ماسىل بولما, اسىل بول!

حالقىمىز وسى ۋاقىتقا دەيٸن نەبٸر قيىن-قىسپاق زاماندى, تاعدىر تالقانى تاۋسىلاتىنداي تالاي تار جول, تايعاق كەزەڭدٸ باستان ٶتكەردٸ. قانداي اۋىرتپالىق بولسا دا قابىرعاسى قايىسىپ جٷرٸپ كٶتەردٸ. ەزٸلٸپ جاتسا دا ەڭسەسٸن تٷسٸرمەدٸ. قالىڭ قازاقتىڭ كەۋدەسٸندە بٸرٸنشٸ – نامىس وتى, سوسىن ٷمٸت پەن سەنٸم بار ەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلٸپ», تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸنە امان جەتتٸ.

قازٸر بەرٸ بار. جوق دٷنيە جوق. باردى ۇقساتىپ, جوقتى جاماپ, ٶز تٸرشٸلٸگٸن جاساپ جاتقاندار جەتكٸلٸكتٸ. ولار ەشكٸمگە الاقان جايماي, ٶز كەسٸپتەرٸن دٶڭگەلەنتٸپ تە جاتىر. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ححٸ عاسىرداعى قازاق­قا قانداي قاسيەتتەر لايىقتى بولۋى كەرەكتٸگٸن ەردايىم ايتىپ كەلەدٸ. «قازٸرگٸ تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ ٶزٸ بەسەكەلٸك قابٸلەتٸن ارتتىر­سا عانا تابىسقا جەتۋگە مٷمكٸندٸك الادى. بەسەكەلٸك قابٸ­لەت دەگەنٸمٸز – ۇلتتىڭ اي­ماق­تىق نەمەسە جاھاندىق نارىق­تا باعاسى, يا بولماسا ساپا­سى جٶنٸنەن ٶزگەلەردەن ۇتىم­دى دٷنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتە­ريالدىق ٶنٸم عانا ەمەس, سونى­مەن بٸرگە بٸلٸم, قىزمەت, زييات­كەرلٸك ٶنٸم نەمەسە ساپالى ەڭ­بەك رەسۋرستارى بولۋى مٷمكٸن. بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ بەسەكەلٸك قابٸلەتٸمەن ايقىندالادى. سوندىقتان ەربٸر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ححٸ عا­سىر­عا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بو­لۋى كەرەك».

ەلباسىنىڭ «كٷللٸ جەر جٷزٸ بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا ٶزگەرۋدە. ەلەمدە باعىتى ەلٸ بۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كٷن ساناپ ٶزگەرٸپ جاتقان دٷبٸرلٸ دٷنيەدە سانا-سەزٸمٸمٸز بەن دٷنيەتانىمىمىزعا ەبدەن سٸڭٸپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كٶش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمٸزدٸ تەڭەپ, يىق تٷيٸستٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶزگەرۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸ مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا دەۋٸردٸڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا سٸڭٸرۋٸمٸز كەرەك. حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ٷلگٸسٸنٸڭ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋٸنٸڭ سىرى نەدە?

مەنٸڭشە, باستى كەمشٸلٸگٸ – ولاردىڭ ٶزدەرٸنە عانا تەن قالىبى مەن تەجٸريبەسٸن باسقا حالىقتار مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرمەي, بەرٸنە جاپپاي ەرٸكسٸز تاڭۋىندا. ەجەپتەۋٸر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٶزٸنٸڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭٸنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى», – دەگەن سٶزٸ ەستٸ ازاماتتاردىڭ ەسٸندە تۇرۋى كەرەك.

بٸر زامان ەلدەگٸ بايلاردى جٸپكە تٸزٸپ, سٸبٸرگە ايداعان. 1929 جىلى الدى جيىر­ما مىڭ, ارتى ون مىڭ جىلقى بٸتكەن 500 بايدىڭ تۇقىمىمەن ايدالىپ كەتكەنٸن قانىش سەتباەۆ جازعان بولاتىن. ۆتسيك تٶرالقاسىنىڭ 1928 جىلعى 14 ناۋرىزداعى بايلاردى كەمپەسكەلەۋ تۋرالى قاۋلىسىنا سەيكەس, قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸ مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىنداعى «باي شارۋاشىلىقتارىن كەمپەسكەلەۋ تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانادى. وسى قاۋلى نەگٸزٸندە جەتٸ جٷزگە جۋىق ٸرٸ باي تەركٸلەنٸپ, ولاردىڭ يەلەرٸ قاناۋشى تاپ رەتٸندە جەر اۋدارىلدى. ولاردىڭ الدى 20 مىڭ, ارتى 10 مىڭ جىلقى ايداعان اۋقاتتى ادامدار ەدٸ. وسى ساياسات كولحوزداستىرۋ كەزٸندە ودان ەرٸ جالعاسىپ, ەلدەگٸ ورتا شارۋالار مەن اۋقاتتى ادامدار دا قاتتى قۋعىنداۋعا ۇشىرايدى. مەسكەۋ قابىلداعان قاۋلىدا بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلدەگٸ كەمٸ 100 باس مالى بار بايلاردان باستاپ تٷگەل مال-مٷلكٸن تەركٸلەۋ, سۇلتاندار مەن حانداردىڭ تۇقىمىن, سونداي-اق حازٸرەت, يشان, قازى جەنە ولاردىڭ وتباسىنىڭ بارلىق مٷلكٸن تارتىپ الۋ جەنە جەر يەلەنۋ قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى پەرمەن بەرٸلگەن.

ەلدەگٸ باي كەتكەسٸن بار تٸرلٸكتٸڭ بەرەكەسٸ كەتكەنٸ دە ەستەن شىعا قويعان جوق. 32-نٸڭ اشارشىلىعى مالدى دا, جاندى دا جالمادى. قازاقتىڭ ەستٸ ازاماتتارى 37-نٸڭ قۇربانى بولدى. ودان امان قالعانى سۇم سوعىستىڭ قاندى الاڭىندا جۇتىلدى. سٶيتٸپ حالقىمىز ٶز جەرٸندە ازشىلىق كٷيٸن كەشتٸ.

بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ٶتكەن حح عاسىر قازاق ٷشٸن قيياناتتى, ٶتە اۋىر عاسىر بولدى. 1921-1930 جىلدارداعى اشتىقتا قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنان ايىرىلدىق. كەزٸندە ونداي جاعداي بولماعاندا, قازٸر قازاقتىڭ سانى 50-60 ميلليوننان اسىپ قالار ەدٸ. ودان كەيٸن رەپرەسسييا بولدى. 103 مىڭ ادام سوتتالدى. قازاقتىڭ 65 مىڭ بەتكە ۇستار زييالىسى تۇتقىندالدى. ونىڭ 25 مىڭى اتىلدى. قازاق ٷشٸن سٶز ايتا الاتىن ادامداردىڭ تامىرىنا بال­تا شابىلىپ, جويىپ جٸبەرٸلدٸ. سول قيىن­شىلىقتار كەزٸندە قازاقتار جان ساۋعا­لاپ, دٷنيە جٷزٸنە شاشىراپ كەتتٸ. مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن قازاق ٶركەندەپ, قايتا ٶسٸپ كەلەدٸ», – دەدٸ دٷنيەجٷزٸ قازاق­تارى­نىڭ V قۇرىلتايىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە.

ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا قولدان جاسالعان الاپات اشتىق­تىڭ سالدارىنان قارا ورمانداي حال­قىمىز قىناداي قىرىلدى. 1929-1933 جىلدارداعى قاندى قىرعىندى «سول كەزدەگٸ ساياساتتىڭ قاتەلٸگٸ» دەپ تٷيٸن­دەي­تٸندەر دە تابىلادى. بۇل جاي عانا قاتەلٸك ەمەس. قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان عاسىر قىلمىسى. 1897 جىلى رەسەي يمپەريياسى جٷرگٸزگەن ساناقتا قازاقتاردىڭ جالپى سانى 4 ميلليون 84 139 ادام بولعان. حح عاسىردىڭ باسىندا احمەت بايتۇرسىنۇلى «ەلحامدۋللا, 6 ميلليون بولدىق» دەپ التى الاشتىڭ بالاسىنان سٷيٸنشٸ سۇراعان. زۇلمات پەن زوبالاڭعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە قازاقتىڭ جالپى سانى 5 ميلليوننان اسقانى انىق. ناقتىراق ايتساق, ەلدٸڭ ٸشٸندە 4 ميل­ليون 200 مىڭداي بولسا, قالعانى سىرتتاعى قازاقتار ەسەبٸنەن ٶسكەن.

1926 جىلعى بٷكٸلوداقتىق حالىق ساناعى بويىنشا, قازاقستان اۋماعىنداعى تۇرعان تۇرعىلىقتى حالىقتاردىڭ سانى 6500895 ادامدى قۇراعان دەگەن دەرەك ۇشىراسادى. ولاردىڭ 8,3 پايىزى قالالاردا, ال 91,7 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرعان. ولاردىڭ اراسىنداعى قازاقتىڭ سانى 3713394 ادامدى قۇراپ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 57,1 پايىزى بولسا, ال ورىستار 1279979 ادامدى قۇراپ, 19,7 پايىز بولعان. 1939 جىلعى ساناق بويىنشا, قازاقتاردىڭ سانى 2327625 ادام بولىپ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 37,8 پايىزىن قۇراعانىن كٶرەمٸز. وسى بٸر رەسمي دەرەكتەردٸڭ ٶزٸنەن قازاق حالقى تٶرت ميلليوننىڭ تٶڭٸرەگٸندە ازاماتىنان ايرىلعانى ايقىندالادى.

بەلگٸلٸ عالىم مەكەمتاس مىرزاح­مە­توۆتٸڭ باسىنان ٶتكەن تاعدىر تەپەرٸشٸ بەرٸمٸزگە وي سالسا كەرەك. اشتىق جىلدارى ۇلى مەن قىزىن جەتەلەپ, ارقادان وڭتٷستٸككە بەت العان انا جان-جاقتان قاسقىر قاۋمالاپ, ٷشەۋٸ بٸردەي اجال تىرناعىنا ٸلٸككەلٸ تۇرعان تۇستا قىزدى قالدىرىپ, جالعىز ۇلدى امان الىپ قالىپتى. وسىنداي ٶمٸر ٶتكەلەگٸنەن امان ٶتكەن ۇرپاق بٸر ٷزٸم ناننىڭ قادٸرٸن ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەسٸنەن شىعارمايدى.

بەيٸمبەت مايليننٸڭ «كٷلپاش» اتتى ەڭگٸمەسٸندە اشتان بۇراتىلىپ جاتقان كٷيەۋٸ مەن بالالارىن امان الىپ قالۋ ٷشٸن بايعا جالدانىپ كٷنەلتكەن انا تاع­دى­رى قانداي ايانىشتى وقيعامەن اياقتال­عا­نى دا ەستە. سوندا ۇرپاق قامىن ويلاعان انا بالالارىن امان ساقتاۋ ٷشٸن بٸرەۋگە جال­دانۋ ارقىلى جان باعۋدان ارلانعان جوق.

ەندٸ قازٸرگٸ جاعدايعا كەلەيٸك. بٸر جا­عىنان قاراساق, ەلٸمٸز توقسانىنشى جىلدارداعى داعدارىستى كەزەڭدٸ ارتقا تاستاپ, سەرپٸندٸ دامۋ ٷستٸندە. ەڭبەك ەتەمٸن, تابىس تابامىن دەگەن ازاماتتارعا سون­شالىق كەدەرگٸ جوق. بٸراق كەيٸنگٸ ۋاقىت­تا «ەڭبەك ەت تە, مٸندەت ەت» دەيتٸن حالىق دانالىعىنا مۇرىن شٷيٸرە قاراي­تىن جاعدايعا جەتكەندەيمٸز.

جىل سايىن مەكتەپ بٸتٸرەتٸن تٷلەكتەر اراسىندا بولاشاعى بۇلىڭعىرلار كٶپ. جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسە الماعاندار نە ٸستەيدٸ? بۇل – ٶزەكتٸ مەسەلە. مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ 70 پايىزى جىل سايىن وقۋعا تٷسە الماي قالادى. جۇمىسقا ورنا­لاسا الماۋ سالدارىنان قىلمىسقا جيٸ بارا­تىندار دا وسى ساناتتان ەكەن. «ولار اۋىلدا قالىپ نەگە جۇمىس ٸستە­مەي­دٸ?» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مٷمكٸن. جاستاردىڭ كٶبٸ اۋىلدا تۋىپ ٶسسە دە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن بٸلمەيدٸ, قاراپايىم تٸرلٸكتەن قول ٷزٸپ قالعان. ٶيتكەنٸ مەكتەپتەردە جاس تٷلەكتەردٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيٸمدەپ, تەلٸم بەرەتٸن ەڭبەك كابينەتتەرٸ مٷلدەم جوقتىڭ قاسى. بۇرىنعى ەڭبەك ساباعىنىڭ ورنىنا قازٸر تەحنولوگييا دەگەن پەن ٶتەدٸ. وسى ورايدا مەكتەپتەردە ۇل بالالار مەن قىزدارعا ارنالعان ەڭبەك پەنٸ كابينەتتەرٸن قايتا جاساقتاۋ, اۋىلدا اگروتەحنيكا پەنٸن جٷرگٸزۋ قاجەت ەكەنٸن ايتۋ كەرەك.

2018 جىلى قازاقستاندا 137 مىڭنان استام جاس ٶز الدىنا وتاۋ كٶتەرگەن ەكەن. بٸراق اجىراسۋشىلاردىڭ سانى كٶبەيگەن. ەلٸمٸز بويىنشا 54 797 وتباسى اجىراسقان. اجىراسۋ جاعىنان تمد ەلدەرٸ اراسىندا العاشقى وندىققا ەنٸپ وتىرمىز. قازاقستاندا ەربٸر ەكٸنشٸ نەكەنٸڭ تاعدىرى اجىراسۋمەن اياقتالادى, وسىلاردىڭ 83 پايىزىنىڭ ورتاق بالالارى بار. 400 000 انا بالالارىن جالعىز تەربيەلەپ وتىرسا, 60 000 جالعىزباستى ەكە بار.

بريتاندىق «The Economist» باسى­لى­مىنىڭ ەلەمدٸك رەيتينگٸندە قازاق­ستان اجىراسۋ سانى بويىنشا 10-شى ورىندا تۇر. ەلەۋمەتتانۋشىلار نەكە بۇزىلعاننان كەيٸنگٸ بالالاردىڭ تۇرا­تىن جەرٸ مەن اتا-انالاردىڭ بالامەن قارىم-قاتىناس ۋاقىتى تۋرالى داۋ-دامايدىڭ دا ايتارلىقتاي ٶسٸپ كەتكەنٸن ايتادى. ستاتيستيكالىق دەرەك بويىنشا, استانادا ەربٸر ٷشٸنشٸ وتباسى اجىراسادى. مەلٸمەتتەرگە قاراساق, قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە ەربٸر ەكٸنشٸ وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالاتىن كٶرٸنەدٸ.

شايقالعان شاڭىراق. جەۋدٸرەپ جەتٸم قال­عان بالا. جاعدايسىز انا. الي­مەنت­تەن جالتارعان ەركەك. وسىنداي كە­لەڭ­­سٸز كٶرٸنٸس ٶمٸردٸڭ ناقتى بەينەسٸنە اينال­دى.

وتباسى – مەملەكەتتٸڭ ٶزەگٸ. وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاۋ – ماڭىزدى مەسەلە. بٸز وتباسى دەگەندە تەك ەكٸ ادامنىڭ عانا ەمەس, وتباسىنداعى بالالاردىڭ, ەلدٸڭ, مەملەكەتتٸڭ تاعدىرىن نەگٸزگە الۋعا تيٸسپٸز. قازٸر باتىس جۇرتى مەن الىستاعى امەريكاڭىزدىڭ ٶزٸ وتباسى قۇندىلىعىن بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعاردى. بٸزگە دە سونداي كٶزقاراس كەرەك.

كٶپ بالالى انالاردىڭ جاعدايىن بەرٸمٸز تٷسٸنەمٸز. مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ جاسالا باستادى. جاعدايى تٶمەن كٶپ بالالى وتباسىلار ٷشٸن اتاۋلى كٶمەك مٶلشەرٸنٸڭ ارتۋى – ٷلكەن يگٸلٸك. بۇعان قۋانعانداردىڭ قاتارى كٶپ.

ەيتسە دە سول اتاۋلى كٶمەكتٸ الامىز دەپ اجىراسۋ ەرەكەتٸنە دەيٸن بارىپ جاتقانداردى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى? ەلٸمٸزدە بٸر جارىم ميلليوننان استام ادام نەكەگە وتىرسا, سونىڭ بەس جٷز مىڭى اجىراسادى. ەندٸ ەلەۋمەتتٸك جەردەم الۋدى ويلاستىرعاندار ەلگٸندەي شەتٸن قادامعا بارا باستاسا, نە بولماق, قۇندىلىقتار قايدا قالادى?

ەلدە كٶپ بالالى وتباسىندا ٶسكەن ازاماتتار از ەمەس. جاسى ٷلكەن بۋىن جاقسى بٸلەدٸ: ەكە-شەشەلەرٸمٸز كەزٸندە «ەڭبەككٷن» دەگەنگە جۇمىس ٸستەدٸ, بالالار مەكتەپ جاسىنان شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا جەگٸلدٸ, سوندا دا اتا-انامىز ٶكٸمەتتەن ەشتەڭە دەمەتپەيتٸن.

قازٸر دەمەتۋ تىم كٶبەيٸپ كەتكەندەي. دەمەتۋدٸڭ ارتى سۇرانشاقتىق, جالتاقتىق, جالپاقتاۋشىلىققا, جال­قاۋ­لىققا جەتكٸزەدٸ. ونىڭ سوڭى – ەرٸنشەك­تٸككە ەكەلەدٸ. ەرٸنشەكتٸكتەن ماسىلدىققا جەتۋ – بٸر-اق قادام. قالالىق جەرلەردەگٸ ٷي بالاسى قوقىس تٶگٸپ كەلگەندٸ اۋىر جۇمىس سانايتىن جاعدايعا جەتتٸ. سوندا ەڭبەكتەنۋ قايدا قالادى?

انا – ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸ. ٶمٸر – انا ارقىلى جالعاسادى. «انا» دەگەن ارداقتى اتقا يە بولۋ – ەربٸر قازاق قىزىنىڭ اسىل مۇراتى بولۋى تيٸس. قازٸرگٸ جاستاردىڭ بٸرقاتارى «اق نەكە», «اق بوساعا», «اق وتاۋ», «اق سٷت» دەگەن ۇعىمداردى ەلەڭ قىلمايدى. سونىڭ سالدارىنان ٷيلەنۋ تويى ٶتەر-ٶتپەستە اجىراسۋ كٶبەيدٸ. نەمەسە تٶرت-بەس بالاسىن تاستاپ, باسقا وتاۋ, باسقا جار ٸزدەپ كەتەتٸندەر دە تٶبە كٶرسەتٸپ قالادى. ٷيلەنۋ, ٷي بولۋ­دىڭ تٷپ نەگٸزٸندە – ۇرپاق قالدىرۋ, ۇرپاق تەربيەلەۋ, ۇرپاق كٶبەيتۋ دەگەن قۇندىلىقتار جاتقان جوق پا? وسى جايتتى ويلاناتىندار بار ما?

انا دەگەندە وسىناۋ قاستەرلٸ ۇعىم­نىڭ قادٸر-قاسيەتٸنە سىزات تٷسٸرمەي ٶتكەن قازاق ەيەلدەرٸ ويعا ورالادى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە قان­شاما قازاق شاڭىراعى ورتاسىنا تٷستٸ, جار قىزىعى دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەي جاتىپ, «جەسٸر» اتانعان تالاي قازاق ەيەلٸ بار. سولاردىڭ كٶبٸسٸ «قارالى قاعازدى» قولدارىنا السا دا ەر-ازاماتقا بەرگەن سەرتٸنەن, ادالدىعىنان ەش اينىعان جوق. جىلاپ جٷرٸپ جەتٸلدٸ.

ال قازٸرگٸ «كٶكەك-انالار» كٶڭٸلگە نالا بۇلتىن ٷيٸرەدٸ. بٸزدٸڭ قازاق قانشاما تاعدىر تەپەرٸشٸن كٶردٸ, اشتىق­تىڭ, اشارشىلىقتىڭ, قۋعىن-سٷرگٸن­نٸڭ قۇربانى بولدى. سوندا دا ەرتەڭگٸ كٷننەن ٷمٸتٸن ٷزبەدٸ. ۇرپاق ٷشٸن ٶمٸر سٷردٸ. سوندىقتان دا قازاقتا «جەتٸمدٸ ەسٸركەۋ, جەسٸردٸ جىلاتپاۋ» دەگەن قاعيدا ٷستەمدٸك قۇردى. ال قازٸر تاسباۋىر جەتٸم كٶبەيدٸ. تاستاندى بالالاردىڭ سانى ارتتى. نەرەستەلەرٸن قوقىس جەشٸگٸنە, كٶشەگە, قۋىس-قۋىسقا تاس­تاپ كەتٸپ جاتقان سونداي جانداردى «انا» دەپ ەسپەتتەي الامىز با? ولار دا «مىنا ٶمٸرگە پەرزەنت ەكەلدٸم» دەپ ماقتانىپ, مەرەيلەنە الا ما?!.

اباي اتامىز «ٷشٸنشٸ» قاراسٶزٸندە: «ھامما عالامعا بەلگٸلٸ دانىشپاندار ەلدەقاشان بايقاعان: ەربٸر جالقاۋ كٸسٸ قورقاق, قايراتسىز تارتادى, ەربٸر قاي­راتسىز, قورقاق, ماقتانشاق كەلەدٸ, ەربٸر ماقتانشاق قورقاق, اقىلسىز, نادان كەلەدٸ, ەربٸر اقىلسىز نادان, ارسىز كەلەدٸ; ەربٸر ارسىز جالقاۋدان سۇرامساق, ٶزٸ تويىمسىز, تىيىمسىز, ٶنەرسٸز, ەشكٸمگە دوستىعى جوق جاندار شىعادى», – دەپ جازعان.

ەڭبەكپەن كەلگەن دەم تەتتٸ بولادى. دەمەتۋدە دەم بولمايدى. «سۇرامساق, ٶزٸ تويىمسىز, تىيىمسىز, ٶنەرسٸز, ەشكٸمگە دوستىعى جوق جاندار» تىم كٶبەيگەن قوعامنىڭ كٷيٸ قانداي بولادى?

تٶرتٸنشٸ سٶزٸندە «قۋلىق ساۋماق, كٶز سٷزٸپ, تٸلەنٸپ, ادام ساۋماق – ٶنەرسٸز يتتٸڭ ٸسٸ. ەۋەلٸ قۇدايعا سىيىنىپ, ەكٸنشٸ ٶز قايراتىڭا سٷيەنٸپ, ەڭبەگٸڭدٸ ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدٸ, قۇر تاستامايدى», – دەيدٸ اباي.

قازٸرگٸ قازاق قوعامىنا قاراساق, «قۋلىق ساۋماق, كٶز سٷزٸپ, تٸلەنٸپ, ادام ساۋماق» تٸرلٸكپەن جٷرگەن جاندار كٶپ. «قۇداي ماعان ەشتەڭە بەرمەي جاتىر, نەگە مەنٸ كٶرمەيدٸ» دەپ بوسقا نالىپ, سالى سۋعا كەتٸپ جاتقاندار قانشاما. بٸرجان سال ايتقانداي, «باي بولماق, كەدەي بولماق, قۇدايدان-دى» دەگەندەي, جاراتقان ەر پەندەسٸنە تيٸستٸ نەسٸبەسٸن بەرەدٸ-اۋ. بٸراق, ازعا الدانىپ, ادامدىعىن مالدانىپ, «قۇداي بەرەدٸ» دەپ قاراپ جاتقاندار از ەمەس. اباي سٶزٸن تيٸسٸنشە تەپسٸرلەسەك, «ەۋەلٸ قۇدايعا سىيىنىپ» دەگەنٸ – ەرەكەت قىل دەگەنٸ ەمەس پە? «ەرەكەت تٷبٸ – بەرەكەت» دەيدٸ دانا حالقىمىز. «ٶز قايراتىڭا سٷيەنٸپ» دەگەنٸ – اقىلىڭ مەن بٸلٸمٸڭە, پاراساتىڭ مەن بٸلٸگٸڭە سەنٸپ, تاعى دا ٸس قىل دەگەنٸ. «ەڭبەگٸڭدٸ ساۋ» دەپ وتىر. «جاتپا, توقتاما, وتىرما» دەگەن سٶز.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى حالىققا جولداۋىنىڭ بٸرٸندە «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرٸنە اينالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ بولاشاعى زور. كٶپتەگەن پوزيتسييالار بويىنشا بٸز ەلەمدە ٸرٸ اگرارلىق ەكسپورتتىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ بولا الامىز. بۇل, ەسٸرەسە, ەكولوگييالىق تازا تاعامدارعا قاتىستى. «Made in Kazakhstan» برەندٸ سونداي ٶنٸمدەردٸڭ ەتالونى بولۋعا تيٸس», – دەپ اتاپ كٶرسەتكەن ەدٸ.

ەلباسى «استىق ٶنٸمدەرٸ بويىنشا بٸز ەۋرازييادا «نان كەرزەڭكەسٸ» بولۋىمىز كەرەك. شيكٸزات ٶندٸرٸسٸنەن ساپالى ٶڭدەلگەن ٶنٸم شىعارۋعا كٶشۋ قاجەت. تەك سوندا عانا بٸز حالىقارالىق نارىقتاردا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولا الامىز», – دەگەن-دٸ.

«ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدٸ, قۇر تاستامايدى!». وسىعان تەرەڭ مەن بەرٸپ بايقايىقشى. قارا جەر – قاسيەتتٸ ۇعىم. قازاقستاندا قۇدايعا شٷكٸر, يگەرەمٸن دەگەن ادامعا, جەر جەتەدٸ. مىڭ گەكتارلاپ دەمەي-اق قويايىق, ەسٸگٸنٸڭ الدىنداعى بەس-التى سوتىق جەرٸن قايراتىنا سٷيەنٸپ, يگەرٸپ جاتقان قانشا قازاق بار?!.

بٸر نەرسەنٸ انىق ەسكەرۋ قاجەت. بٸزدە بٸر-اق مەملەكەت بار. بۇل – قازاق ەلٸ. ونىڭ ٸرگەسٸن شايقاۋعا ەشكٸمنٸڭ قۇقى جوق. زايىرلى ەل بولعان سوڭ, ەركٸمنٸڭ ٶز كٶزقاراسى, ٶز ۇستانىمى بار. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەربٸر ازاماتتىڭ پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋگە قۇقى بار ەكەندٸگٸن ايتىپ وتىر. بۇل رەتتە ٶزارا ٸس-ەرەكەتتەر كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگ فورماتىندا بولۋى تيٸس ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. «ازاماتتار تاراپىنان ايتىل­عان نارازىلىقتارعا قاتىستى ايتار بولسام, وندا ديالوگ فورماتىن تٷبە­گەي­لٸ تٷردە ۇسىنۋى تيٸس دەپ سانايمىن. مەن قوعامدىق سەنٸم كوميتەتٸ قۇرى­لاتىندىعىن بۇعان دەيٸن ايتتىم. ونىڭ قۇرامىنا بٸزدٸڭ قوعامنىڭ تٷرلٸ توپتا­رى­نىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸرەدٸ جەنە وندا بٸز پٸكٸر الماسا الامىز. مەنٸڭ تٷبەگەيلٸ ۇستانىمىم: تٷرلٸ پٸكٸرلەر بولا الادى, بٸراق, بٸزدە ۇلت بٸرتۇتاس. پٸكٸر ەر تٷرلٸ, حالىق – بٸرتۇتاس», – دەدٸ.

كەز كەلگەن ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزٸ – شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸك ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ال بۇل ورتا تاپتى ورنىق­تى­رادى.

قازاقستاندا شاعىن جەنە ورتا بيز­نەس­تٸ دامىتۋعا بايلانىستى شارالار ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 1997 جىلى 6 ناۋرىزدا قابىلداعان «شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸككە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتۋدٸ جەدەلدەتۋ شارالارى» دەگەن قاۋلىسىنان باستالدى. سوسىن «شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ مەملەكەتتٸك قولداۋ تۋرالى», «جەكە كەسٸپكەرلٸك تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸككە قولايلى جاعدايلار جاساۋ ٷشٸن, قارجىلاي جەنە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدٸ جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا ەلباسى «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ قول­داۋ مەن دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارى مەن ايماقتىق باعدارلامالارى تۋرالى» پەرمەن بەردٸ.

ٶنەركەسٸبٸ دامىعان ەلدەردە شاعىن كەسٸپكەرلٸك ٷلەسٸنە بارلىق جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتٸلگەندەردٸڭ 50-60 پايىزى جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ 70-80 پايىزى كەلەدٸ. جاپونييا, گەرمانييا, بەلگييا, يتالييا سيياقتى ەلدەردە شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ولاردىڭ بارلىق كەسٸپورىندارى سانىنىڭ 90 پايىزدان استامىن قۇرايدى, كٶپتەگەن دامىعان ەلدەردە ولار ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 50 پايىزدان استامىن بەرەدٸ.

شاعىن جەنە ورتا بيزنەس 2050 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ قازٸرگٸ 20 پايىزى ورنىنا كەمٸندە 50 پايى­زىن ٶندٸرەتٸن بولادى. ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن 5 ەسەگە – قازٸرگٸ 24,5 مىڭنان 126 مىڭ دوللارعا دەيٸن ارتتىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر.

ەلباسى «بٸز ٸشكٸ جالپى ٶنٸم كٶلەمٸن جان باسىنا شاققاندا 4,5 ەسە – 13 مىڭ دوللاردان 60 مىڭ دوللارعا دەيٸن ارتتىرۋىمىز كەرەك. قازاقستان حالىق قۇرى­لى­مىندا ورتا تاپ ٷلەسٸ باسىم ەلگە اينا­لادى. ۋربانيزاتسييانىڭ جاھاندىق ٷردٸسٸنە وراي قالالىق تۇرعىندار ٷلەسٸ بارلىق حالىقتىڭ قازٸرگٸ 55 پايىزىنان 70 پايىزد­­­اي دەڭگەيگە دەيٸن ٶسەدٸ», – دەگەن-دٸ.

وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن احمەت بايتۇرسىنۇلى «باسقادان كەم بولماس ٷشٸن بٸلٸمدٸ, باي ھەم كٷشتٸ بولۋىمىز كەرەك. بٸلٸمدٸ بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كەسٸپ كەرەك. كٷشتٸ بولۋعا بٸرلٸك كەرەك. وسى كەرەكتەردٸڭ جولىندا جۇمىس ٸستەۋ كەرەك,» – دەپ حالىققا ناقتى باعىت سٸلتەگەن بولاتىن. ۋاقىت العا وزعان سايىن وسى «ٷش كەرەكتٸڭ» ورنى بەلگٸ بەرٸپ تۇرادى.

بٸزگە بەسەكەگە تٶتەپ بەرەر بيزنەس-قابٸلەت كەرەك. بيزنەستە بەسەكەلٸ ۇلتقا اينالعاندا عانا بەرەكەمٸز كٸرەدٸ.

قۇدايعا شٷكٸر, جاڭا عاسىردى قازاق ٷل­كەن سەرپٸنمەن باستادى. ٷنەمٸ قورقى­نىش پەن ٷرەيدەن ەڭسەسٸ تٷسكەن ۇلت تۇڭ­عىش رەت باسىن كٶتەردٸ. جاڭا عاسىرعا جاسام­پازدىقپەن قادام باستى. سونىڭ ەڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ – نۇر-سۇلتان. قازاق قازاق بول­عالى ٶز استاناسىن ٶز قولىمەن تۇرعىز­دى. قازٸر تٸل ۇشىنا جيٸ ٷيٸرٸلٸپ, قايتا-قاي­تا ايتىلا بەرگەن سوڭ, كٶبٸمٸز مەن بەر­مەيمٸز. الايدا, ححٸ عاسىردى قازاق حالقى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق جاعدايىندا, ٷرەيلٸ ٷركٸنشٸلٸكسٸز, جويقىن جورتۋىلسىز, مامىراجاي قالىپتا باستاپ وتىر.

ابايعا جيٸ جٷگٸنگەن ابزال. «قازاق­تىڭ جامانشىلىققا ٷيٸر بولا بەرە­تۇ­عىنىنىڭ بٸر سەبەبٸ – جۇمىسىنىڭ جوقتىعى. ەگەر ەگٸن سالسا, يا ساۋداعا سالىنسا, قولى تيەر مە ەدٸ? ول اۋىلدان بۇل اۋىلعا, بٸرەۋدەن بٸر جىلقىنىڭ تايىن مٸنٸپ, تاماق اسىراپ, بولماسا سٶز اڭدىپ, قۋلىق, سۇمدىقپەنەن ادام ازدىرماق ٷشٸن, ياكي ازعىرۋشىلاردىڭ كەڭەسٸنە كٸرمەك ٷشٸن, پايداسىز, جۇمىسسىز قاڭعىرىپ جٷرۋگە قۇمار. دٷنيەلٸك كەرەك بولسا, ادال ەڭبەككە سالىنىپ العان كٸسٸ ونداي جٷرٸستٸ يتتەي قورلىق كٶرمەي مە? ٶزٸنٸڭ كەسٸبٸن تاستاپ, كەزەگەندٸككە سالىنا ما?», – دەپ تەرەڭنەن تولعايدى قازاقتىڭ قازىنالى قاريياسى.

ەلباسىمىز «قازٸرگٸ تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ ٶزٸ بەسەكەلٸك قابٸلەتٸن ارتتىرسا عانا تابىسقا جەتۋگە مٷمكٸندٸك الادى. بەسەكەلٸك قابٸلەت دەگەنٸمٸز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى, يا بولماسا ساپاسى جٶنٸنەن ٶزگەلەردەن ۇتىمدى دٷنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتەريالدىق ٶنٸم عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, بٸلٸم, قىزمەت, زيياتكەرلٸك ٶنٸم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مٷمكٸن. بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ بەسەكەلٸك قابٸلەتٸمەن ايقىندالادى», – دەپ ححٸ عاسىردىڭ دٷنيە ديدارىنداعى ەڭ باستى تالاپتى العا تارتتى.

كەز كەلگەن قازاقستاندىق «پايداسىز, جۇمىسسىز قاڭعىرىپ جٷرۋگە» نەگە قۇمارمىز?» دەپ تەرەڭ ويلانۋى تيٸس. ادامزات كٶشٸندە العا وزىپ كەتكەن 30 ەلدٸڭ قاي-قايسىسىنا قاراساڭىز دا بەسەكەلٸك قابٸلەت مىقتاپ شىڭدالعان. ەشقايسىسى ەڭبەكتەن قاشپايدى. قايتا وزا شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەگەن سايىن ٶرشە­لە­نە جۇمىس ٸستەيدٸ.

وڭتٷستٸك كورەيا پارلامەنتٸ جاقىندا 68 ساعاتقا سوزىلاتىن جۇمىس اپتاسىن قىسقارتۋدى ۇيعارىپتى. دەمەك, بۇل ەل اپتاسىنا 6 كٷن, ەر كٷنٸ – 11 ساعاتتان استام جۇمىس ٸستەپ كەلدٸ دەگەن سٶز. قا­زٸر­گٸ تاڭدا كورەيلەر تەك 52 ساعات جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن, ونىڭ 40 ساعاتى مٸن­دەت­تٸ جۇمىس ۋاقىتى بولسا, 12 ساعاتى ٷستەمە جۇمىس ۋاقىتى.

وڭتٷستٸك كورەيانىڭ ەڭبەك زاڭنا­ما­سى­نا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸس بيىلعى شٸلدە ايىندا كٷشٸنە ەندٸ. نەگٸزٸنەن العاندا جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋ مەسەلەسٸ ەڭ الدىمەن ەلدەگٸ ٸرٸ كومپانييالارعا قاتىستى. كەلە-كەلە مۇنداي تالاپ جەكە­مەن­شٸك كەسٸپورىندارعا دا قاتىستى قابىل­دانۋى مٷمكٸن كٶرٸنەدٸ.

جۇمىس اپتاسىن قىسقارتۋدىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ نەدە? ەلدەگٸ ەكونوميكالىق ٶسٸم تۇسىندا وڭتٷستٸك كورەيانىڭ دەموگرا­فييالىق احۋالى ناشارلاي تٷسكەن. بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ تٶمەندەپ, جۇرتتىڭ بەرٸ «جۇمىس-جۇمىس» دەپ جانتالاسىپ ٶمٸر سٷرەتٸن بولعان. جاڭا جۇمىس اپتاسى 40 جۇمىس جەنە 12 ٷستەمە جۇمىس ۋاقىتىنان تۇرادى ەكەن. الپاۋىت كەسٸپورىندار بۇرىنعى ٶندٸرٸس كٶلەمٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن شامامەن 11 ميل­­­ليارد دوللار جۇمسايدى. ەيتسە دە, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنە بۇل ٶزگەرٸستەر قاتتى ەسەر ەتە قويمايدى. ەسەسٸنە جۇمىسسىزدار سانى ازايادى.

بٸزدٸڭ ەل وزىق 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ ماقسات تۇتىپ وتىر. بەيگەدە ارتتاعى ات توپتىڭ الدىنا شىعۋ ٷشٸن بارىن سالادى. ال ەل مەن ەل جارىس­قان­دا وزاتىن ەل جانىن سالادى. وسى جان سالىسىپ جۇمىس ٸستەۋگە كەلگەندە قانشالىقتى تاباندىمىز? اباي كٶرسەتكەن «كەزەگەندٸك» قالىپتان اسا الدىق پا?!.

«وسى كٷنگٸ قازاقتىڭ ٸسكە جارايمىن دەگەنٸ ٶزٸنٸڭ ازدى-كٶپتٸسٸن بٸرەۋگە قوسا سالىپ, «كٶرە جٷر, كٶزدەي جٷر» دەپ باسىن بوساتىپ الىپ, سٶز اڭدىپ, تاماق اڭدىپ, ەل كەزۋگە سالىنادى», دەگەن دانانىڭ قارتتىڭ بايلامى ارادا جٷز ەلۋ جىل ٶتسە دە ٶزگەرٸسسٸز قالۋىنا قايران قالاسىز!

قازاقستاندا ەڭبەك كٷنٸ 2013 جىلدان اتالىپ ٶتەدٸ. جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل ازاماتتارىن ەڭبەك كٷنٸمەن قۇتتىقتادى. "بٸز قازاقستاننىڭ دامۋ جولىندا كٷش-جٸگەرٸن جۇمساپ, جەتٸستٸككە جەتكەن بارشا ەڭبەك ادامدارىنا لايىقتى قۇرمەت كٶرسەتەمٸز. ەسٸرەسە ارداگەرلەرٸمٸزگە ايىرىقشا العىس ايتامىز. ەڭبەك – بەرٸن جەڭبەك. ەربٸر ەڭبەك باعالى! بٸز ەڭبەكقور ۇلت بولۋىمىز كەرەك», دەپ جازدى ق.توقاەۆ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا.

توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ, وسى مەسەلەدە جاتىر. ۇلت جاپپاي ەڭبەكقور بولعاندا ەل ەڭسەسٸ بيٸكتەيدٸ. ەشكٸم ەشكٸمگە الاقان جايمايدى. ماسىلدىق پيعىل جوعالادى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ «ماسىل بولما, اسىل بول!» دەگەن اق باتاسى كەز كەلگەن قوعام مٷشەسٸنٸڭ قاپەرٸندە بولعانى جٶن.

نۇرتٶرە جٷسٸپ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى