەرٸ ۇلتتىق ٶنەر اتاۋلىنىڭ قاس شەبەرٸ, ايتۋلى يدەولوگ ەكەندٸگٸن بۇكٸل حالىق مويىنداعان, ٶنەردە وزا شاپقان تانىمالى تۇلعا بولۋى باستى شارت رەتٸندە قارالعان. وسى سەبەپتٸ قاعان ٶز تۋىسىن, نەمەسە جاقسى كٶرگەن تۇلعانى بۇل ورىنعا تاعايىنداي الماعان, ياعني ابىزدارعا ايرىقشا مەن بەرٸلگەن. وسى سەبەپتٸ ٷيسٸن مەملەكەتٸ, وندا جاساۋشى بۇقارا حالىق رۋحاني جاعىنان مونوليتتٸ حالىق بولىپ قالىپتاسقان بولاتىن.
مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى
ابايتانۋشى عالىم,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
