Masyl bolma, asyl bol!

Halqymyz osy ýaqytqa deiin nebir qiyn-qyspaq zamandy, taǵdyr talqany taýsylatyndai talai tar jol, taiǵaq kezeńdi bastan ótkerdi. Qandai aýyrtpalyq bolsa da qabyrǵasy qaiysyp júrip kóterdi. Ezilip jatsa da eńsesin túsirmedi. Qalyń qazaqtyń keýdesinde birinshi – namys oty, sosyn úmit pen senim bar edi. Sonyń arqasynda «myń ólip, myń tirilip», táýelsizdik dáýirine aman jetti.

Qazir bári bar. Joq dúnie joq. Bardy uqsatyp, joqty jamap, óz tirshiligin jasap jatqandar jetkilikti. Olar eshkimge alaqan jaimai, óz kásipterin dóńgelentip te jatyr. Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zi­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaev HHI ǵasyrdaǵy qazaq­qa qandai qasietter laiyqty bolýy kerektigin árdaiym aityp keledi. «Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelik qabiletin arttyr­sa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alady. Básekelik qabi­let degenimiz – ulttyń ai­maq­tyq nemese jahandyq naryq­ta baǵasy, ia bolmasa sapa­sy jóninen ózgelerden utym­dy dúnie usyna alýy. Bul mate­rialdyq ónim ǵana emes, sony­men birge bilim, qyzmet, ziiat­kerlik ónim nemese sapaly eń­bek resýrstary bolýy múmkin. Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabiǵi bailyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aiqyndalady. Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵa­syr­ǵa laiyqty qasietterge ie bo­lýy kerek».

Elbasynyń «Kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarihi kezeń bastaldy. Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúniede sana-sezimimiz ben dúnietanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵidalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, iyq túiistirý múmkin emes. Ózgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ikemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boiǵa sińirýimiz kerek. HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna sai kelmeýiniń syry nede?

Menińshe, basty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájiribesin basqa halyqtar men órkenietterdiń erekshelikterin eskermei, bárine jappai eriksiz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarihynyń tereńinen bastaý alatyn rýhani kody bolady», – degen sózi esti azamattardyń esinde turýy kerek.

Bir zaman eldegi bailardy jipke tizip, Sibirge aidaǵan. 1929 jyly aldy jiyr­ma myń, arty on myń jylqy bitken 500 baidyń tuqymymen aidalyp ketkenin Qanysh Sátbaev jazǵan bolatyn. VTsIK tóralqasynyń 1928 jylǵy 14 naýryzdaǵy bailardy kámpeskeleý týraly qaýlysyna sáikes, Qazaq ASSR ortalyq atqarý komiteti men halyq komissarlary keńesiniń 1928 jyldyń 27 tamyzyndaǵy «Bai sharýashylyqtaryn kámpeskeleý týraly» qaýlysy qabyldanady. Osy qaýly negizinde jeti júzge jýyq iri bai tárkilenip, olardyń ieleri qanaýshy tap retinde jer aýdaryldy. Olardyń aldy 20 myń, arty 10 myń jylqy aidaǵan aýqatty adamdar edi. Osy saiasat kolhozdastyrý kezinde odan ári jalǵasyp, eldegi orta sharýalar men aýqatty adamdar da qatty qýǵyndaýǵa ushyraidy. Máskeý qabyldaǵan qaýlyda birinshi kezekte eldegi kemi 100 bas maly bar bailardan bastap túgel mal-múlkin tárkileý, sultandar men handardyń tuqymyn, sondai-aq haziret, ishan, qazy jáne olardyń otbasynyń barlyq múlkin tartyp alý jáne jer ielený quqyǵynan aiyrý týraly pármen berilgen.

Eldegi bai ketkesin bar tirliktiń berekesi ketkeni de esten shyǵa qoiǵan joq. 32-niń asharshylyǵy maldy da, jandy da jalmady. Qazaqtyń esti azamattary 37-niń qurbany boldy. Odan aman qalǵany sum soǵystyń qandy alańynda jutyldy. Sóitip halqymyz óz jerinde azshylyq kúiin keshti.

Bul týraly Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Nazarbaev: «Ótken HH ǵasyr qazaq úshin qiianatty, óte aýyr ǵasyr boldy. 1921-1930 jyldardaǵy ashtyqta qazaqtyń teń jartysynan aiyryldyq. Kezinde ondai jaǵdai bolmaǵanda, qazir qazaqtyń sany 50-60 millionnan asyp qalar edi. Odan keiin repressiia boldy. 103 myń adam sottaldy. Qazaqtyń 65 myń betke ustar ziialysy tutqyndaldy. Onyń 25 myńy atyldy. Qazaq úshin sóz aita alatyn adamdardyń tamyryna bal­ta shabylyp, joiyp jiberildi. Sol qiyn­shylyqtar kezinde qazaqtar jan saýǵa­lap, dúnie júzine shashyrap ketti. Myń ólip, myń tirilgen qazaq órkendep, qaita ósip keledi», – dedi Dúniejúzi qazaq­tary­nyń V quryltaiynda sóilegen sózinde.

Ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda qoldan jasalǵan alapat ashtyq­tyń saldarynan qara ormandai hal­qymyz qynadai qyryldy. 1929-1933 jyldardaǵy qandy qyrǵyndy «sol kezdegi saiasattyń qateligi» dep túiin­dei­tinder de tabylady. Bul jai ǵana qatelik emes. Qazaq halqyna qarsy jasalǵan ǵasyr qylmysy. 1897 jyly Resei imperiiasy júrgizgen sanaqta qazaqtardyń jalpy sany 4 million 84 139 adam bolǵan. HH ǵasyrdyń basynda Ahmet Baitursynuly «Álhamdýlla, 6 million boldyq» dep alty alashtyń balasynan súiinshi suraǵan. Zulmat pen zobalańǵa deiingi kezeńde qazaqtyń jalpy sany 5 millionnan asqany anyq. Naqtyraq aitsaq, eldiń ishinde 4 mil­lion 200 myńdai bolsa, qalǵany syrttaǵy qazaqtar esebinen ósken.

1926 jylǵy Búkilodaqtyq halyq sanaǵy boiynsha, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy turǵan turǵylyqty halyqtardyń sany 6500895 adamdy quraǵan degen derek ushyrasady. Olardyń 8,3 paiyzy qalalarda, al 91,7 paiyzy aýyldyq jerlerde turǵan. Olardyń arasyndaǵy qazaqtyń sany 3713394 adamdy qurap, respýblika halqynyń 57,1 paiyzy bolsa, al orystar 1279979 adamdy qurap, 19,7 paiyz bolǵan. 1939 jylǵy sanaq boiynsha, qazaqtardyń sany 2327625 adam bolyp, respýblika halqynyń 37,8 paiyzyn quraǵanyn kóremiz. Osy bir resmi derekterdiń ózinen qazaq halqy tórt millionnyń tóńireginde azamatynan airylǵany aiqyndalady.

Belgili ǵalym Mekemtas Myrzah­me­tovtiń basynan ótken taǵdyr teperishi bárimizge oi salsa kerek. Ashtyq jyldary uly men qyzyn jetelep, Arqadan ońtústikke bet alǵan ana jan-jaqtan qasqyr qaýmalap, úsheýi birdei ajal tyrnaǵyna ilikkeli turǵan tusta qyzdy qaldyryp, jalǵyz uldy aman alyp qalypty. Osyndai ómir ótkeleginen aman ótken urpaq bir úzim nannyń qadirin áli kúnge deiin esinen shyǵarmaidy.

Beiimbet Mailinniń «Kúlpash» atty áńgimesinde ashtan buratylyp jatqan kúieýi men balalaryn aman alyp qalý úshin baiǵa jaldanyp kúneltken ana taǵ­dy­ry qandai aianyshty oqiǵamen aiaqtal­ǵa­ny da este. Sonda urpaq qamyn oilaǵan ana balalaryn aman saqtaý úshin bireýge jal­daný arqyly jan baǵýdan arlanǵan joq.

Endi qazirgi jaǵdaiǵa keleiik. Bir ja­ǵynan qarasaq, elimiz toqsanynshy jyldardaǵy daǵdarysty kezeńdi artqa tastap, serpindi damý ústinde. Eńbek etemin, tabys tabamyn degen azamattarǵa son­shalyq kedergi joq. Biraq keiingi ýaqyt­ta «eńbek et te, mindet et» deitin halyq danalyǵyna muryn shúiire qarai­tyn jaǵdaiǵa jetkendeimiz.

Jyl saiyn mektep bitiretin túlekter arasynda bolashaǵy bulyńǵyrlar kóp. Joǵary oqý ornyna túse almaǵandar ne isteidi? Bul – ózekti másele. Mektep bitirýshilerdiń 70 paiyzy jyl saiyn oqýǵa túse almai qalady. Jumysqa orna­lasa almaý saldarynan qylmysqa jii bara­tyndar da osy sanattan eken. «Olar aýylda qalyp nege jumys iste­mei­di?» degen suraq týyndaýy múmkin. Jastardyń kóbi aýylda týyp ósse de aýyl sharýashylyǵynyń qyr-syryn bilmeidi, qarapaiym tirlikten qol úzip qalǵan. Óitkeni mektepterde jas túlekterdi aýyl sharýashylyǵyna beiimdep, tálim beretin eńbek kabinetteri múldem joqtyń qasy. Burynǵy eńbek sabaǵynyń ornyna qazir tehnologiia degen pán ótedi. Osy oraida mektepterde ul balalar men qyzdarǵa arnalǵan eńbek páni kabinetterin qaita jasaqtaý, aýylda agrotehnika pánin júrgizý qajet ekenin aitý kerek.

2018 jyly Qazaqstanda 137 myńnan astam jas óz aldyna otaý kótergen eken. Biraq ajyrasýshylardyń sany kóbeigen. Elimiz boiynsha 54 797 otbasy ajyrasqan. Ajyrasý jaǵynan TMD elderi arasynda alǵashqy ondyqqa enip otyrmyz. Qazaqstanda árbir ekinshi nekeniń taǵdyry ajyrasýmen aiaqtalady, osylardyń 83 paiyzynyń ortaq balalary bar. 400 000 ana balalaryn jalǵyz tárbielep otyrsa, 60 000 jalǵyzbasty áke bar.

Britandyq «The Economist» basy­ly­mynyń álemdik reitinginde Qazaq­stan ajyrasý sany boiynsha 10-shy orynda tur. Áleýmettanýshylar neke buzylǵannan keiingi balalardyń tura­tyn jeri men ata-analardyń balamen qarym-qatynas ýaqyty týraly daý-damaidyń da aitarlyqtai ósip ketkenin aitady. Statistikalyq derek boiynsha, Astanada árbir úshinshi otbasy ajyrasady. Málimetterge qarasaq, Qazaqstannyń soltústik óńirlerinde árbir ekinshi otbasynyń shańyraǵy shaiqalatyn kórinedi.

Shaiqalǵan shańyraq. Jáýdirep jetim qal­ǵan bala. Jaǵdaisyz ana. Ali­ment­ten jaltarǵan erkek. Osyndai ke­leń­­siz kórinis ómirdiń naqty beinesine ainal­dy.

Otbasy – memlekettiń ózegi. Otbasy qundylyǵyn saqtaý – mańyzdy másele. Biz otbasy degende tek eki adamnyń ǵana emes, otbasyndaǵy balalardyń, eldiń, memlekettiń taǵdyryn negizge alýǵa tiispiz. Qazir batys jurty men alystaǵy Amerikańyzdyń ózi otbasy qundylyǵyn birinshi orynǵa shyǵardy. Bizge de sondai kózqaras kerek.

Kóp balaly analardyń jaǵdaiyn bárimiz túsinemiz. Memleket tarapynan naqty qoldaý jasala bastady. Jaǵdaiy tómen kóp balaly otbasylar úshin ataýly kómek mólsheriniń artýy – úlken igilik. Buǵan qýanǵandardyń qatary kóp.

Áitse de sol ataýly kómekti alamyz dep ajyrasý áreketine deiin baryp jatqandardy qalai túsinýge bolady? Elimizde bir jarym millionnan astam adam nekege otyrsa, sonyń bes júz myńy ajyrasady. Endi áleýmettik járdem alýdy oilastyrǵandar álgindei shetin qadamǵa bara bastasa, ne bolmaq, qundylyqtar qaida qalady?

Elde kóp balaly otbasynda ósken azamattar az emes. Jasy úlken býyn jaqsy biledi: áke-sheshelerimiz kezinde «eńbekkún» degenge jumys istedi, balalar mektep jasynan sharýashylyq jumystaryna jegildi, sonda da ata-anamyz ókimetten eshteńe dámetpeitin.

Qazir dámetý tym kóbeiip ketkendei. Dámetýdiń arty suranshaqtyq, jaltaqtyq, jalpaqtaýshylyqqa, jal­qaý­lyqqa jetkizedi. Onyń sońy – erinshek­tikke ákeledi. Erinshektikten masyldyqqa jetý – bir-aq qadam. Qalalyq jerlerdegi úi balasy qoqys tógip kelgendi aýyr jumys sanaityn jaǵdaiǵa jetti. Sonda eńbektený qaida qalady?

Ana – ómirdiń ózegi. Ómir – Ana arqyly jalǵasady. «Ana» degen ardaqty atqa ie bolý – árbir qazaq qyzynyń asyl muraty bolýy tiis. Qazirgi jastardyń birqatary «Aq neke», «Aq bosaǵa», «Aq otaý», «Aq sút» degen uǵymdardy eleń qylmaidy. Sonyń saldarynan úilený toiy óter-ótpeste ajyrasý kóbeidi. Nemese tórt-bes balasyn tastap, basqa otaý, basqa jar izdep ketetinder de tóbe kórsetip qalady. Úilený, úi bolý­dyń túp negizinde – urpaq qaldyrý, urpaq tárbieleý, urpaq kóbeitý degen qundylyqtar jatqan joq pa? Osy jaitty oilanatyndar bar ma?

Ana degende osynaý qasterli uǵym­nyń qadir-qasietine syzat túsirmei ótken qazaq áielderi oiǵa oralady. Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde qan­shama qazaq shańyraǵy ortasyna tústi, jar qyzyǵy degenniń ne ekenin bilmei jatyp, «jesir» atanǵan talai qazaq áieli bar. Solardyń kóbisi «qaraly qaǵazdy» qoldaryna alsa da er-azamatqa bergen sertinen, adaldyǵynan esh ainyǵan joq. Jylap júrip jetildi.

Al qazirgi «kókek-analar» kóńilge nala bultyn úiiredi. Bizdiń qazaq qanshama taǵdyr teperishin kórdi, ashtyq­tyń, asharshylyqtyń, qýǵyn-súrgin­niń qurbany boldy. Sonda da erteńgi kúnnen úmitin úzbedi. Urpaq úshin ómir súrdi. Sondyqtan da qazaqta «jetimdi esirkeý, jesirdi jylatpaý» degen qaǵida ústemdik qurdy. Al qazir tasbaýyr jetim kóbeidi. Tastandy balalardyń sany artty. Nárestelerin qoqys jáshigine, kóshege, qýys-qýysqa tas­tap ketip jatqan sondai jandardy «Ana» dep áspettei alamyz ba? Olar da «myna ómirge perzent ákeldim» dep maqtanyp, mereilene ala ma?!.

Abai atamyz «Úshinshi» qarasózinde: «Hamma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baiqaǵan: árbir jalqaý kisi qorqaq, qairatsyz tartady, árbir qai­ratsyz, qorqaq, maqtanshaq keledi, árbir maqtanshaq qorqaq, aqylsyz, nadan keledi, árbir aqylsyz nadan, arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan suramsaq, ózi toiymsyz, tyiymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady», – dep jazǵan.

Eńbekpen kelgen dám tátti bolady. Dámetýde dám bolmaidy. «Suramsaq, ózi toiymsyz, tyiymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar» tym kóbeigen qoǵamnyń kúii qandai bolady?

Tórtinshi sózinde «Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ittiń isi. Áýeli Qudaiǵa syiynyp, ekinshi óz qairatyńa súienip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaidy», – deidi Abai.

Qazirgi qazaq qoǵamyna qarasaq, «qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq» tirlikpen júrgen jandar kóp. «Qudai maǵan eshteńe bermei jatyr, nege meni kórmeidi» dep bosqa nalyp, saly sýǵa ketip jatqandar qanshama. Birjan sal aitqandai, «bai bolmaq, kedei bolmaq, Qudaidan-dy» degendei, Jaratqan ár pendesine tiisti nesibesin beredi-aý. Biraq, azǵa aldanyp, adamdyǵyn maldanyp, «Qudai beredi» dep qarap jatqandar az emes. Abai sózin tiisinshe tápsirlesek, «Áýeli Qudaiǵa syiynyp» degeni – áreket qyl degeni emes pe? «Áreket túbi – bereket» deidi dana halqymyz. «Óz qairatyńa súienip» degeni – aqylyń men bilimińe, parasatyń men biligińe senip, taǵy da is qyl degeni. «Eńbegińdi saý» dep otyr. «Jatpa, toqtama, otyrma» degen sóz.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy halyqqa Joldaýynyń birinde «Agrarlyq sektor ekonomikanyń jańa draiverine ainalýy kerek. Qazaqstannyń agroónerkásip kesheniniń bolashaǵy zor. Kóptegen pozitsiialar boiynsha biz álemde iri agrarlyq eksporttyq ónim óndirýshilerdiń biri bola alamyz. Bul, ásirese, ekologiialyq taza taǵamdarǵa qatysty. «Made in Kazakhstan» brendi sondai ónimderdiń etalony bolýǵa tiis», – dep atap kórsetken edi.

Elbasy «astyq ónimderi boiynsha biz Eýraziiada «nan kárzeńkesi» bolýymyz kerek. Shikizat óndirisinen sapaly óńdelgen ónim shyǵarýǵa kóshý qajet. Tek sonda ǵana biz halyqaralyq naryqtarda básekege qabiletti bola alamyz», – degen-di.

«Eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaidy!». Osyǵan tereń mán berip baiqaiyqshy. Qara jer – qasietti uǵym. Qazaqstanda Qudaiǵa shúkir, igeremin degen adamǵa, jer jetedi. Myń gektarlap demei-aq qoiaiyq, esiginiń aldyndaǵy bes-alty sotyq jerin qairatyna súienip, igerip jatqan qansha qazaq bar?!.

Bir nárseni anyq eskerý qajet. Bizde bir-aq memleket bar. Bul – Qazaq eli. Onyń irgesin shaiqaýǵa eshkimniń quqy joq. Zaiyrly el bolǵan soń, árkimniń óz kózqarasy, óz ustanymy bar. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta árbir azamattyń pikirin bildirýge quqy bar ekendigin aityp otyr. Bul rette ózara is-áreketter konstrýktivti dialog formatynda bolýy tiis ekenin eskertti. «Azamattar tarapynan aityl­ǵan narazylyqtarǵa qatysty aitar bolsam, onda dialog formatyn túbe­gei­li túrde usynýy tiis dep sanaimyn. Men Qoǵamdyq senim komiteti qury­latyndyǵyn buǵan deiin aittym. Onyń quramyna bizdiń qoǵamnyń túrli topta­ry­nyń ókilderi kiredi jáne onda biz pikir almasa alamyz. Meniń túbegeili ustanymym: túrli pikirler bola alady, biraq, bizde ult birtutas. Pikir ár túrli, halyq – birtutas», – dedi.

Kez kelgen eldiń ekonomikasynyń negizi – shaǵyn jáne orta kásipkerlik ekeni belgili. Al bul orta tapty ornyq­ty­rady.

Qazaqstanda shaǵyn jáne orta biz­nes­ti damytýǵa bailanysty sharalar Elbasy N.Nazarbaevtyń 1997 jyly 6 naýryzda qabyldaǵan «Shaǵyn jáne orta kásipkerlikke memleket tarapynan qoldaý kórsetýdi jedeldetý sharalary» degen qaýlysynan bastaldy. Sosyn «Shaǵyn kásipkerlikti memlekettik qoldaý týraly», «Jeke kásipkerlik týraly» zańdar qabyldandy. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikke qolaily jaǵdailar jasaý úshin, qarjylai jáne aqparattyq qamtamasyz etýdi jetildirý maqsatynda Elbasy «Qazaqstan Res­pýb­likasynda shaǵyn kásipkerlikti qol­daý men damytýdyń basymdyqtary men aimaqtyq baǵdarlamalary týraly» pármen berdi.

Ónerkásibi damyǵan elderde shaǵyn kásipkerlik úlesine barlyq jumyspen qamtamasyz etilgenderdiń 50-60 paiyzy jáne jańa jumys oryndarynyń 70-80 paiyzy keledi. Japoniia, Germaniia, Belgiia, Italiia siiaqty elderde shaǵyn jáne orta biznes olardyń barlyq kásiporyndary sanynyń 90 paiyzdan astamyn quraidy, kóptegen damyǵan elderde olar ishki jalpy ónimniń 50 paiyzdan astamyn beredi.

Shaǵyn jáne orta biznes 2050 jylǵa qarai Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń qazirgi 20 paiyzy ornyna keminde 50 paiy­zyn óndiretin bolady. Eńbek ónimdiligin 5 esege – qazirgi 24,5 myńnan 126 myń dollarǵa deiin arttyrý kózdelip otyr.

Elbasy «Biz ishki jalpy ónim kólemin jan basyna shaqqanda 4,5 ese – 13 myń dollardan 60 myń dollarǵa deiin arttyrýymyz kerek. Qazaqstan halyq qury­ly­mynda orta tap úlesi basym elge aina­lady. Ýrbanizatsiianyń jahandyq úrdisine orai qalalyq turǵyndar úlesi barlyq halyqtyń qazirgi 55 paiyzynan 70 paiyzd­­­ai deńgeige deiin ósedi», – degen-di.

Osydan bir ǵasyr buryn Ahmet Baitursynuly «Basqadan kem bolmas úshin bilimdi, bai hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Bai bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek,» – dep halyqqa naqty baǵyt siltegen bolatyn. Ýaqyt alǵa ozǵan saiyn osy «úsh kerektiń» orny belgi berip turady.

Bizge básekege tótep berer biznes-qabilet kerek. Bizneste básekeli ultqa ainalǵanda ǵana berekemiz kiredi.

Qudaiǵa shúkir, jańa ǵasyrdy qazaq úl­ken serpinmen bastady. Únemi qorqy­nysh pen úreiden eńsesi túsken ult tuń­ǵysh ret basyn kóterdi. Jańa ǵasyrǵa jasam­pazdyqpen qadam basty. Sonyń eń basty kórsetkishi – Nur-Sultan. Qazaq qazaq bol­ǵaly óz astanasyn óz qolymen turǵyz­dy. Qazir til ushyna jii úiirilip, qaita-qai­ta aityla bergen soń, kóbimiz mán ber­meimiz. Alaida, HHI ǵasyrdy qazaq halqy tynyshtyq pen turaqtylyq jaǵdaiynda, úreili úrkinshiliksiz, joiqyn jortýylsyz, mamyrajai qalypta bastap otyr.

Abaiǵa jii júgingen abzal. «Qazaq­tyń jamanshylyqqa úiir bola bere­tu­ǵynynyń bir sebebi – jumysynyń joqtyǵy. Eger egin salsa, ia saýdaǵa salynsa, qoly tier me edi? Ol aýyldan bul aýylǵa, bireýden bir jylqynyń taiyn minip, tamaq asyrap, bolmasa sóz ańdyp, qýlyq, sumdyqpenen adam azdyrmaq úshin, iaki azǵyrýshylardyń keńesine kirmek úshin, paidasyz, jumyssyz qańǵyryp júrýge qumar. Dúnielik kerek bolsa, adal eńbekke salynyp alǵan kisi ondai júristi ittei qorlyq kórmei me? Óziniń kásibin tastap, kezegendikke salyna ma?», – dep tereńnen tolǵaidy qazaqtyń qazynaly qariiasy.

Elbasymyz «Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alady. Básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aimaqtyq nemese jahandyq naryqta baǵasy, ia bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnie usyna alýy. Bul materialdyq ónim ǵana emes, sonymen birge, bilim, qyzmet, ziiatkerlik ónim nemese sapaly eńbek resýrstary bolýy múmkin. Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabiǵi bailyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aiqyndalady», – dep HHI ǵasyrdyń dúnie didaryndaǵy eń basty talapty alǵa tartty.

Kez kelgen qazaqstandyq «Paidasyz, jumyssyz qańǵyryp júrýge» nege qumarmyz?» dep tereń oilanýy tiis. Adamzat kóshinde alǵa ozyp ketken 30 eldiń qai-qaisysyna qarasańyz da básekelik qabilet myqtap shyńdalǵan. Eshqaisysy eńbekten qashpaidy. Qaita oza shaýyp, tóske órlegen saiyn órshe­le­ne jumys isteidi.

Ońtústik Koreia parlamenti jaqynda 68 saǵatqa sozylatyn jumys aptasyn qysqartýdy uiǵarypty. Demek, bul el aptasyna 6 kún, ár kúni – 11 saǵattan astam jumys istep keldi degen sóz. Qa­zir­gi tańda koreiler tek 52 saǵat jumys isteidi eken, onyń 40 saǵaty min­det­ti jumys ýaqyty bolsa, 12 saǵaty ústeme jumys ýaqyty.

Ońtústik Koreianyń eńbek zańna­ma­sy­na engizilgen ózgeris biylǵy shilde aiynda kúshine endi. Negizinen alǵanda jumys ýaqytyn qysqartý máselesi eń aldymen eldegi iri kompaniialarǵa qatysty. Kele-kele mundai talap jeke­men­shik kásiporyndarǵa da qatysty qabyl­danýy múmkin kórinedi.

Jumys aptasyn qysqartýdyń túpki sebebi nede? Eldegi ekonomikalyq ósim tusynda Ońtústik Koreianyń demogra­fiialyq ahýaly nasharlai túsken. Bala týý kórsetkishteri tómendep, jurttyń bári «jumys-jumys» dep jantalasyp ómir súretin bolǵan. Jańa jumys aptasy 40 jumys jáne 12 ústeme jumys ýaqytynan turady eken. Alpaýyt kásiporyndar burynǵy óndiris kólemin saqtap qalý úshin shamamen 11 mil­­­liard dollar jumsaidy. Áitse de, eńbek ónimdiligine bul ózgerister qatty áser ete qoimaidy. Esesine jumyssyzdar sany azaiady.

Bizdiń el ozyq 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat tutyp otyr. Báigede arttaǵy at toptyń aldyna shyǵý úshin baryn salady. Al el men el jarys­qan­da ozatyn el janyn salady. Osy jan salysyp jumys isteýge kelgende qanshalyqty tabandymyz? Abai kórsetken «kezegendik» qalyptan asa aldyq pa?!.

«Osy kúngi qazaqtyń iske jaraimyn degeni óziniń azdy-kóptisin bireýge qosa salyp, «kóre júr, kózdei júr» dep basyn bosatyp alyp, sóz ańdyp, tamaq ańdyp, el kezýge salynady», degen dananyń qarttyń bailamy arada júz elý jyl ótse de ózgerissiz qalýyna qairan qalasyz!

Qazaqstanda Eńbek kúni 2013 jyldan atalyp ótedi. Jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev el azamattaryn Eńbek kúnimen quttyqtady. "Biz Qazaqstannyń damý jolynda kúsh-jigerin jumsap, jetistikke jetken barsha eńbek adamdaryna laiyqty qurmet kórsetemiz. Ásirese ardagerlerimizge aiyryqsha alǵys aitamyz. Eńbek – bárin jeńbek. Árbir eńbek baǵaly! Biz eńbekqor ult bolýymyz kerek», dep jazdy Q.Toqaev áleýmettik jelidegi paraqshasynda.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini, osy máselede jatyr. Ult jappai eńbekqor bolǵanda el eńsesi biikteidi. Eshkim eshkimge alaqan jaimaidy. Masyldyq piǵyl joǵalady. Sondyqtan halqymyzdyń «Masyl bolma, asyl bol!» degen aq batasy kez kelgen qoǵam múshesiniń qaperinde bolǵany jón.

Nurtóre JÚSIP,

Parlament Senatynyń depýtaty