يوان. ٸV.,
19. – ەيەل وعان: ويپىرماي, وسى سەن پايعامبار شىعارسىڭ, – دەيدٸ.
20. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز وسى تاۋدا سەجدە ەتكەن, ال سٸز بولساڭىز, سەجدە ەتٸلۋگە تيٸستٸ ورىن قۇددىستا دەيسٸز.
21. سوندا ەلگٸ ەيەلگە عايسا: جاراتقان يەگە تەك بۇل تاۋدا عانا ەمەس, قۇددىستا دا عانا ەمەس, ەلٸ تالاي-تالاي جەرلەردە سەجدە ەتەتٸن زامان كەلە جاتقانىنا كەمٸل سەنٸڭٸز, – دەدٸ.
22. سٸزدەر نە نەرسەگە سەجدە ەتٸپ جٷرگەندەرٸڭٸزدٸ ٶزدەرٸڭٸز بٸلمەيسٸزدەر; ال, بٸز بٸلەمٸز, ٶيتكەنٸ بٸزدٸ ياحۋديلەر عانا قۇتقارادى.
23. جاراتقان يەمٸزگە شىنىمەن مويىنۇسىنعانداردىڭ زامانى بٸرجولا كەلەدٸ; تٸپتٸ يمان مەن اقيقات ٷشٸن سەجدە ەتۋشٸلەردٸڭ زامانى تۋدى دەۋگە دە بولادى; ٶيتكەنٸ, جاببار حاقتىڭ ٶزٸنٸڭ ٸزدەگەنٸ دە تەك سونداي سەجدە ەتۋشٸلەر-دٸ.
ٸ.
قۇدايعا قۇلشىلىق قىلىپ قايتۋ ٷشٸن, ەكٸ شال ەجەلگٸ قۇددىسقا بارماقشى بولدى. ونىڭ بٸرٸ - ەفيم تاراسىچ شەۆەلەۆ دەيتٸن اۋقاتتى مۇجىق ەدٸ. ەكٸنشٸسٸ –قوڭىرتٶبەل عانا كٷيٸ بار ەليسەي بودروۆ دەيتٸن كٸسٸ بولاتىن.
ەفيم بٸر بايسالدى مۇجىق ەدٸ, اراق تا ٸشپەيتٸن, تەمەكٸ دە تارتپايتىن; ناسىباي يٸسكەمەيتٸن; ٶمٸرٸ بوعاۋىز ايتىپ ەشكٸممەن ۇرىسپاعان; بٸراق دٸلٸ قاتتى, مٸنەزٸ دە قاتاڭداۋ ادام-تۇعىن. ەكٸ مەرزٸم قاتارىنان اۋىل ەكٸمٸ بولعان ول, ورنىنان تٷسكەندە موينىنا كٶك تيىن دا ٸلگەن جوق, تازا شىقتى. وتباسى كٶپجاندى ەدٸ: ەكٸ ۇلى جەنە نەمەرەسٸ ٷيلەنگەن, بەرٸ بٸرگە تۇراتىن. ٶزٸ بٸر ەڭگەزەردەي, قويۋ قابا ساقالدى, كەۋدەسٸ تٸپ-تٸك مۇجىق ەدٸ, جەتپٸسكە اياق باسقاندا عانا اق كٸرە باستاعان ساقالىنا. ەليسەي بولسا, باي دا ەمەس, كەدەي دە ەمەس, بۇرىنىراقتا اعاش شەبەرٸ بولىپ اندا-مۇندا جٷرٸپ, ەندٸ ەگدە تارتىپ ەڭكەيگەن شاعىندا عانا ٷيٸنەن بايىز تاپقان, ەپتەپ بال اراسىن ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن شارعا بويلىلاۋ شال ەدٸ. بٸر ۇلى مال تابۋدىڭ قامىمەن جالدا جٷرەتٸن; ەكٸنشٸسٸ – ٷيٸندە. ٶزٸ بٸر اشىق-جارقىن, اڭقىلداعان ادام بولاتىن. اراق تا ٸشتٸ, ناسىباي دا يٸسكەدٸ; سوسىن ەن ايتقاندى جاقسى كٶرەتٸن; بٸراق ەشكٸمگە تيٸسٸپ كٶرگەن ەمەس; ٷيدەگٸلەرمەن دە, تٷزدەگٸلەرمەن دە يششا-اي! دەسپەگەن, بٸرتوعا كٸسٸ-تۇعىن. سىرت تۇلعاسى, ەلگٸندە ايتقانىمىزداي, شارعا بويلى, ٶڭٸ قاراتورى, بۇيرالانعان شاعىن عانا ساقالى بار جەنە... ٶزٸنٸڭ ەۋليە تۇتاتىن ەليسەي پايعامبارى سەكٸلدٸ, بۇل دا شاش اتاۋلىدان ادا, ناعىز جالتىرباستىڭ ٶزٸ ەدٸ.
ساپارعا بٸرگە اتتانامىز دەپ, بۇل شالداردىڭ ٶزارا ۋاعدالاسقاندارىنا كٶپ بولعان; الايدا, انا شارۋاسىنا بٸر, مىنا شارۋاسىنا ەكٸ اينالشىقتاعان تاراسىچتىڭ مۇرنىنا سۋ جەتپەي-اق قويدى. بٷگٸن بٸرەۋٸن بٸتٸرسە, ەرتەڭ ەكٸنشٸسٸ شىعادى: بٸرەسە نەمەرەم ٷيلەنگەلٸ جاتىر ەدٸ دەيدٸ, ەندٸ بٸردە – ەسكەردەن كەلە جاتقان كەنجە ۇلىمدى كٷتٸپ الايىنشى! – دەيدٸ; سٶيتٸپ جٷرٸپ اقىرى ٷي سالماق ٶنەر شىعاردى.
كٷندەردە بٸر كٷن, قارييالار مەيرامدا ۇشىراسىپ قالىپ, ٷي ٸرگەسٸندە ٷيۋلٸ جاتقان بٶرەنەلەرگە كەپ ەكەۋٸ قۇيرىق باسقان.
– ا-ال! – دەدٸ ەليسەي سو جەردە سٶز باستاپ. – سونىمەن, قۇداي الدىنداعى قارىزىمىزدى ٶتەۋگە قاشان اتتاناتىن بولدىق?
ەفيم تىرجيدى.
– جە, سەل كٸدٸرە تۇرالىقشى! – دەدٸ سونسوڭ اقتالعانداي. – قيىن سوعىپ تۇر ماعان بيىلعى جىل. مىنا بٸر ٷيدٸ باستاي قويىپ ەم, ەرٸ كەتسە بٸر جٷزگە قالقايتىپ قالارمىن دەسەم, قاراجاتى ٷش جٷزدٸڭ ٷستٸنە شىعىپ كەتتٸ. سونىڭ ٶزٸندە, اۋى مەن باۋى بٸتٸپ بولار ەمەس. شاماسى, جازعا دەيٸن سوزىلار تٷرٸ بار. قۇداي قالاسا, وسى جازدا بەرٸن تاستاپ بٸرجولا اتتانارمىز, –دەدٸ.
– مەنٸڭ ويىمشا, –دەدٸ ەليسەي, – وسىنىڭ كەيٸنگە قالدىراتىن تٷگٸ جوق, قازٸر كەتۋٸمٸز كەرەك. ناعىز جول شەگەتٸن دەر شاق – كٶكتەم عوي بۇل...
– دەر شاق دەگەنٸڭ دۇرىس قوي, بٸراق باستاپ قويعان ٸستٸ اياقتاماي, قايتٸپ تاستاپ كەتە بەرەرسٸڭ?!
– نەمەنە, اياقتايتىن ادام تاپپاي وتىرسىڭ با? بالاڭ بار ەمەس پە?!
– بالاسى تٷسكٸر سونى ويداعىداي ەتە السا عوي! ٷلكەن ۇلعا سەنٸم دە جوق – جيٸ-جيٸ جۇتىڭقىراپ قويادى.
– ە, تامىر, بٸز ٶلەمٸز. ٶزدەرٸ بٸزسٸز دە ٶمٸر سٷرمەي مە?! ەستە, ۇلدىڭ ٶزٸ دە ٷيرەنە بەرگەنٸ جٶن عوي.
– سولايى – سولاي-اۋ, بٸراق ٸس ٶز كٶزٸڭنٸڭ الدىندا تيياناقتالعانىنا نە جەتسٸن!
– ەي, قۇدايدىڭ پەندەسٸ! تٸرٸ كٸسٸنٸڭ تٸرشٸلٸكتەگٸ شارۋاسى بٸتە مە... جاقىندا بٸزدٸڭ ٷيدەگٸ قاتىن-قالاش جابىلىپ, مەيرام قارساڭىندا كٶر-جەردٸ قاعىپ-سٸلكٸپ, جۋىپ-شايىپ ەبٸگەرگە تٷسٸپ جاتقان. انانى دا ٸستەۋ كەرەك, مىنانى دا بٸتٸرۋ كەرەك, قايسىبٸرٸنە ٷلگەرمەك. ٷلكەن كەلٸنٸم – بٸر اقىلدى ەيەل, سول ايتادى: «قۇدايعا شٷكٸر, بٸزدٸڭ كٷتكەن-كٷتپەگەنٸمٸزگە قاراماستان, وسى مەيرامنىڭ كەلە قالاتىنى قانداي جاقسى; ەيتپەگەندە, قانشا ەلەكتەنسەك تە, مۇنشا شارۋانى بٸر كٷندە ەڭسەرە الار ما ەدٸك» دەپ. سول ايتپاقشى, ەر نەرسە ٶز ۋاعىندا; ەيتپەسە, تاۋسىلا ما بۇ دٷنيەنٸڭ ەبٸگەرٸ.
تاراسىچ تا بۇل سٶزگە ويلانىپ قالدى.
– مىنا بٸر ٷيگە كٶبٸرەك شىعىندانىپ قويىپ ەم, – دەدٸ, ەندٸ ول. – ساپارعا دا قۇر قول اتتانا المايسىڭ. قاراجات كەرەك. بٷگٸندە 100 سومنىڭ ٶزٸ – از اقشا ەمەس.
ەليسەي شال ەزۋ تارتتى.
– سەن جىلانبا, تامىر! – دەدٸ سونسوڭ. – سەنٸڭ دەۋلەتٸڭ مەنٸكٸنەن ون ەسە ارتىق ەمەس پە, سٶيتٸپ وتىرىپ اقشانى ۋايىمدايسىڭ. قاي كٷنٸ اتتاناتىنىمىزدى ايتشى, بٷگٸن تٷگٸم جوق بولسا دا, سول اقشانى ەرتەڭ-اق تابايىن.
تاراسىچ مىرس ەتٸپ, ميىعىنان كٷلدٸ.
– بايشٸكەش اياق استىنان شىقتى عوي, – دەدٸ سونسوڭ. – قاراي گٶر! ال, قايدان الماقسىڭ ول اقشانى?
– ٷيٸمدەگٸنٸ سىپىرىپ-سيىرىپ, قانشا بولسا, سونشاسىن الام; ال, جەتپەسٸن – ومارتامنىڭ ون شاقتى ۇياشىعىن كٶرشٸگە ساتقاننان تٷسكەن اقشامەن تولتىرام. ول كٸسٸ كٶپتەن سۇراپ جٷرگەن.
– بيىل ومارتانىڭ تٷسٸمٸ مول بولادى, ٶكٸنٸپ قالاسىڭ عوي.
– ٶكٸنٸش?! جوق, تامىر! ٶمٸرٸ ٶزٸم جاساعان كٷنەلاردان باسقاعا ٶكٸنٸپ كٶرگەن جان ەمەسپٸن. يماننان ارتىق ەشتەڭە جوق بۇ دٷنيەدە.
– سولايى – سولاي عوي, بٸراق ٷيٸ تٷسكٸر ىبىرسىپ-قوقسىپ جاتقاندا بەرەكەڭ بولمايدى ەكەن..
– يمانىمىز تازارىپ, جانىمىز جاڭعىرماسا, بەرەكەسٸزدٸكتٸڭ كٶكەسٸ ەلٸ سوندا بولادى. پارىزىمىزدى ٶتەمەك بولدىق پا – كەتكەنٸمٸز جٶن! شىن ايتام, كەتەيٸك.
ٸٸ
سٶيتٸپ, ەليسەي جولداسىن كٶندٸردٸ. ەفيم ويلانىپ-ويلانىپ, اقىرى ەرتەڭگٸلٸك ەليسەيدٸكٸنە كەلدٸ.
– قوي, اتتانالىق, – دەدٸ ول, – ايتقانىڭنىڭ بەرٸ راس. ٶلسەك تە, تٸرٸ بولساق تا, – بەرٸ بٸر قۇدايدىڭ قولىندا عوي. اياق-قولىمىز ساۋدا, ەل-قۋاتىمىز باردا, بارىپ قايتالىق.
بٸر اپتادان كەيٸن قارييالار بۋىنىپ-تٷيٸنە باستادى.
تاراسىچتىڭ اقشاسى ٶز ٷيٸندە ەدٸ. 100 سومىن جولعا الىپ, 200 سومىن كەمپٸرٸنە قالدىردى.
ەليسەي دە جولعا جينالعان; ومارتاسىنداعى ارالاردىڭ ون ۇياشىعىن كٶرشٸسٸنە ساتىپ, ون قالىپشادان قانشا تٶل ٶنسە, سونىڭ بارلىعىن دا ەلگٸ كٸسٸگە قوسا بەردٸ. اقىسىنا نەبەرٸ 70 سوم عانا الدى. قالعان 30 سومدى ٷيدەگٸلەردەن تام-تۇمداپ تاعى جينادى. كەمپٸر «ٶلە قالسام, احيرەتكە اتتاندىرۋعا كەرەك بولار» دەپ تىعىپ جٷرگەنٸن بەرسە; كەلٸنٸ ٶزٸنٸڭ تٸرنەكتەپ جيعانىن ۇسىندى.
ەفيم تاراسىچ بار شارۋانى ٷلكەن ۇلىنا نىقتادى: قاي جەردەن شابىندىققا قانشا جەر الۋ كەرەك, كٶڭدٸ قايدا اپارىپ تٶگۋ كەرەك, مىنا ٷيدٸ قالاي تۇرعىزىپ, قالاي تٶبەسٸن جابۋ كەرەك – ەبدەن تەپتٸشتەدٸ. بەرٸنە باسىن قاتىرىپ, بەرٸ-بەرٸنە بۇيرىق بەرۋمەن بولدى. ەليسەي بولسا, ساتىلعان ارا ۇياشىقتارىنداعى جاس ٶسكٸندەردٸ بٶلەك ورنالاستىرىپ, ەرتەڭ كٶرشٸگە ەش قييانات-قاراۋلىق جاساماي بەرۋدٸ كەمپٸرٸنە اماناتتادى دا, ٷي شارۋاسىنا بايلانىستى لەم دەمەستەن, «نە ٸستەپ, نە قوياتىندارىڭدى جۇمىس ىڭعايىنا قاراي ٶزدەرٸڭ كٶرەسٸڭدەر عوي», – دەۋمەن عانا تىندى. بار ايتقانى: – قوجايىن ٶزدەرٸڭ; ٶزدەرٸڭە نە قولايلى – سونى ٸستەيسٸڭدەر عوي!
شالدار وسىلاي دايىن بولدى. ٷيلەرٸندە تاندىر نان جاپقىزىپ, دوربالار تٸگٸپ, جاڭادان شۇلعاۋلار جاساتىپ, اياقتارىنا جاڭا شوقايلارىن كيٸپ, باسى ارتىق شاباتالارىن دوربالارىنا سالدى دا, جولعا ەبدەن ساقاداي سايلانىپ الدى. ەرتەسٸنە ٷي-ٸشتەرٸ اۋىل شەتٸنە شەيٸن شىعارىپ سالىپ, قايىر-قوش ايتىستى دا, شالدار ۇزاق ساپارعا اتتانىپ كەتە بارىستى.
جولعا جادىراڭقى كٶڭٸل-كٷيمەن شىققان ەليسەي, اۋىلدان ۇزاعاندارى سول ەكەن, شىم-شىتىرىق شارۋا جايىن مٷلدە ۇمىتتى. كٶكٸرەگٸندەگٸ جالعىز-اق وي: جول ٷستٸندە جولداسىمدى ٸرەنجٸتٸپ الماسام ەكەن; ەلدەبٸرەۋگە اۋزىمنان دٶرەكٸ سٶز شىعىپ كەتپەسە يگٸ; تاتۋ-تەتتٸ ھەم سىيلاستىقپەن بارار جەرٸمٸزگە بارىپ, امان-ەسەن ٷيٸمٸزگە قايتساق ەكەن, – بولدى. جٷرٸپ كەلەدٸ ەليسەي, جٷرٸپ كەلەدٸ... جٷرٸپ كەلە جاتىپ ٸشتەي ييا دۇعا, ييا ەۋليەلەردٸڭ عۇمىرناماسىنان ٶزٸ بٸلەتٸندەرٸن سان قايتارا كٷبٸرلەپ, جادىندا جاڭعىرتىپ كەلە جاتتى. جول ٷستٸندە ۇشىراسىپ قالعاندارمەن دە, قونالقاعا توقتاعان جەردەگٸ كٸسٸلەرمەن دە بارىنشا يناباتپەن تٸلدەسٸپ, جىلى سٶزٸ مەن جاقسى لەبٸزٸن اياماۋعا دا تىرىسىپ باقتى. ساپارعا شىققالى كٶكٸرەگٸ دە سەرگەك, كٶڭٸلٸ دە قۋناق. تەك بٸر نەرسەگە عانا جٸگەرٸ جەتپەدٸ ەليسەيدٸڭ. ناسىباي يٸسكەۋدٸ تاستاعىسى كەلٸپ, شاقشاسىن ەدەيٸ ٷيدە قالدىرىپ ەدٸ, سودان ٸشٸ پىسىپ, جامان زەرٸككەنٸ. جول ٷستٸندە كەزدەسكەن بٸرەۋ اقىرى ناسىباي بەرٸپ ەدٸ. ەليسەي سەرٸگٸن كٷنەعا باتىرماۋ ٷشٸن, ەلسٸن-ەلسٸن ودان كەيٸندەپ قالىپ, قازٸر سونى بٸر ٶزٸ عانا جاسىرىپ يٸسكەپ قويىپ كەلە جاتتى.
ەفيم تاراسىچ تا تىڭ, نىق باسىپ جاقسى كەلە جاتىر; جامانشىلىقتان اۋلاق. بوس مىلجىڭ سٶز ايتپايدى, بٸراق جانىندا جادىراڭقىلىق جوق. ٷي-جايىنىڭ قامى ويىنان كەتەر ەمەس. ونداعىلار نە ٸستەپ جاتىر ەكەن, – دەپ ۋايىمداي بەرەدٸ. بالاما انانى ٶيت, مىنانى بٷيت دەپ تاپسىرۋدى ۇمىتىپ كەتكەن جوقپىن با; ول سونىڭ بەرٸن تاپتۇيناقتاي قىلىپ ٸستەپ جاتىر ما, جوق پا? – دەپ الاڭدايدى. جول بويى بوتتاشىق ەگٸپ جاتقانداردى, ياكي كٶڭ تاسىپ جٷرگەندەردٸ كٶرسە بولدى, بالام دا وسىلاي مەن ايتقانداي ەتٸپ, ٸستەپ جاتىر ما, جوق پا, – دەپ ويلاي بەرەدٸ. قۇددى, ٶزٸ ايتقانداي ەتٸپ ٸستەپ جاتپاسا, قايتىپ بارىپ, بەرٸ-بەرٸن قايتادان كٶرسەتەتٸن, ياكي ٶزٸ-اق ٸستەيتٸن كٸسٸ سەكٸلدٸ.
ٸٸٸ
بەس اپتا جول جٷردٸ شالدار; ٷيدەن كيٸپ شىققان شاباتالارى توزدى, جاڭاسىن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلدٸ; سٶيتٸپ, حوحولدار ەلٸنە جەتتٸ. ٷيلەرٸنەن شىققاننان بەرٸ قونالقاعا دا, اس-اۋقاتتارىنا دا اقشا تٶلەۋمەن بولعان; حوحولدارعا اياق ٸلٸكتٸرگەننەن-اق جۇرت بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ, كەزەك-كەزەك شاقىراتىن بولدى بۇلاردى. ٷيلەرٸنە شاقىرىپ قانا قويماي, اس-سۋىن دا بەردٸ, اقشا دا المادى; ول – ول ما, اتتاناردا دوربالارىنا نان-پانىن سالىپ, كەيبٸرەۋٸ تٸپتٸ ەسپەتتەپ پٸسٸرگەن تاندىر ناندارىن دا تىقپالاپ جاتتى. وسىلايشا شالدار ەش قيىندىق كٶرمەستەن, جەتٸ جٷز شاقىرىمداي جەر جٷرٸپ تاستادى; تاعى بٸر ۋەلاياتتان ٶتٸپ ەدٸ, بٸر استىق شىقپاي قالعان ايماققا تاپ كەلدٸ بۇلار. ەل قونالقاعا ورىن بەرۋٸن بەردٸ, تٷنەپ شىققاندارىنا دا اقشا سۇراعان جوق, بٸراق اس-اۋقات بەرۋدٸ قويدى. تٸپتٸ ناننىڭ ٶزٸن بارلىق جەردە بٸردەي ۇسىنباعانى بىلاي تۇرسىن, كەيدە سونىڭ ٶزٸ اقشاعا دا تابىلمادى. «بىلتىر تٷك استىق شىقپادى. بايلار كەدەيلەنٸپ, بار جيعان-تەرگەندەرٸن ساتىپ تىندى; ورتاشالار – تاقىر تازالاندى; ال, جارلى-جاقىبايلاردىڭ بۇل جەردەن قاراسى ٶشتٸ; بٸرقاتارى قايىرشى بوپ ەلدەن ساداقا سۇراپ كەتتٸ; ال ٷيدە قالعاندارى كەكٸر-شٷكٸردٸ تالعاجاۋ ەتٸپ جاتقان بولار. قىس بويى جۇرت بيدايدىڭ توپانى مەن بيدايىقتىڭ باسىن جەپ شىقتى», – دەستٸ جۇرت.
بٸردە قونالقاعا توقتاعان شالدار 15 فۋنتتاي عانا نان ساتىپ الىپ, سول جەردە تٷنەپ شىقتى دا, كٷن ىسىپ كەتپەي تۇرعاندا بٸراز جەردٸ ٶندٸرٸپ تاستالىق دەپ, ەلەڭ-الاڭدا جولعا شىعىپ كەتكەن. 10 شاقىرىمداي جەر جٷرگەن سوڭ بٸر ٶزەننٸڭ جاعاسىنا جەتٸپ, وتىرىستى; توستاعاندارىنا سۋ تولتىرىپ الىپ, قاتقان ناندارىن سۋعا شىلاپ جەپ, اياق كيٸمدەرٸن قايتادان كيٸپ الىستى. تاعى بٸراز وتىرىپ, ەبدەن تىنىققان بولدى. ەليسەي مٷيٸز شاقشاسىن شىعارعان. ونى كٶرٸپ ەفيم تاراسىچ باسىن شايقاپ-شايقاپ قويدى.
– قالاي عانا... – دەدٸ سونسوڭ, – وسىنداي جيٸركەنٸشتٸ نەرسەنٸ تاستاي المايسىڭدار!
ەليسەي قولىن بٸر-اق سٸلتەدٸ.
– جەڭدٸ مەنٸ بۇل كٷنە, – دەدٸ سونسوڭ. – قايتەيٸن!
ورىندارىنان تۇرىپ, جولدارىن ەرٸ جالعاستىردى. تاعى دا ون شاقتى شاقىرىم ٸلگەرٸلەدٸ. ٷلكەن بٸر قىستاققا كەلٸپ كٸرگەن, كٸدٸرمەستەن كٶكتەي ٶتٸپ كەتتٸ. وسى كەزدە كٷن دە ەبدەن ىسىدى. قاتتى پىسىناعان ەليسەيدٸڭ دەمالعىسى, سۋ ٸشكٸسٸ كەلگەن; بٸراق تاراسىچتىڭ توقتار تٷرٸ كٶرٸنبەدٸ. جالپى, تاراسىچ جٷرٸسكە بەرٸك ەكەن, ونىڭ سوڭىنان ەلپەڭدەپ ەرٸپ وتىرۋدىڭ ٶزٸ ەليسەيگە ونشا وڭاي تيگەن جوق.
– سۋ ٸشٸپ, شٶل باسساق پا ەكەن... – دەگەن.
– ٸشكٸڭ كەلسە, ٸش. مەن شٶلدەگەن جوقپىن, – دەدٸ سەرٸگٸ.
ەليسەي توقتادى.
– سەن, – دەدٸ سونسوڭ, – كٷتپەي كەتە بەر, مەن ەنەبٸر تامعا جٷگٸرٸپ بارىپ, سۋ ٸشٸپ شىعايىن. قازٸر-اق قۋىپ جەتەم عوي.
– جارايدى, – دەگەن ەفيم تاراسىچ سول باعىتىمەن بٸر ٶزٸ ٸلگەرٸ كەتە باردى دا, ەليسەي ەلگٸ ٷيگە قاراي بۇرىلدى.
كەلسە, بۇل بٸر – جۇپىنىلاۋ, سوقپا تام ەكەن; ٸرگە جاعى قارا بالشىقپەن سىلانعان دا, جوعارعى جاعى – ەكتەلگەن; بٸراق سۇرىنا قاراساڭ, كٶپتەن مايلانباعانى كٶرٸنٸپ-اق تۇر: قابىرعالارىنىڭ سازى كەسەك-كەسەك بوپ وپىرىلىپ تٷسكەن; شاتىرىنىڭ دا بٸر بٷيٸرٸ قيسايىپ, ۇسقىنى كەتٸپ قالىپتى. ٷيدٸڭ كٸرەر ەسٸگٸ اۋلا جاقتا ەكەن. ەليسەي سول اۋلاعا ەندٸ; قاراسا, كٶڭ ٷيٸندٸسٸنٸڭ قاسىندا بٸر كٶسە كٸسٸ جاتىر; ٶزٸ اپ-ارىق, كٶيلەگٸنٸڭ ەتەگٸن حوحولشىلاپ شالبارىنىڭ ٸشٸنە سالعان. شاماسى, كٶلەڭكەگە قيسايعان بولۋى كەرەك, بٸراق شاقىرايعان كٷن كٶزٸ ەرەگٸسكەندەي, قازٸر تاپ سونىڭ ٷستٸنە تٶنٸپ تۇر. ەلگٸ كٸسٸ بولسا, قوزعالماستان جاتىر, الايدا ۇيىقتاپ جاتقان كٸسٸ ەمەس. ەليسەي داۋىسىن شىعارىڭقىراپ: «سۋ ٸشٸپ شىعۋعا بولار ما ەكەن?» دەپ ەدٸ, تٸل قاتقان جوق. «ييا سىرقات, ييا كٸسٸ كەلگەنٸن جاقتىرمايتىن بٸرەۋ-اۋ!» دەپ ويلاعان ەليسەي, ەندٸ ەسٸككە جاقىن كەلگەن. ٷيدەن جىلاعان بالانىڭ داۋسى شىقتى. ەسٸكتٸڭ شىعىرشىعىن سىلدىرلاتقان. ٷن جوق. «قوجايىن!» - دەپ داۋىستاپ ەدٸ. تىم-تىرىس. ەسٸكتٸ ەندٸ تاياقپەن قاققىلاپ:– «ۋا, شوقىنعان باۋىرلار!»– دەگەن. قىبىر ەتكەن جان جوق. «ۋا, قۇدايدىڭ قۇلدارى! – دەپ ەدٸ. ەشكٸم ٷن قاتپادى. ەندٸ بولماعاندا ەليسەي قاراسىن باتىرماقشى ەدٸ, كەنەت... ەسٸكتٸڭ ارعى جاعىنان ەلدەبٸرەۋدٸڭ اۋىر ىڭىرسىعان ٷنٸن قۇلاعى شالىپ قالدى. «بايعۇستار بٸر بەلەگە ۇشىراپ قالعان با? قارايىنشى!» – دەگەن وي جەڭگەن ەليسەي ٷيگە قاراي جەدەل قادام باستى.
ٸV
ەليسەي ەسٸكتٸڭ شىعىرشىعىن بۇراپ ەدٸ, بەكٸتٸلمەگەن ەكەن. ونى شالقاسىنان اشىپ تاستاپ, اۋىز ٷيگە كٸرگەن. تٶرگٸ بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸ دە اڭقايىپ جاتىر. سول قول جاقتا – پەش. قارسى الدىندا – ەسٸك جاق بۇرىش; بۇرىشتا – كٷن سايىن شوقىناتىن داعدىلى ورىن جەنە بٸر ستول تۇر; ستولدىڭ ارعى جاعىندا شاعىن سەكٸ; سول سەكٸدە جالاڭ كٶيلەكتٸ, شاشى قوبىراعان بٸر كەمپٸر وتىر; باسىن ستولعا سٷيەپتٸ. ٶزٸ ەزەر وتىرعان ەلگٸ كەمپٸردٸڭ قاسىندا تىرلي ارىق, قۇددى بالاۋىزدان جاسالعانداي ساپ-سارى, ٸشٸ كەۋٸپ, قارنى قامپيىپ كەتكەن بٸر بالا ەجەسٸنٸڭ جەڭٸنەن تارتقىلاپ, ەلدەنە سۇراپ ەڭٸرەيدٸ كەپ ەڭٸرەيدٸ. ەليسەي ٸشكە كٸردٸ. ٷيدٸڭ ٸشٸن ساسىق يٸس الىپ كەتكەن. قاراسا, پەشتٸڭ ارتىنداعى كەرەۋەتتە بٸر ەيەل جاتىر. ٶزٸ ەتپەتٸنەن سۇلاپتى, ەشكٸمگە قارار شاماسى جوق, تەك قورىلدايدى دا, اياعىن بٸرەسە سوزىپ, بٸرەسە باۋىرىنا تارتا بەرەدٸ. دەرتٸ شىداتپاعان كەزدە ەكٸ بٷيٸرٸنە كەزەك اۋناقشيدى دا, سول كەزدە ساسىق يٸس قولقاڭدى قابادى, – شاماسى, دەرەتٸن استىنا جٸبەرٸپ جاتقان بايعۇستىڭ تٶسەك-ورنىن اۋىستىرار ەشكٸم جوق سەكٸلدٸ. كەمپٸر عانا باسىن كٶتەرٸپ ەدٸ, قاقيىپ تۇرعان بۇعان كٶزٸ تٷستٸ.
– نەمەنە, – دەدٸ ەلسٸز ٷنمەن, – نە كەرەك? نە سۇراپ تۇرسىڭ ٶزٸڭ!? جوق, شىراعىم, ەشتەڭە. دىم جوق!
كەمپٸردٸڭ سٶز لەمٸن ەليسەي تٷسٸندٸ, قاسىنا جاقىنىراق كەلدٸ.
– مەن دە بٸر قۇدايدىڭ قۇلى ەدٸم, – دەدٸ سونسوڭ. – سۋ ٸشكەلٸ عانا باس سۇققام.
– دىم جوق, – دەپ وتىرمىن عوي, –دىم جوق! قولعا ٸلٸگۋگە جارارلىق تٷك جوق بۇل ٷيدە. جٶنٸڭمەن جٷرە بەر.
– اپىراي, ەڭ بولماسا مىنا ەيەلدٸڭ استىن تازارتارلىق بٸر ساۋ ادام جوق پا ٷيلەرٸڭدە, – دەپ, ەليسەي قادالا سۇرادى.
– يە, ەشكٸم جوق; بٸر ادامىمىز اۋلادا ٶلگەلٸ جاتىر, بٸز مۇندا...
بەيتانىس كٸسٸنٸ كٶرٸپ, كٶز جاسىن كٶل قىلىپ وتىرعان بالا باعانا قويا قويىپ ەدٸ, ەندٸ كەمپٸردٸڭ كەدٸمگٸدەي تٸل قاتىسقانىن بايقاعان سوڭ, قايتادان جەڭٸنەن ۇستاپ الىپ: «نان بەرشٸ, ەجە-ە-ە! نان...» دەپ جىلاي باستادى.
ەليسەي كەمپٸردەن تاعى بٸردەڭە سۇراماق بولا بەرٸپ ەدٸ, وسى كەزدە انادايدان شاتقاياقتاي كٶرٸنگەن بٸر ەركەك جار جاعالاي كەلٸپ, سەكٸگە وتىرام دەي بەرگەنٸندە, كٶزدەگەن جەرٸنە جەتە الماي, بوساعادان اتتاعان بويدا قۇلاعان جەرٸنە قيسايا كەتتٸ. تۇرۋعا تالاپتانعان دا جوق, تٸلٸ ساۋ ەيتەۋٸر. بٸر سٶزدٸ ٷزٸپ-ٷزٸپ ايتادى دا, دەمالىپ الىپ, ەكٸنشٸسٸن ەرەڭ ايتادى.
– اشتىق دەيتٸن... بٸر... نەۋبەت كەلدٸ عوي. ٶلەتٸن بولدى عوي... مىنالار...اشتىقتان! – دەپ, ەلگٸ بالانى يەگٸمەن نۇسقاعان ەركەك ەڭٸرەپ قويا بەردٸ.
ەكٸ يىعىنداعى دوربالارىن سٸلكٸپ تاستاپ, قولدارىن بوساتىپ العان ەليسەي, ەۋەلٸ دوربالارىن جەرگە قويىپ, ودان قايتادان كٶتەرٸپ الىپ سەكٸنٸڭ ٷستٸنە شىعارىپ, اۋزىن شەشە باستادى. شەشتٸ دوربانىڭ اۋزىن; نانىن, پىشاعىن شىعاردى; سوسىن ٷلكەن بٸر كەسەك ناندى بٶلٸپ, ەلگٸ ەركەككە بەردٸ. ەركەك ناندى الماي, كٶزٸ جەۋدٸرەگەن ەلگٸ بالا مەن سونىڭ قاسىنداعى كٸشكەنتاي قىزدى نۇسقاپ, «سولارعا, – سول بايعۇستارعا, – بەرسەڭشٸ» دەگەندەي, يەك قاقتى. ەليسەي بالاعا دا بەردٸ. نان يٸسٸن سەزگەن بالا دەرەۋ ۇمتىلىپ, قوس قولىمەن بٸردەي جارماسقان بويدا, تۇمسىعىمەن ناننىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتتٸ. پەشتٸڭ ارتىنان شىققان قىز دا ناندى كٶرٸپ, ەكٸ كٶزٸ سوعان قادالىپ قالدى. ەليسەي وعان دا بەرٸپ جاتىر. تاعى بٸر تٸلٸمٸن كەمپٸرگە ۇستاتىپ ەدٸ. كەمپٸر دە الىپ, اقىرىن شايناي باستادى.
– سۋ ەكەلەر مە ەدٸ, – دەپ قويادى ٶزٸ, – اۋزىم كەۋٸپ قالىپتى. كەشە مە, بٷگٸن بە, – ەسٸمدە جوق, – سونى ەكەلە قويايىنشى دەپ ەم, جەتە الماي, جولدا قۇلادىم; بٸرەۋ-مٸرەۋ الىپ كەتپەسە, شەلەك تە سول جەردە جاتقان شىعار.
قۇدىقتارىنىڭ قايدا ەكەنٸن سۇرادى ەليسەي. كەمپٸر تٷسٸندٸرگەن بولدى. ەليسەي بارىپ, شەلەكتٸ تاپتى; سۋدى ەكەلدٸ, مىنالاردىڭ شٶلٸن قاندىردى. بالالار سۋعا شىلاپ تاعى نان جەدٸ, كەمپٸر دە قاۋجاڭداپ جاتىر; ەركەك بٸراق اۋزىنا المادى. «ەر جاعىم تارتپاي تۇر, – دەيدٸ. – قايتەيٸن!» كەرەۋەتتە جاتقان قاتىن باسىن كٶتەرمەك تٷگٸلٸ, ەسٸن دە جيعان جوق, تەك دٶڭبەكشۋمەن بولدى. ەليسەي قىستاقتاعى دٷكەنگە بارىپ, اقتالعان تارى, تۇز, ۇن, ماي الدى. ٷيگە كەلگەن سوڭ كٸشكەنە بالتانى تاۋىپ الىپ, وتىن بۇتارلاپ, پەشكە وت جاقتى. كٸشكەنتاي قىز قولىنان كەلگەنٸنشە بۇعان كٶمەكتەسٸپ جٷر. ەليسەي كٶجە ٸستەپ, بوتقا پٸسٸرٸپ, سونىمەن ٷيدەگٸلەردٸ بٸر اۋقاتتاندىردى-اۋ ەيتەۋٸر.
V
ەركەك سودان ەپتەپ جٷرەك جالعاعان بولدى, كەمپٸر دە اۋقاتتاندى; ال, ەلگٸ كٸشكەنتاي قىز بەن ەر بالا ىدىستارىن ەبدەن جالاپ-جۇقتاپ بولعان سوڭ, قۇشاقتاسقان كٷيلەرٸندە ۇيىقتاپ كەتتٸ.
مۇنداي كٷيگە قالاي تٷسكەندەرٸن ەلگٸ ەركەك پەن كەمپٸر سوندا عانا جىر قىلىپ ايتا باستادى.
– بۇرىن دا شالقىعان دەۋلەتٸمٸز بولعانى شامالى ەدٸ, –دەيدٸ, – ال, بىلتىر بۇل ماڭايدا تٸپتٸ دىم شىقپاي قالىپ, قولدا بارىمىزدى قارا كٷزدٸڭ باسىنان-اق جەي باستادىق. ازعانتاي جيعان-تەرگەنٸمٸز نە بولسىن; ونىڭ ٶزٸن دە جەپ تاۋىسقان سوڭ, ەندٸ كٶرشٸ-كٶلەم مەن يمانجٷزدٸ-اۋ دەگەن ادامدارعا الاقان جايۋعا تۋرا كەلدٸ. العاشقى كەزدە جۇرت ول-پۇل بەرۋشٸ ەدٸ, كەيٸن بەتٸمٸزدٸ قايتارىپ تاستايتىن بولدى. ال, بەرگٸسٸ كەلگەندەردٸڭ ٶزدەرٸندە دە, بۇل كەزدە ەشتەڭە قالماعان-دى. بارا-بارا بٸرەۋدەن بٸردەڭە سۇراۋدىڭ ٶزٸ ۇياتقا اينالدى: جۇرتتىڭ بەرٸنە اقشالاي دا, ۇنداي دا, نانداي دا قارىزبىز. جۇمىس ٸزدەپ ەم, – دەيدٸ ەركەك, – جۇمىس جوق. قايدا بارساڭ دا, تەك اس-اۋقات ٷشٸن-اق جۇمىس ٸزدەپ, ىزعىپ جٷرگەن حالىق. بٸر كٷن ٸستەسەڭ, ەكٸ كٷن جۇمىس تاپپاي, بوس سەندەلەسٸڭ. كەمپٸر مەن انا قارعاداي قىز قايىر سۇراپ, ەل كەزٸپ كەتەدٸ. ساداقا ٶنٸمسٸز; نان دەگەنٸڭ ەشكٸمدە جوق. سوندا دا نەپاقامىزدى ەپتەپ تاۋىپ جٷرگەندەي ەدٸك; وسىلاي-وسىلاي جاڭا استىققا دا ٸلٸگٸپ قالارمىز دەپ تە ويلاعانبىز. بٸراق كٶكتەم تۋا جۇرت قايىر-ساداقا بەرۋدٸ مٷلدە دوعاردى; وعان مىنا ٸندەت كەپ قوسىلدى. جامان نەۋبەت بولدى بۇل! بٸر كٷن نەر تاتساق, ەكٸ كٷن اشپىز. لاجسىزدان شٶپ جەۋگە كٶشٸپ ەدٸك. سول شٶپتەن بە, ەلدە باسقا بٸردەڭەدەن بە, ەيتەۋٸر اناۋ ەيەلگە بٸر بەلە جابىستى. ەنە, تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالدى; مەنٸڭ دە, مٸنە, – دەدٸ ەركەك, – قوزعالارلىق حالٸم جوق. وڭالىپ كەتەرگە جاعداي دا بولماي تۇر عوي, قايتەيٸن.
– جالعىز مەن عانا, – دەدٸ كەمپٸر وسى جەردە ەڭگٸمەگە ارالاسىپ, – باسىمدى تاۋعا دا سوقتىم, تاسقا دا سوقتىم. بٸراق اس-سۋسىز قاشانعا دەيٸن شىدايىن; ەبدەن ەلسٸرەپ, مٸنە, ٶلەر حالگە دە جەتٸپپٸن. اناۋ كٸشكەنتاي قىز دا تيتىقتاپ بٸتتٸ, ەرٸ ۇيالاتىندى شىعاردى. كٶرشٸلەرگە بارىپ كەلشٸ دەپ ەدٸك – بارمايدى. بۇرىشقا تىعىلىپ الىپ, تىمسىرايىپ وتىرعانى. بۇرناعى كٷنٸ كٶرشٸ ەيەل كٸرٸپ شىققان, ەرٸ اش, ەرٸ اۋرۋ ەكەنٸمٸزدٸ كٶرٸپ, ول دا شورت بۇرىلىپ الىپ قايقايدى. قايتسٸن, ونىڭ ٶزٸنٸڭ دە كٷيەۋٸ كەتٸپ قالعان, شيەتتەي بالالارعا بٸردەڭە بەرەيٸن دەسە, تٷگٸ جوق. بٸز دە «ٶلگەن جەرٸمٸز وسى شىعار» دەپ, جاتىر ەدٸك قوي, كٶزٸمٸزدٸڭ جۇمىلعانىن كٷتٸپ...
بۇلاردىڭ ەڭگٸمەسٸن تىرپ ەتپەي وتىرىپ تىڭداعان ەليسەي, سول كٷنٸ جولداسىن قۋىپ جەتپەك بولعان ويىنان اينىپ, وسىندا قونىپ قالدى. تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرعان ول, قۇددى وسى ٷيدٸڭ قوجايىنى ٶزٸ سەكٸلدٸ, بٸردەن شارۋاعا كٸرٸستٸ. كەمپٸرمەن بٸرگە قامىر يلەپ, پەش جاقتى. كٸشكەنتاي قىزبەن بٸرگە كٶرشٸلەرگە بارىپ, كەرەك-جاراقتى جيىستىردى. بٸردەڭە سۇرايىن دەسە – دىم جوق, بەرٸن ساتقان-ساۋعان; ييا شارۋاعا قاجەت قۇرال-جابدىق جوق, نە كيەر كيٸم جوق. ەليسەي ەندٸ كەرەك كٶر-جەردٸ ٶزٸ جيىستىرا باستادى: كەيبٸرٸن قولدان جاسادى, كەيبٸرٸن دٷكەننەن ساتىپ الدى. وسىلايشا ول بٸر كٷنٸن ٶلتٸردٸ; كەلەسٸ كٷن دە زىرلاپ ٶتە شىقتى: ٷشٸنشٸ كٷنٸ دە وسىندا قالدى. بالاقاي بويىن كٶتەردٸ, سەكٸنٸڭ ٷستٸنە شىعىپ ويناپ, ەليسەيگە ەركەلەيتٸندٸ شىعاردى. ال, قىز بالانىڭ جٷزٸنە تٸپتٸ شىراي كٸرٸپ, بار شارۋاعا دا قول ۇشىن بەرٸپ, كٶڭٸلدٸ جٷرەتٸن بولدى. «اتا! اتاجان!» دەپ ەليسەيدٸڭ سوڭىنان قالماي جٷرگەنٸ سول! كەمپٸر دە ەڭسەسٸن تٸكتەپ, كٶرشٸسٸنە بارىپ قايتتى. ەركەك جار جاعالاي الاتىن حالگە جەتتٸ. كەرۋەتتە جاتقان ەيەل عانا باسىن كٶتەرە الماعان; ٷشٸنشٸ كٷنٸ عانا كٶزٸن ەرەڭ اشقان ول دا بٸر كەزدە تالعاجاۋ قىلارلىق تاماق سۇراۋعا جارادى-اۋ. «ويپىراي! – دەپ ويلادى ەليسەي, – وسىنشا ۋاقىت جوعالتام دەپ ويلاعان جوق ەدٸم, ەندٸ قوزعالايىن».
Vٸ
تٶرتٸنشٸ كٷن «قىزىل جۇمىرتقا» مەيرامىنىڭ اۋىزاشارىنا سەيكەس كەلٸپ قالعان ەكەن; «قوي, ەلمەن بٸرگە اۋىزاشارعا قاتىسايىن, مىنالارعا دا مەيرامدا ول-پۇل ەپەرٸپ, كٶڭٸلدەرٸن كٶتەرەيٸن; سوسىن كەشكٸلٸك جٷرٸپ كەتەرمٸن» دەپ شەشتٸ ەليسەي. تاعى دا قىستاق ورتالىعىنا بارىپ, سٷت, اپپاق اق ۇن, شوشقانىڭ مايىن ساتىپ الدى. سودان كەمپٸر ەكەۋٸ كٷنٸ بويى استى, قۋىردى, پٸسٸردٸ-تٷسٸردٸ – نە كەرەك, تىنىم تاپپادى, ال كەلەسٸ كٷنٸ ەرتەڭگٸسٸن ەليسەي تاڭعى عيباداتقا كەتتٸ; وسىندا كەلٸپ, ەلمەن بٸرگە اۋىزاشارعا قاتىستى. سٶيتسە, تاپ وسى كٷنٸ ەلگٸ كەرۋەتتە جاتقان ەيەل دە اياعىنا تۇرىپ, تەلتٸرەكتەپ جٷرە باستاپتى. ەركەك ساقال-مۇرتىن قىرىپ, كەمپٸر جۋىپ قويعان تازا جەيدەسٸن كيٸپ, وسى قىستاقتاعى ەڭ باي مۇجىقتان راحىم ەتۋٸن سۇراۋعا كەتٸپتٸ. ٶيتكەنٸ, شابىندىق جەرٸ دە, ەگٸستٸگٸ دە, ەلگٸ اسا اۋقاتتى مۇجىقتان العان قارىزىنا كەپٸلگە قويىلعان ەكەن, بيىلعى جاڭا استىقتىڭ ٶنٸمٸنە دەيٸن سول ەگٸستٸك جەرٸ مەن شابىندىعىن ٶزٸنە قايتارا تۇرسا ەكەن دەپ, سۇراماقشى كٶرٸنەدٸ. بٸراق كەشكٸسٸن ەڭسەسٸ ەزٸلٸپ, ٷيگە سٷيرەتٸلٸپ ەزەر ورالعان قوجايىن: «قايىرىمشىلىق جاسامادى, قايتەيٸن! – دەپ, ٶكسٸپ قويا بەردٸ. – «اقشاڭدى ەكەل دە, ال!» دەيدٸ.
ەليسەي تاعى دا ويعا باتتى. «ويپىرماي, ەندٸ قايتٸپ ٶمٸر سٷرەدٸ بۇلار? – دەپ ويلادى ول. – ەرتەڭ جۇرت شالعى سالۋعا شىعادى, ال بۇلاردا دىم جوق: شابىندىقتارى كەپٸلگە قويىلعان. قارا بيداي دا ەنٸ-مٸنٸ پٸسكەلٸ تۇر, جۇرت ورۋعا كٸرٸسپەكشٸ (بيىل جەنە بٸتٸك شىقتى عوي ٶزٸ, قۇداي بۇيىرتسا!); ال, بۇلاردا جاقسىلىقتان ٷمٸت جوق; ون سوتىق جەرٸن ەلگٸ اۋقاتتى مۇجىققا ەلدەقاشان ساتىپ جٸبەرگەن. ەرتەڭ مەن كەتسەم, بۇلار تاز قالپىنا قايتا تٷسپەي مە!?»
اۋىر وي ەڭسەسٸن ەزگەن ەليسەي تاعى دا كەشكٸلٸك جٷرٸپ كەتە المادى – «تاڭداعى نەسٸپ تەڭٸرٸدەن» دەپ, اۋلاعا كەتتٸ ۇيىقتاۋعا. ٸشتەي قۇدايعا مٸنەجات ەتٸپ-اق جاتىپ ەدٸ, بٸراق ۇيىقتاي المادى: ٶيتكەنٸ تەزٸرەك جولعا شىعۋى دا كەرەك-تٸ, – مۇنىسىز-اق اقشاسىن دا, التىن ۋاقىتىن دا از جوعالتقان جوق-تى, – بٸراق مىنا كٸسٸلەردٸ دە قاتتى ايادى. «شاماسى, جۇرتتىڭ بەرٸن بٸردەي جارىلقاۋ مٷمكٸن ەمەس بولعانى عوي. سۋ ەكەلٸپ بەرٸپ, بٸر-بٸر تٸلٸم نان ٷلەستٸرسەم جەتپەي مە دەپ ەدٸم, قاراسايشى اقىرى نە بولعانىن! ەندٸ شابىندىعى مەن ەگٸستٸك جەرٸن ساتىپ ەپەر. ەگٸستٸگٸن ساتىپ ەپەرگەن ەكەنسٸڭ, بالالارعا سٷت بولاتىن ساۋىن سيىر, ال قوجايىن ەركەككە باۋ تاسيتىن ات ساتىپ ەپەر. اسىلى, باۋىرىم ەليسەي كۋزميچ, شىرمالعان جەرٸڭ وسى شىعار. تٷپكٸ ويىڭنىڭ قازىعىنان ايرىلعان سوڭ, تٷك تٷسٸنۋدەن قالدىڭ عوي!» ەليسەي كەۋدەسٸن كٶتەرٸپ, جاستانىپ جاتقان شەكپەنٸنٸڭ قالتاسىنان مٷيٸز شاقشاسىن شىعاردى دا, ٸشكٸ سارايىم اشىلار ما ەكەن دەپ, ناسىبايدى قۇشىرلانا يٸسكەپ-اق ەدٸ, بولمادى: قانشا باس قاتىرسا دا, ويىنا ەشتەڭە ورالمادى. جولعا شىعۋى دا كەرەك, مىنا كٸسٸلەردٸ وسىلاي تاستاپ كەتۋ دە وبال. بٸراق نە ٸستەۋ كەرەگٸ جەنە بەيمەلٸم. شەكپەنٸن جۇمارلاپ قايتادان باسىنا جاستانعان ول, تاعى جانتايعان. جاتتى-جاتتى, ەتەشتەردٸڭ تاڭعى ايقايى دا ەلدەقاشان باسىلدى, سوندا بارىپ كٶزٸ ٸلٸنە باستاعان. كەنەت... قۇددى بٸرەۋ وياتىپ جٸبەرگەندەي بولدى. قاراسا, دورباسى ارقاسىندا, اسا تاياعى قولىندا, قۇنتيىپ كيٸنٸپ العان ەكەن دەيدٸ, ەندٸ تەك قاقپادان شىعىپ كەتۋٸ عانا قالىپتى. ال, قاقپانىڭ ەسٸگٸ بٸر كٸسٸ عانا ٶتەرلٸكتەي ەڭكەيٸڭكٸ تۇر. ول ەلگٸ قاقپادان ٶتەيٸن دەپ ەدٸ, بٸردەڭە دورباسىن ٸلٸپ قالدى; ونى اعىتام دەگەنشە, شۇلعاۋى ەلدەنەگە ٸلٸگٸپ, شەشٸلٸپ كەتتٸ. مۇنى قايتادان وراي باستاعانىندا, شارباقتىڭ بٸر جەرٸ كيٸمٸن تاعى ٸلٸپ قالدى ما دەپ ەدٸ; سٶيتسە, وسى ٷيدەگٸ كٸشكەنتاي قىز ەتەگٸنە جارماسىپ: «اتا, اتەكە, نان بەرٸڭٸزشٸ!» دەپ شىرىلداپ جٷر. اياعىنا كٶزٸ تٷسٸپ كەتٸپ ەدٸ, شۇلعاۋىنا ەر بالا جابىسىپ الىپتى; تەرەزەدەن كەمپٸر مەن ٷي يەسٸ ەركەك بۇلارعا قاراپ جەنە مٶليەدٸ... ويانىپ كەتكەن ەليسەي ٶزٸنەن-ٶزٸ كٷبٸرلەپ سٶيلەي باستادى: «ەپەرەم ەرتەڭ شابىندىعىن دا, ەگٸستٸگٸن دە, – دەدٸ ول. –ات تا ساتىپ ەپەرەم; جاڭا استىققا دەيٸن جەتەرلٸك ۇندى دا, بالالارعا سٷت بولاتىن ساۋىن سيىر دا ساتىپ ەپەرەم. ەيتپەسە, جەر اسىپ, جەكەن سۋ اسىپ, تەڭٸزدەردٸڭ ارجاعىنداعى ايسانى ٸزدەيمٸن دەپ جٷرگەندە, جٷرەگٸمدەگٸ جاراتۋشىعا دەگەن جارىق سەۋلەنٸ جوعالتىپ الارمىن. الدىمەن, مىنا بايعۇستاردى اياعىنا تۇرعىزايىن!» – دەگەن ول, تاڭعا دەيٸن ەندٸ تاس بوپ ۇيىقتادى.
تاڭەرتەڭ ەليسەي ەرتە تۇردى. باي مۇجىققا بارىپ, قارا بيداي ەگٸستٸگٸن قايتادان ساتىپ الدى, شابىندىقتىڭ دا اقشاسىن تٶلەدٸ. شالعى وراقتى دا قايتارىپ (ول دا ساتىلىپ كەتكەن ەكەن), ٷيگە الىپ كەلدٸ. قوجايىن ەركەكتٸ شالعى سالۋعا جٸبەردٸ دە, ٶزٸ مۇجىقتارمەن سٶيلەسۋگە كەتتٸ: مەيحانا يەسٸنٸڭ ٷيٸ قاسىندا ساتىلاتىن ات پەن اربا تۇرعانىن بٸلٸپ, ساۋدالاسىپ ونى ساتىپ الدى; بٸر قاپشىق ۇندى جەنە الىپ, ارباعا تيەدٸ دە, ەندٸ سيىر ساۋدالاۋعا جٶنەلدٸ. كەلە جاتىپ, ەليسەي ەكٸ حوحلۋشكانى قۋىپ جەتكەن. بۇل ەكٸ قاتىن بٸر-بٸرٸمەن دابىرلاي سٶيلەسٸپ كەلەدٸ ەكەن. ٶز تٸلدەرٸندە شٷلدٸرلەسٸپ كەلە جاتقانداردىڭ سٶزدەرٸنە قۇلاق تٷرسە, بۇل ەكەۋٸ مۇنىڭ ٶزٸ تۋرالى ەڭگٸمەنٸ كٶيٸتٸپ كەلە جاتقانىن ۇقتى ەليسەي.
–كٶردٸڭ بە, بۇل كٸسٸنٸ بۇرىن ەشكٸم دە تانىمايتىن; جۇرتتىڭ بەرٸ ونى قاڭعىپ جٷرگەن بٸرەۋ شىعار دەۋشٸ ەدٸ. ەلدەكٸمنٸڭ ٷيٸنە سۋ ٸشۋگە كٸرٸپ, سول ٷيدە ايالداپ قالىپتى. قازٸر مۇنىڭ ەلگٸ ٷيگە نە ساتىپ ەپەرگەنٸن كٶرسەڭ! تاپ بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە, مەيحاناشىدان بٸر اتتى ارباسىمەن قوسا ساتىپ العانىن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. مۇنداي ادام بۇ زاماندا جوق قوي, جوق! تەك تاڭعالۋ كەرەك مۇندايعا.
بۇنى ەستٸگەن ەليسەي, ٶزٸن ماقتاپ كەلە جاتقاندارىن بٸلدٸ دە, سيىر الۋ دەگەندٸ ەندٸ قويىپ, مەيحاناشىعا قايتىپ كەلدٸ; اتتىڭ اقشاسىن تٶلەدٸ. ونى ارباعا جەكتٸ دە, ۇن تيەگەن كٶلٸگٸمەن ٷيگە تارتتى. قاقپا الدىنا كەپ توقتاپ, اربادان تٷستٸ. اتتى كٶرگەن ٷي يەلەرٸ اڭ-تاڭ. بۇل اتتى بٸز ٷشٸن ساتىپ الدى-اۋ دەپ ويلاپ تۇرسا دا, اۋىزبەن ايتۋعا باتپايدى بايعۇستار. ەيتسە دە, قوجايىن سىرتقا شىعىپ, قاقپانى اڭقايتىپ اشىپ قويدى.
– اتا-اۋ, –دەيدٸ ٶزٸ, – قايدان الىپ جٷرسٸڭ بۇل اتتى?!
– ە, ساتىپ الا سالعام... – دەيدٸ بۇل. – ارزانعا بەرٸپ تۇر ەكەن. ايتپاقشى, تٷندە تالعاجاۋ قىلۋى ٷشٸن, بٸر شەتەن تولاتىن شٶپ شاۋىپ, الدىنا قويا سالارسىڭ! سونسوڭ... اناۋ قاپشىقتى دا تٷسٸرٸپ ال.
قوجايىن اتتى دوعاردى, قاپشىقتى دا قامباعا اپاردى, كٶك بالاۋسا ورىپ ەكەپ, شەتەندٸ دە تولتىردى.
بٸرازداسىن بەرٸ جاتۋعا قامدانعان. ەليسەي بٷگٸن دە ەدەتٸنشە اۋلاعا كەتتٸ جاتۋعا; دورباسىن قىزىل ٸڭٸردەن قاسىنا, – جاتار جەرٸنە, – ەكەپ قويعان.
تٷننٸڭ بٸر ۋاعىندا ەل ۇيقىعا كەتتٸ.
وسى كەزدە عانا ەليسەي ورنىنان تۇرىپ, سىبىسىن بٸلدٸرمەستەن دورباسىنىڭ اۋزىن بۋدى; اقىرىن-اقىرىن عانا اياق كيٸمٸن دە كيدٸ; سوسىن شەكپەنٸن قاۋسىرىندى دا, ەفيم قايداسىڭ دەپ, سەرٸگٸنٸڭ ٸزٸنەن سالدى!
Vٸٸ
بەس شاقىرىمداي ۇزادى ەليسەي. جارىق تٷسە باستادى. ول بٸر اعاشتىڭ تٷبٸنە وتىرا قالىپ, دورباسىنىڭ اۋزىن اشتى دا, ەسەپ-قيساپ جٷرگٸزە باستادى. ساناسا, اقشاسىنان 17 س.20 تيىن قالىپتى. «جە, – دەپ ويلادى ول, – بۇنىمەن تەڭٸزدٸڭ ارجاعىنا جەتە الماسپىن. ايسانىڭ اتىنان قايىر سۇرار بولسام, كٷنەمدٸ تٸپتٸ كٶبەيتٸپ الارمىن. ەفيم تامىرىم بٸر ٶزٸ-اق جەتەر, مەن ٷشٸن دە شىراعدان قويماس دەيمٸسٸڭ. ال, مەنٸڭ موينىمداعى پارىز, ەسٸلٸ, ٶلە-ٶلگەنشە قالاتىن بولار. جاساعان يە جار بولا گٶر – ەر موينىندا قىل ارقان شٸرٸمەس».
ەليسەي ورنىنان تۇرىپ, ارقاسىنداعى دورباسىن ىرعاپ-ىرعاپ الدى دا, كەيٸن قايتتى. تەك تانىس-بەيتانىس بٸرەۋ-مٸرەۋ كٶرٸپ قالار دەپ, ەلگٸ شىققان قىستاعىن الىستان وراعىتىپ ٶتتٸ.
ٷيٸنە دە تەز ورالدى ەليسەي. بارا جاتقان جولىندا ەفيمنٸڭ سوڭىنان مىقشىڭداپ ەرەڭ ٸلەسٸپ ەدٸ, جٷرٸس قيىن تيگەن-دٸ; كەيٸن قايتارىندا, قۇداي جار بولىپ, شارشاپ-شالدىعۋ دەگەندٸ بٸلگەن جوق. قۇپ-قۋناق كٷيدە, تاياعىن ەمٸن-ەركٸن سەرمەپ قويىپ, كٷنٸگە 70 شاقىرىمداي جەردٸ ارتقا تاستادى دا وتىردى.
سٶيتٸپ, ٷيٸنە دە جەتتٸ-اۋ ەليسەي. كەلسە, جيىن-تەرٸن بٸتكەن. ٷي-ٸشٸ قارتتارىنىڭ امان-ساۋ ورالعانىنا مەز بولىپ جاتىر; يە, نە ٸستەپ, نە قويدىڭ? جولداسىڭنان نەعىپ ايرىلىپ قالدىڭ? ٸلەسە الماساڭ دا, بٸرجولاتا بارىپ قايتپادىڭ با, نەگە ەرتە قايتتىڭ ٷيگە? – دەپ سۇراقتى جان-جاعىنان قارشا بوراتىسادى. ونىڭ بٸرٸنە دە ەليسەي جاۋاپ قاتقان جوق.
– ە, قۇداي قالاماعان شىعار; جول ٷستٸندە اقشاسىز قالىپ, جولداسىمنان دا ايرىلىپ قالدىم. ەرٸ قاراي بارعىم دا كەلمەدٸ سوسىن. قۇداي اقى, كەشٸرە كٶرٸڭدەر! – دەدٸ دە, قويدى.
اۋىسقان اقشانى كەمپٸردٸڭ قولىنا ۇستاتتى. ٷي-جايىنىڭ جاعدايىن سۇراپ ەدٸ, قۇدايعا شٷكٸر, بەرٸ جاقسى ەكەن; شارۋانىڭ دا بەرٸ تاپتۇيناقتاي, ويعا العان ٸستەرٸنٸڭ بەرٸ ورىندالعان; اۋىزبٸرشٸلٸكتە, تاتۋ-تەتتٸ تٸرشٸلٸك ەتٸپ جاتىپتى.
ەليسەيدٸڭ ورالعانىن سول كٷنٸ-اق ەستٸگەن ەفيمنٸڭ ۇرپاقتارى دا ٶزدەرٸنٸڭ قارتتارىنىڭ جاي-جاعدايىن سۇراماق بولىپ, وسى ٷيگە كەلٸپ جاتتى. ەلگە ايتقانىن ەليسەي بۇلارعا دا ايتتى.
–سەندەردٸڭ قارتتارىڭ, دەدٸ ول, – قاتتىراق ەكپٸندەپ كەتٸپ, ەكەۋمٸز ايرىلىسىپ قالدىق. بۇل – ەۋليە پەتر كٷنٸنەن ٷش تەۋلٸكتەي بۇرىن-اۋ دەيمٸن. ارتىنان قۋىپ جەتەم بە دەپ ەم, سول كٷندەرٸ اقشامدى جوعالتىپ, بٸر شىرعالاڭ جايلارعا تاپ بولدىم دا, ەرٸ قاراي بارۋعا قاراجاتىم بولماي, سول جەردەن كەرٸ قايتتىم.
جاماعات اڭ-تاڭ: بۇل بٸر بىلايشا قاراعاندا, اقىلدى-اق ادام ەدٸ, بٸراق قالايشا مۇنداي كەلەڭسٸزدٸك جاسادى ەكەن; جاقسى نيەتپەن كەتتٸ, ەندەشە دٸتتەگەن جەرٸنە جەتپەي, اقشاسىن جەلگە شاشىپ, قايتىپ كەلگەنٸ نەسٸ? جۇرت ايتتى-ايتتى, ارتىنان بەرٸ ۇمىتىلدى. ونى ەليسەيدٸڭ ٶزٸ دە ەسٸنەن شىعارىپ تاستادى. كەلە, ٷيدٸڭ ٸشكٸ-تىسقى شارۋاسىنا كٸرٸستٸ دە كەتتٸ: ۇلىمەن بٸرگە قىسقا جەتەرلٸك وتىن دايارلادى, ەيەلدەرمەن بٸرگە استىق باستىرىستى; قورا-قوپسىنىڭ جىرتىق-تەسٸگٸن بٸتەدٸ; بال ارالارىن جيىستىرىپ, ون قالىپشاداعى ارالاردى بيىلعى تٶلٸمەن كٶرشٸسٸنە بەردٸ. ساتىلعان قالىپشالارداعىدان ٶنگەن جاڭا ۇياشىقتاردى كەمپٸر جاسىرىپ قالعىسى كەلٸپ ەدٸ, ولاردىڭ قايسىسى بوس, قايسىسىنا ۇيا سالىنعانىن ٶزٸ بٸلەتٸن ەليسەي, ون قالىپشانىڭ ورنىنا, كٶرشٸسٸنە ون جەتٸ قالىپشا بەردٸ. شارۋاسىنىڭ باس-اياعى بٷتٸندەلگەن سوڭ, ۇلىن مال تابۋعا الىس جەرلەرگە اتتاندىردى دا, ەليسەيدٸڭ ٶزٸ ەندٸ ۇزاق قىس بويى شاباتا توقۋمەن, ھەم بال ارالارىنا قالىپشا جاساۋمەن اينالىسۋعا بٸرجولا وتىردى.
Vٸٸٸ
جاپپاي اۋىرىپ ٶلگەلٸ جاتقان ەلگٸ ادامداردىڭ ٷيٸنە ەليسەي ايالداعان كٷنٸ ەفيم جولداسىن ەرتەدەن كەشكە دەيٸن كٷتتٸ. ٶزٸ بٸراز جەرگە بارعان دا, وتىرعان.
سودان جولداسىن ەرٸ كٷتتٸ, بەرٸ كٷتتٸ; اراسىندا كٶزٸ دە ٸلٸنٸپ كەتتٸ, ودان وياندى, تاعى بٸراز وتىردى – جولداسى جوق. قاراي-قاراي كٶزٸ تالدى. كٷن ەڭكەيٸپ, اعاشتاردىڭ ارجاعىنا جاسىرىندى, – كٶرٸنەر ەليسەي جوق. «جانىمنان ٶتٸپ كەتكەن جوق پا ٶزٸ, – دەپ تە بٸر ويلادى. – ەلدەبٸرەۋدٸڭ كٶلٸگٸنە مٸنگەسٸپ-ۇشقاسىپ بارا جاتىپ, بەلكٸم, مەنٸڭ كٶزٸم ٸلٸنٸپ كەتكەن كەزدە بايقاماي قاسىمنان ٶتە شىققان شىعار. ەي, بٸراق بايقاماۋ دا مٷمكٸن ەمەس-اۋ. كەڭ جازىقتا كٶز جەتەر جەردٸڭ بەرٸ الاقانداعىداي عوي! قايرىلىپ بارسام, تاعى بٸر جاعىمنان ٶتٸپ كەتٸپ جٷرەر مە ەكەن?– دەپ تە كٷدٸكتەنەدٸ. – ەكەۋمٸز ەكٸ جاققا كەتسەك, تٸپتٸ جامان بولار. ٸلگەرٸ كەتە بەرەيٸن, قونالقادا باس قوسارمىز». ٷلكەن بٸر اۋىلعا كەلگەن, ونباسىعا جولىعىپ, وسىنداي دا وسىنداي بٸر شال كەلە قالسا, مەن تٷسكەن ٷيگە ەرتٸپ ەكەلەرسٸڭ دەپ ٶتٸنٸپ قويدى. بٸراق قونالقاعا دا كەلمەدٸ. ەفيم ٸلگەرٸلەي تٷستٸ, جول بويى جۇرتتان: «بٸر جالتىرباس شال كٶرمەدٸڭدەر مە?!» – دەپ سۇراۋمەن بولدى. ەشكٸم كٶرمەپتٸ. بۇعان اڭ-تاڭ بولعان ەفيم, امالسىز بٸر ٶزٸ ەرٸ كەتە باردى. «بەلكٸم, ودەسسادا, كەمە ٷستٸندە جولىعىپ قالارمىز» دەپ ٶزٸن جۇباتتى دا, اقىرى بۇل تۋرالى مٷلدە ويلاۋدى دا قويدى.
جول ٷستٸ بٸر ەلكەزبە جولىققان. شوشاق تٶبەلٸ قارا بارقىت تٶبەتەي كيگەن, ٷستٸندە دە, دەل سونداي ۇزىنەتەك جەلەڭٸ بار, شاشىن دا ٶسٸرٸپ قويا بەرگەن بۇل كەزبە, بۇرىن افوندا دا بولعان ەكەن, بۇل جولى قۇددىسقا بارۋدى جٶن كٶرٸپتٸ. قونالقادا باستارى قوسىلىپ قالىپ ەدٸ, سٶيلەسە كەلە, باعىتتارى بٸر بولعان سوڭ, بٸرگە جٷرۋدٸ قولاي كٶرٸستٸ.
ودەسساعا شارشاپ-شالدىقپاي جەتكەن. ٷش تەۋلٸك بويى كەمەنٸ كٷتتٸ. قۇدايعا قۇلشىلىق قىلۋعا بارماقشى جۇرت نٶپٸر ەكەن. جان-جاقتان جيىلىپتى بەرٸ. وسى جەردە ەفيم ەركٸمنەن تاعى دا ەليسەي تۋرالى سۇراستىرىپ كٶرٸپ ەدٸ, ەستٸگەن-بٸلگەن ەشكٸم بولمادى.
شەتەلدٸك بيلەتٸن 5 سومعا رەتتەتتٸرگەن ەفيم, بارۋ-قايتۋىنا 40 سوم تاعى تٶلەدٸ دە, جولازىققا نان مەن مايشاباقتى مولىراق ەتٸپ الدى. كەمەگە جٷك تيەلدٸ, قۇلشىلىق قىلۋشىلاردى دا وسىندا ەكەلدٸ; قاسىنداعى ەلكەزبەمەن بٸرگە تاراسىچ تا مٸندٸ-اۋ. زەكٸر سۋىرىلىپ, جاعادان جىلجىپ ۇزاي بەرگەن كەمە اشىق تەڭٸزگە شىقتى. بٸر كٷن تىنىش تا جايلى جٷزٸپ ەدٸ; كەشكٸسٸن جەل كٶتەرٸلٸپ, جاڭبىر سٸركٸرەدٸ; كەمە شايقاتىلىپ, ٷستٸن سۋ شايا باستادى. جۇرت ابىر-سابىر بوپ, ەيەلدەر شۋلاپ, ٷرگەدەكتەۋ ەركەكتەر تىعىلار ورىن ٸزدەپ, كەمە ٷستٸندە جٷگٸرٸس كٶبەيدٸ. ەفيمنٸڭ دە كٶڭٸلٸنە قورقىنىش كٸرگەن, بٸراق سىر بەرمەدٸ: كەمەگە مٸنگەننەن-اق تامبوۆتىق ەلدەبٸر شالدارمەن قاتار ەدەنگە جايعاسىپ ەدٸ, تٷنٸ بويى دا, كەلەسٸ كٷنٸ دە سولارمەن بٸرگە, دەل سول جەردە, – ەرقايسىسى ٶز دوربالارىنىڭ اۋزىنان تاس قىپ ۇستاپ العان كٷيلەرٸندە, بٸر-بٸرٸمەن تٸل قاتىسپاستان, – سولاي وتىرىپ شىقتى. ٷشٸنشٸ تەۋلٸكتە عانا تەڭٸز تىنشىدى. بەسٸنشٸ كٷنٸ بۇلار تسارگرادقا دا ٸلٸكتٸ-اۋ. جيھانكەز كەيبٸرەۋلەر جاعاعا شىعىپ, بۇل كٷندە تٷرٸكتەردٸڭ يەلٸگٸندەگٸ تۇرعان اي-سوفييا عيباداتحاناسىن كٶرٸپ قايتتى; تاراسىچ تٷسكەن جوق, بار ۋاقىتىن كەمەدە وتىرۋمەن ٶتكٸزدٸ. تەك اپپاق اق بٶلكە ساتىپ الدى. بۇلار بٸر تەۋلٸك تۇرىپ, قايتادان اشىق تەڭٸزگە شىققان. جولشىباي سميرنا-قالاعا, الەكساندرييانىڭ تاعى بٸر شاھارىنىڭ جانىنا توقتاپ, امان-ساۋ يافا قالاسىنا دا جەتتٸ. قۇدايعا قۇلشىلىق قىلۋشىلاردىڭ بەرٸ وسى جەردە, – يافادا, – كەمەدەن تٷگەل تٷسٸرٸلەدٸ ەكەن: قۇددىسقا دەيٸنگٸ 70 شاقىرىم جەردٸ ٶزدەرٸ جاياۋ جٷرٸپ ٶتۋلەرٸ كەرەك كٶرٸنەدٸ. كەمەدەن تٷسەردە دە حالىقتىڭ زەرەسٸ زەر تٷبٸنە جەتتٸ-اۋ: قۇرعىردىڭ قابىرعاسى بيٸك ەكەن, سول بيٸكتەن جۇرتتى جٷك-مٷگٸمەن تٶمەندەگٸ قايىقتارعا لاقتىرىپ, تەيتەڭدەگەن ول بار بولعىرلاردىڭ بٸرٸنە جولاۋشىلار دەل تٷسسە, بٸرٸنەن اۋىپ تٷسٸپ, ەل ماشاقاتتى كٶپ كٶردٸ; بٸرەر كٸسٸ سۋعا مالشىنىپ تا قالعان جايى بار, بٸراق بەرٸ دە قارا جەرگە امان-ساۋ اياق باستى ەيتەۋٸر. تاباندارى جەرگە تيگەن سوڭ, جاياۋ تارتتى بەرٸ. ٷشٸنشٸ كٷن دەگەندە, تٷسكە تامان قۇددىسقا دا اياق ٸلٸكتٸردٸ-اۋ. قالانىڭ سىرت جاعىنداعى, ورىس قونالقا ٷيٸ دەگەن جەرگە توقتاپ, بيلەتتەرٸن تٸركەتتٸرٸپ, اس-سۋ ٸشٸپ, قاسىنداعى ەلكەزبەمەن بٸرگە كيەلٸ ورىنداردى ارالاۋعا شىقتى. قۇداي ۇلىنىڭ تابىتى تۇرعان جەردٸڭ ٶزٸنە ەزٸرگە ەشكٸمدٸ كٸرگٸزبەي جاتىر ەكەن. بۇلار پاتريارحتىڭ ەداريياتىنا كەلسە, قۇلشىلىق قىلۋعا كەلگەندەردٸڭ بەرٸن وسى جەرگە جيناپ, ەيەلدەردٸ بٸر بٶلەك, ەرلەردٸ بٸر بٶلەك وتىرعىزىپ قويىپتى. بۇلارعا دا اياق كيٸمدەرٸن شەشٸپ, دٶڭگەلەنە وتىرعانداردىڭ قاسىنا جايعاسۋعا ەمٸر ەتٸلدٸ. يىعىنا سٷلگٸ سالعان بٸر موناح شىعىپ, جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ دە اياعىن جۋا باستادى; جۋادى دا, سٷرتەدٸ; سوسىن بٸر-بٸر سٷيەدٸ. وسىلايشا, جۇرتتى تەگٸس اينالىپ شىقتى. ەفيمنٸڭ دە اياعىن جۋىپ, قۇرعاتىپ سٷرتٸپ, بٸر سٷيٸپ قويدى. بۇلار كەشكٸ عيباداتتان, تاڭعى مٸنەجاتقا دەيٸن سوندا بولدى, دۇعالارىن وقىدى, ەۋليەلەرگە ارناپ شىراق جاعىپ, مارقۇم اتا-انالارىنىڭ ارۋاعىنا قايىر-ساداقا ٷلەستٸردٸ. سول جەردە اۋقات تا, شاراپ تا بەرٸلدٸ. ەرتەسٸنە كٷنەدان قاشىپ وسى جەرگە تىعىلعان مىسىرلىق مەرييانىڭ قۇجىراسىنا باس سۇقتى. شىراعدان جاعىپ, دٸني جول-جورالعىلارىن جاسادى. ول جەردەن يبراھيم ەداريياتىنا بارىستى. يبراھيم پايعامبار قۇداي جولىنا ۇلىن قۇرباندىققا شالماق بولعان جەر – ساۋەك باۋىن دا كٶردٸ. سوسىن عايسا پايعامبار مەرييا ماگدالينانىڭ كٶزٸنە بٸر كٶرٸنەتٸن جەرگە; ودان كەيٸن جاراتۋشىنىڭ باۋىرى – جاقىپتىڭ شٸركەۋٸنە باردى بۇلار. وسىنىڭ بەرٸن ەلكەزبە ٶزٸ كٶرسەتٸپ, قاي جەرگە قانشا اقشا تاستاپ وتىرۋ كەرەكتٸگٸن دە ٶزٸ ايتىپ وتىردى. قوناقٷيگە تٷسكٸ اس كەزٸندە ورالعان ولار جاقسىلاپ اۋقاتتاندى. سودان, كٶز ٸلٸندٸرٸپ الماققا ەندٸ جايعاسا بەرٸپ ەدٸ, ەلكەزبە اھىلاپ-ٷھٸلەپ, كيٸمٸنٸڭ قالتالارىن ولاي-بۇلاي اقتارىپ-تٶڭكەرٸپ, ەبٸگەرلەندٸ دە قالدى.
–قاعىپ كەتٸپتٸ, – دەيدٸ, – مەنٸڭ اقشا تولى ەمييانىمدى; جيىرما ٷش سومىم بار ەدٸ, – دەپ قويادى جەنە. – ەكٸ تۇتاس وندىق, ٷش سومى ۇساق اقشامەن.
قامىقتى, قايعىردى ەلكەزبە; اھىلادى-ٷھٸلەدٸ, – بٸراق امال قانشا, – اقىرى جاتپاسقا لاجى قالمادى.
ٸح
ەفيم دە ۇيقىعا باس قويعان; سول-اق ەكەن, بٸر كٷنەھارلىق وي اربادى دا الدى. «بۇل ەلكەزبەنٸڭ اقشاسىن ەشكٸم دە قاعىپ كەتكەن جوق, –دەيدٸ ويى. – مەنٸڭشە, اقشا وندا تٸپتٸ بولعان جوق! بارعان جەرٸمٸزدٸڭ ەشبٸرٸندە ول قايىر-ساداقا بەرگەن ەمەس. ماعان «بارعان جەرٸمٸزدە ساداقا بەرٸپ وتىر» دەدٸ دە, ٶزٸ ەشكٸمگە تەسٸك تيىن ۇستاتقان جوق, سٶيتٸپ جٷرٸپ جەنە مەنەن بٸر سوم سۇراپ الدى عوي».
وسىلاي ويلايدى دا, ٸلە ەفيم ٶزٸن-ٶزٸ جازعىرا باستايدى: «ايدالاداعى بٸرەۋدٸ نەگە عايباتتاپ جاتىرمىن وسى مەن?! – دەيدٸ ٶزٸنە-ٶزٸ. – كٷنە عوي مۇنىم. قۇرسىن, جامان وي ويلامايىنشى!» – ۇمىتا بەرٸپ, بۇل ەلكەزبەنٸڭ اقشا كٶرسە كٶزٸ جايناپ كەتەتٸنٸ; سونداي-اق «ەمييانىمدى قاعىپ كەتٸپتٸ» دەگەندە, ەڭگٸمەسٸنٸڭ ەش قيىسپاي تۇرعانى ەسٸنە تٷسەدٸ دە, «وندا اقشا بولعان جوق! ٸستەپ وتىرعانىنىڭ بەرٸ – كٶز الداۋ...» دەگەن ەلگٸ ويىنا قايتا ورالا بەرەدٸ.
تاڭەرتەڭ ەكەۋٸ دە ەرتە تۇرىپ, قۇداي ۇلىنىڭ تابىتى قويىلعان جەرگە, – جەكسەنبٸلٸك ٷلكەن عيباداتحاناعا, – مٸنەجات ەتۋگە باردى. ەلكەزبە ەفيمنەن قالار ەمەس, بۇل قايدا بارسا, ول دا سوندا بارادى.
ەكەۋٸ عيباداتحاناعا دا بٸرگە كەلدٸ. قاراسا, قۇلشىلىق قىلۋعا كەلگەن جاماعات: ورىستار دا, نەشە الۋان ٶزگە حالىقتار دا, – گرەكتەر, ارمياندار, تٷرٸكتەر, شامدىقتار, – بەرٸ وسى اراعا نٶپٸر بوپ جينالىپتى. حالىقپەن بٸرگە قاسيەتتٸ قاقپاعا ەفيم دە جاقىندادى. بۇلاردى بٸر تاقۋا باستاپ جٷرگەن. تٷرٸك ساقشىلارىنىڭ جانىنان امان-ەسەن الىپ ٶتكەن ول, بۇلاردى ٷلكەن-ٷلكەن 9 شىراعدان جانىپ تۇرعان جەرگە, – قۇدايدىڭ ۇلىن, ياعني قۇتقارۋشىنى كەرگٸ اعاشتان الىپ, جۇپار يٸستٸ مايمەن سىلاعان جەرگە, – ەرتٸپ كەلدٸ. بەرٸ-بەرٸن كٶرسەتٸپ تە جٷر, اۋىز جاپپاي ەڭگٸمەلەپ تە جٷر. سول جەرگە ەفيم دە بٸر شىراعدان جاعىپ قويدى. مۇنان سوڭ بٸرنەشە موناح ەفيمدٸ وڭ قول جاقتاعى باسپالداقپەن جوعارىعا – گولگوفاعا – بٸر كەزدە كەرگٸ اعاش تۇرعان ورىنعا ەرتٸپ اپارعان; بۇل جەردە دە دۇعا وقىپ, ەفيم مٸنەجات ەتتٸ. سونسوڭ ولار ەفيمگە مىنا جەردٸڭ بەتٸنەن – تٷۋ جەتٸ قابات جەر استىنداعى تٷپسٸز تۇڭعيىققا – تامۇققا دەيٸن كەتٸپ جاتقان, قاراڭعى قارا قۇردىم شىڭىراۋ تەسٸكتٸ كٶرسەتتٸ; ونان شىعىپ, عايسانىڭ قول-اياعىن كەرگٸ اعاشقا قاققان جەرگە اپاردى; بۇدان كەيٸن قاسيەتتٸ سٷيەگٸنٸڭ ٷستٸنە عايسا پايعامباردىڭ قانى تامشىلاعان – جارىقتىق ادام عالايكٸمسالامنىڭ تابىتىن كٶرسەتكەن. مۇنان سوڭ, باسىنا شومىرتتان جاسالعان تٸكەنەك تەج كيگٸزگەندە عايسا وتىرعان قارا تاستىڭ قاسىنا كەلدٸ; حريستوستى ساباعان كەزدە, ونى بايلاپ قويىپ ۇرعان باعانعا دا باردى. اقىرىندا, ەفيم حريستوستىڭ اياعىنا بايلايتىن, ەكٸ جەرٸندە تەسٸگٸ بار تاستى دا انىق كٶرگەن. تاقۋالار تاعى بٸردەڭەلەردٸ كٶرسەتپەك بولىپ ەدٸ, حالىق ەلدەنەگە ابىر-جابىر بولىپ, سٶز تىڭداماي قويدى; سودان بەرٸ اسىعىپ-ٷسٸگٸپ, قۇدايدىڭ ۇلى, قۇتقارۋشىنىڭ تابىتى قالعان ٷڭگٸردٸڭ ٶزٸنە قاراي لاپ بەردٸ. ٶزگە جۇرتتاردىڭ مٸنەجات ەتەر مەرزٸمٸ اياقتالىپ, پراۆوسلاۆيەلٸكتەردٸڭ مٸنەجات ەتەر مەزگٸلٸ كەلگەن ەكەن. حالىقپەن بٸرگە ەفيم دە ٷڭگٸرگە قاراي بەت الدى.
ول قاسىنداعى ەلكەزبەدەن قۇتىلعىسى كەلٸپ-اق ەدٸ, – ٶيتكەنٸ, ەلگٸ تۋرالى كٷپٸرلٸك ويلاردان ارىلا الماي-اق قويعان, – بٸراق قاڭعىباس قاسىنان قالماي, قۇتقارۋشىنىڭ تابىتى قالعان جەردەگٸ مٸنەجاتقا دا ەرٸپ باردى. بٸر-بٸرٸنە جاقىن تۇرعىلارى كەلٸپ ەدٸ, جۇرت ٷلگەرتپەدٸ: جان-جاقتارىنان قىسىپ, ٸلگەرٸ دە, كەيٸن دە قوزعالۋعا شامالارىن كەلتٸرمەدٸ. ەفيم قاقيىپ تۇر, كٶزٸ – الدىڭعى جاقتا, مٸنەجات ەتەدٸ-اق, بٸراق كٶڭٸلٸ – الاڭ; ەمييانىم ورنىندا ما ەكەن دەپ, قايتا-قايتا سيپاقتاي بەرەدٸ. ويى – ەكٸۇداي; بٸر ويى – «وسى ەلكەزبە مەنٸ الداپ جٷر-اۋ»,– دەسە, ەكٸنشٸ ويى ايتادى – «ەي, ٶتٸرٸك ەمەي, ەمييانىن ەلدەكٸمنٸڭ قاعىپ كەتكەنٸ راس بولسا, كٸم بٸلەدٸ, مەنٸ دە بٸرەۋ ٷپتەپ كەتٸپ جٷرەر».
ح
وسىلاي تۇرىپ-اق جاراتقانعا جالبارىنىپ دۇعاسىن وقىعان ەفيم, قارسى الدىنا, – قۇداي ۇلى, قۇتقارۋشىنىڭ تابىتى قويىلىپ, سول تابىتتىڭ جان-جاعىنا 36 شامدال جاعىلعان شاعىن شٸركەۋ جاققا, – جەي عانا كٶز سالىپ تۇرعان. سٶيتٸپ تۇرىپ, بٸر مەزگٸل جۇرتتىڭ باسىنان اسىرا ٸلگەرٸگە نازار سالسا, مىناۋ نە كەرەمەت! ەلگٸ شامدالداردىڭ دەل تٷبٸندە, شاپاعاتتى وت جانىپ تۇرعان جەردە, ەلدٸڭ ەڭ الدىندا: ٷستٸندە شۇعا شەكپەنٸ بار, باسى ايناداي جالتىراعان, كەدٸمگٸ ەليسەي بودروۆ سەكٸلدٸ بٸر شال تۇر. «ويپىراي, ەليسەيدەن اۋمايدى ەكەن ٶزٸ! – دەپ بٸر ويلاعان. – بٸراق ول قالاي ٷلگەرمەك مۇندا كەلۋگە?! – دەپ ٸلە كٷمەنداندى. – مەنەن بۇرىن قايدان كەلسٸن! كەمە بولسا, بٸزدەن دە بٸر اپتا بۇرىن كەتٸپ قالعان-دى. مەنەن وزىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ال, بٸزدٸڭ كەمەدە ول, سٸرە, بولعان جوق. بٷكٸل قۇلشىلىق قىلۋشىلاردى مەن ٶزٸم تەگٸس ارالاپ شىققام».
ەفيمنٸڭ وسىلاي ويلاي بەرگەنٸ سول ەدٸ, ەلگٸ شال مٸنەجات ەتٸپ, سەجدەگە باس قويا باستادى: ەۋەلٸ جاراتۋشىعا جالبارىنىپ العا ەڭكەيدٸ دە, سونسوڭ بارشا پراۆوسلاۆيەلٸك جاماعاتقا ارناپ ەكٸ جاعىنا بٸردەي تاعزىم ەتتٸ. ەسٸرەسە, شال وڭ جاعىنا مويىن بۇرعان كەزدە, ەفيم ونى جازباي تانىدى. يە, سول – بودروۆتىڭ ٶزٸ; اناۋ بۇيرالانعان قاراقوڭىر ساقال, سامايىنداعى اق, قاسى دا, كٶزٸ دە, مۇرنى دا – بارشا كەسكٸن-كەلبەت سونىكٸ. ناق ٶزٸ ەليسەي بودروۆتىڭ. جولداسىن تاپقانعا ەفيم قاتتى قۋاندى, ەرٸ, «اپىرماي, قالايشا مەنەن بۇرىن كەلدٸ ەكەن!? » دەپ اڭ-تاڭ بولدى.
– ەي, بودروۆ, ەرٸم-اي! – دەپ مەز. – قالايشا سۋىرىلىپ ٸلگەرٸ كەتكەن! شاماسى, جٶن بٸلەتٸن بٸرەۋگە جولىققان عوي, ونى الدىڭعى جاققا اپارىپ تۇرعىزعان دا – سول كٸسٸ بولار. شىعار جەردە تاۋىپ الايىن-اي مۇنى; قاسىمداعى ەلگٸ شوشاق تٶبەلٸ بارقىت تەبەتەي كيگەن ەلكەزبەنٸ تاستاپ, ٶز جولداسىممەن بٸرگە جٷرەيٸن; بەلكٸم, ول مەنٸ دە الدىڭعى قاتارعا اپارار.
ەليسەيدەن ايرىلىپ قالماس ٷشٸن, ەفيم ونى كٶزٸنەن تاسا ەتپەي باقتى. بٸر كەزدە مٸنەجات تا اياقتالىپ, نٶپٸر حالىق جاپاتارماعاي سىرتقا بەتتەگەن; جۇرت يتەرٸسٸپ-سىعىلىسىپ, بٸرٸن-بٸرٸ باسا كٶكتەپ ٸلگەرٸ ۇمتىلعاندا, ەفيمدٸ دە ولار قاقپايلاپ, بٸر شەتكە شىعارىپ جٸبەرگەن. وسى كەزدە: «ەمييانىمدى بٸرەۋ قاعىپ كەتكەن جوق پا ەكەن?!» –دەگەن باياعى ٷرەي قايتادان زەرەسٸن ۇشىرعانى. قورىققاننان ەمييانىن سىرتىنان الاقانىمەن باسىپ الىپ, سىعىلىسقان جۇرتتان سىتىلىپ شىعۋعا تىرىسقان ەفيم, تەك تەزٸرەك كەڭٸستٸككە جەتۋدٸ عانا ويلاعان. وسىلايشا, جەتتٸ-اۋ كەڭٸستٸككە دە; بٸراق جولداسىنان كٶز جازىپ قالعان ول, ەندٸ ەليسەيدٸ ٸزدەپ, شارق ۇرماعان جەرٸ قالمادى. عيباداتحانانىڭ ٸشٸندەگٸ قۇجىرالار حالىققا لىق تولعان: بٸرەۋلەرٸ سول جەردە-اق اس جەپ, شاراپ ٸشٸپ جاتسا, ەندٸ بٸرەۋلەر سول جەردە-اق ۇيقىعا كەتكەن; كٸتاپ اقتارىپ وتىرعانداردىڭ دا قارامى از ەمەس – نەشە الۋان جۇرت. بٸراق ەليسەي ەش جەردە جوق. جولداسىن تابا الماعان ەفيم شارشاپ-شالدىعىپ قونالقاعا ورالعان. كەلسە, قاسىنداعى ەلكەزبە دە جوق. سول جوعالعاننان, قاراسى مٷلدە ٶشتٸ; سۇراپ العان بٸر سومدى دا بەرمەستەن كەتتٸ. ەفيم جاپادان جالعىز قالدى.
كەلەسٸ كٷنٸ دە ول كەمەدە ٶزٸمەن بٸرگە كەلگەن تامبوۆتىق شالمەن قۇتقارۋشىنىڭ تابىتى قويىلعان جەرگە تاعى بارعان. ەنتەلەپ الدىڭعى قاتارعا جەتۋگە ۇمتىلىپ-اق ەدٸ, بٸراق نٶپٸر حالىق تاعى دا كەشەگٸدەي قاقپايلاپ, يتەرٸپ-سىعىپ, شەتكە شىعارىپ جٸبەردٸ; سوندىقتان ەلدەبٸر باعاننىڭ قاسىنان عانا ورىن تيگەن ول, سول جەردە تۇرىپ-اق جاساعان يەگە جالبارىنۋىن باستاي بەرگەن. ٸلگەرٸ جاققا كٶز سالسا, شامدالداردىڭ تٷبٸندە, قۇتقارۋشىنىڭ تابىتىنىڭ تاپ قاسىندا, ەڭ الدىڭعى ورىندا, ميھرابتاعى پوپ قۇساپ, ەكٸ قولىن ەكٸ جاققا جايىپ جٸبەرگەن ەليسەي تۇر, كەدٸمگٸ تاقىر باسى ايناداي جارقىراپ. «قاپ, بەلەم! – دەدٸ ەفيم. – مۇنى بٷگٸن جٸبەرە قويماسپىن». قاسىنداعىلاردى يتەرمەلەپ ٸلگەرٸ جىلجىعان. ٶلٸپ-تالىپ جەتسە, ەليسەي جوق. شاماسى, شىعىپ كەتكەن سەكٸلدٸ. ٷشٸنشٸ كٷنٸ كەلسە, قۇتقارۋشىنىڭ تابىتىنىڭ قاسىندا, – ەڭ كيەلٸ ورىندا, قالىڭ ەلدٸڭ كٶز الدىندا, ەكٸ قولىن ەكٸ جاققا جايىپ جٸبەرٸپ, تٶبەسٸندە اينالىپ جٷرگەن ەلدەنەگە كٶزٸ بايلانىپ قالعانداي كٶككە قاراپ, تاعى دا ەليسەي تۇر. تاقىر باسى جالتىراپ شاپاق شاشادى. «قاپ, بەلەم! – دەدٸ تاعى ەفيم. – ەندٸ ايرىلسام با سەنەن! شىعار اۋىزعا بارىپ تۇرىپ الايىن! سول جەردە قايتكەندە دە ۇشىراسارمىز». ەفيم سىرتقا شىقتى; ەرٸ تۇردى, بەرٸ تۇردى, تٷس اۋىپ كەتتٸ. بٷكٸل جاماعات تارادى, ەليسەي جوق.
التى اپتا ۋاقىتىن قۇددىستا ٶتكٸزگەن ەفيم كٶزدەگەن جەرٸنٸڭ بەرٸندە دە بولدى: ۆيفلەەمگە دە, ۆيفانيياعا دا باردى, يورداندىدا ٶز كٶزٸمەن كٶردٸ; «ٶلسەم, وسىنى كيگٸزٸپ جەرلەر» دەپ, جاڭادان ساتىپ العان جەيدەسٸنە قۇتقارۋشىنىڭ تابىتى قاسىندا مٶر دە باسقىزدى; سونسوڭ شٶلمەك قۇتىلارعا تولتىرىپ, يورداننىڭ سۋىن; كيەلٸ ورىنداردىڭ توپىراعىن; شاپاعاتتى وتتىڭ شارپۋى تيگەن شىراقتار الدى; سەگٸز جەردەن ارۋاقتاردى ەسكە الۋ دۇعاسىن جازىپ-حاتتادى; بار اقشاسىن جۇمساپ بٸتكەسٸن, ەندٸ ەلگە امان-ساۋ جەتسەك, وسى جارار دەدٸ. سونىمەن, ەفيم ەلگە قايتتى. يافاعا كەلٸپ, كەمەگە مٸندٸ; ودەسساعا دەيٸن سۋ جولىمەن جەتٸپ, ٷيٸنە قاراي جاياۋ تارتتى.
حٸ
ەفيم جالعىز ٶزٸ كەلگەن ٸزٸمەن ەندٸ قايتىپ كەلە جاتىر. اۋلىنا جاقىنداعان سايىن, ٷيدەگٸلەر قايتٸپ تٸرلٸك قىلىپ جاتىر ەكەن دەپ, ەرنەرسەنٸڭ قامى ۋايىمداتا بەردٸ. «بٸر جىلدا, – دەيدٸ ويى, – تالاي سۋ اقتى عوي, ونان بەرٸ نە زامان. ٷي بولۋعا, مەسەلەن, عۇمىر بويى تىرىساسىڭ, ال ونىڭ القان-تالقان بولۋى – قاس پەن كٶزدٸڭ اراسى. ۇلىم مەنسٸز شارۋاسىن شاتقاياقتاتىپ العان جوق پا ەكەن? كٶكتەم بيىل قالاي كەلدٸ? مالىمىز قىستان كٷيلٸ شىقتى ما? ٷيدٸ ٶزٸم ايتقانداي ەتٸپ سالا الدى ما? » ٶستٸپ كەلە جاتىپ, ەفيم بىلتىر ٶزٸ ەليسەيمەن ايرىلىسقان جەرگە دە كەپ جەتكەن. جۇرت ادام تانىماستاي ٶزگەرٸپتٸ. بىلتىر ٸشەرگە اس تاپپاي, قاقسىپ وتىرعان حالىق, بٷگٸندە كٷيلەنگەن. ەگٸنجايلاردا استىق بٸتٸك شىعىپتى. جۇرتتىڭ ەڭسەسٸ كٶتەرٸلٸپ, قايعى-قاسٸرەت ۇمىتىلا باستاعان. ٶتكەن جىلى ەليسەي ايالداپ قالعان ەلگٸ بٸر قىستاققا ەفيم كەشتەتە جەتٸپ ەدٸ. قىستاققا كٸرگەننەن-اق, بٸر ٷيدٸڭ تاساسىنان اپپاق اق كٶيلەكتٸ جاس قىز جٷگٸرٸپ شىعىپ:
– اتاي! اتاي دەيٸم! بٸزدٸڭ ٷيگە جٷرٸڭٸز, – دەپ قيىلدى.
ەفيم جٷرە بەرمەكشٸ ەدٸ, قىز بالا جٸبەرەر ەمەس; ەتەگٸنە جابىسىپ, ٷيگە قاراي تارتادى, كٶزٸ كٷلٸپ تۇر.
ەسٸك الدىنا بالا كٶتەرگەن بٸر ەيەل شىعىپ ەدٸ, ول دا قولىپ بۇلعاپ:
– كەلٸڭٸز, اتاي! اس ٸشٸپ, اۋقاتتانىپ, قونىپ شىعارسىز, – دەپ جاتىر.
ەفيم امالسىز كٸردٸ. «ايتپاقشى, – دەپ ويلادى ول, – ەليسەيدٸڭ دە حابارىن سۇرايىنشى; ۇمىتپاسام, سۋ ٸشٸپ شىعۋعا ول بىلتىر تاپ وسى ٷيگە باس سۇققان سىياقتى ەدٸ».
ەفيم ٷيگە ەندٸ; ەيەل ونىڭ ارقاسىنداعى دورباسىن الىپ, بەتٸ-قولىن شايىندىردى, ستول باسىنا وتىرعىزدى. سٷت ەكەلدٸ, ٸشٸنە اق ٸرٸمشٸك سالعان سامسا مەن بوتقانى الدىنا قويدى. تاراسىچ راقمەتٸن ايتىپ, دەرۋٸشتەرگە ٸلتيپات بٸلدٸرەتٸن ادامداردى بٸراز ماقتادى.
ەيەل باسىن شايقاپ:
– بٸزدٸڭ قۇداي جولىندا ەل كەزٸپ جٷرگەن ادامدارعا ٸزەت كٶرسەتپەۋٸمٸزگە بولمايدى, – دەگەندٸ ايتتى. – ٶيتكەنٸ, قالاي ٶمٸر سٷرۋ كەرەكتٸگٸنٸڭ ٶزٸن بٸز دەرۋٸشتەردەن ۇقتىق. وعان دەيٸن قۇداي-مۇداي دەگەندٸ مٷلدە ۇمىتىپ, ەل قاتارلى ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر ەدٸك; جاراتۋشى جاببار حاق سول ٷشٸن قاھارىن تٸگٸپ, قاتتى جازالاعانى سونشا, بەرٸمٸزدٸ دە ٶلٸم حالٸنە دۋشار ەتتٸ. ٶتكەن جازدا بەرٸمٸز دە تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالدىق; ول ازداي, جاپپاي اشپىز, ەرٸ اۋرۋمىز. ەندٸ بولماعاندا ٶلەتٸن ەدٸك; قۇداي ٶزٸ جارىلقاپ, تاپ مىنا سٸزگە ۇقساعان بٸر قارييانى تاپ كەلتٸرگەنٸ! ول سۋ ٸشٸپ شىققالى تالتٷستە كەلٸپ ەدٸ, ٶلگەلٸ جاتقان بٸزدٸ كٶرٸپ, اياپ, وسىندا ايالداپ قالدى. ٸشكٸزدٸ, جەگٸزدٸ, بەرٸمٸزدٸ اياعىمىزعا تۇرعىزدى, تٸپتٸ ساتىلىپ كەتكەن جەرٸمٸزدٸ قايتا ەپەرٸپ, ات پەن اربا دا ساتىپ الىپ بەردٸ; سٶيتتٸ دە, بٸر كٷنٸ ٶزٸ جوق بولىپ كەتتٸ.
ٷيگە بٸر كەمپٸر كٸرٸپ ەدٸ, ەيەلدٸڭ سٶزٸن بٶلٸپ;
– يە, ٶزٸمٸز دە بٸلمەي قالدىق, – دەدٸ ەڭگٸمەنٸ ەرٸ جالعاپ. – ول ٶزٸ – ادام با, ەلدە قۇدايدىڭ جٸبەرگەن پەرٸشتەسٸ مە!? بەرٸمٸزدٸ دە جاقسى كٶردٸ, بەرٸمٸزگە دە مەيٸرٸمٸن تٶكتٸ; سٶيتتٸ دە, كٸم ەكەنٸن ايتپاستان, جوق بولدى دا كەتتٸ; ەندٸ وعان قۇدايدىڭ شاپاعاتىن تٸلەپ دۇعا قىلايىق دەسەك, اتى-جٶنٸن دە بٸلمەي وتىرمىز. كەسكٸنٸ ەلٸ كٷنگە كٶز الدىمدا: ەنە-مٸنە ٶلگەلٸ جاتقام, بٸر كەزدە قاراسام, قاراپايىم عانا, جالتىرباس, شارعا بويلى بٸر شال تۇر; سۋ ٸشٸپ شىققىسى كەلٸپتٸ. كٷنەھار باسىم, قايدان بٸلەيٸن: ٷي توناپ جٷرگەندەردٸڭ بٸرٸ شىعار, – دەپ ويلاعام. ال, ونىڭ ٸستەگەنٸ – ەلگٸ! ٶلگەلٸ جاتقان بٸزدٸ كٶرگەن بويدا دورباسىن يىعىنان جۇلىپ الىپ, مٸنە, مىنا جەرگە قويدى, اۋزىن شەشتٸ.
– جوق, ەجە! – دەدٸ, وسى كەزدە ەڭگٸمەگە جاس قىز ارالاسىپ. – ول دورباسىن ەۋەلٸ مىنا جەرگە, – بٶلمەنٸڭ ورتاسىنا,– قويدى, ال سەكٸنٸڭ ٷستٸنە سوسىن شىعاردى.
سول-اق ەكەن, بۇل ٷيدٸڭ ادامدارى بٸر-بٸرٸمەن داۋلاسىپ, ەلگٸ شالدىڭ نە ايتقانىن; نە ٸستەپ, نە قويعانىن ەستەرٸنە تٷسٸرٸسٸپ: وتىرعان جەرٸ قايسى? قايدا ۇيىقتادى? كٸمگە نە دەدٸ? – تٷگەل قالدىرماي تەپتٸشتەدٸ.
تٷن ٸشٸندە قوجايىن-ەركەك تە اتپەن كەلگەن; ول دا ەليسەي تۋرالى, ونىڭ بۇل ٷيدە قالاي تۇرىپ قالعانى جەيلٸ بٸراز ەڭگٸمە ايتتى.
– ول كەلمەگەندە ٶز كٷنەمٸزگە ٶزٸمٸز كٶمٸلٸپ ٶلەتٸن ەدٸك قوي, – دەپ قايىردى ول. – ٶمٸردەن كٷدەرٸمٸزدٸ ٷزٸپ, قۇدايعا دا, ادامدارعا دا ەبدەن ىزا بوپ, كٷيٸنٸشپەن كەتكەلٸ جاتقانبىز.
ول بٸزدٸ اياعىمىزعا نىق باسقىزدى, تەك سونىڭ ارقاسىندا عانا قۇدايدىڭ بار ەكەنٸن بٸلدٸك جەنە جاقسى ادامداردىڭ ەلٸ دە جەر باسىپ جٷرگەنٸنە بەك سەندٸك. حريستوس جار بولسىن وعان! بۇرىن مال سەكٸلدٸ تٸرلٸك ەتكەن ەكەنبٸز عوي, ال ول بٸزدٸ ادام قىلدى.
بۇلار ەفيمگە ٸشكٸزدٸ, جەگٸزدٸ, تٶسەگٸن سالىپ بەردٸ, سونسوڭ ٶزدەرٸ دە جاتتى.
ەفيم دە جاتىر, بٸراق ۇيىقتاعان جوق; ويىنان ەليسەي شىعار ەمەس; قۇددىستا ٷش رەت ونى ەلدٸڭ ەڭ الدىندا تۇرعان جەرٸنەن كٶرگەنٸ ەسٸنەن كەتپەي قويدى.
«مٸنە, ول قاي جەردە مەنٸڭ الدىما تٷسٸپ كەتكەن! – دەپ ويلادى. – مەنٸڭ مٸناجاتىم قابىل بولدى ما, جوق پا – كٸم بٸلسٸن; ال, ونىڭ تٸلەگٸن قۇداي قابىل ەتكەنٸ انىق كٶرٸنٸپ تۇر».
ەرتەسٸنە ٷي يەلەرٸ ەفيممەن قوشتاسىپ, دورباسىن تولتىرا سامسا سالىپ بەرٸپ, ٶزدەرٸ جۇمىستارىنا كەتتٸ; ال, ەفيم ساپارىن جالعاستىردى.
حٸٸٸ
ەفيمنٸڭ جولعا شىققانىنا دەل بٸر جىل بولعان ەكەن. كٶكتەمدە ەلگە ورالدى.
ٷيٸنە كٷن باتا جەتكەن. كەلسە, ۇلى ٷيدە جوق; مەيحاناعا كەتٸپتٸ. سول جەردەن جۇتىڭقىراپ كەلگەن بالاسىنان ەفيم جاي-جاعدايدى سۇراي باستاعان. بايقاسا, ەكەسٸ جوقتا بالانىڭ قاتتى قاجىعانى كٶرٸنٸپ تۇر. اقشاسىن ورىنسىز كٶپ جۇمساعان, جۇمىستى بەتٸمەن جٸبەرگەن. ەكەسٸ جەكٸپ, ۇرسا باستاپ ەدٸ. بالا دٶرەكٸ سٶز ايتىپ, قايىرىپ تاستادى.
– سەن ٶزٸڭ وسىنشا جۇمىستى قوپارساڭ, كٶرەر ەدٸم, –دەدٸ ەكەسٸنە. – ايدالاعا كەتتٸڭ دە, بار اقشانى ٶزٸڭمەن بٸرگە ەكەتكەنٸڭمەن قويماي, ەندٸ كەلٸپ ماعان ۇرساسىڭ.
جىنى كەلگەن ەكە, بالاسىن ساباپ تاستاعان.
ەرتەسٸنە ەفيم تاراسىچ اۋىل اعاسىنا بارىپ, بالاسى جەيلٸ سٶيلەسپەكشٸ بولىپ ەدٸ; جول ەليسەيدٸڭ اۋلاسى قاسىنان ٶتەتٸن. ەسٸك الدىندا ەليسەيدٸڭ كەمپٸرٸ تۇر ەكەن, سول امانداسىپ:
– سالامات پا, بالالاردىڭ كٸندٸك اتاسى!? امان-ساۋ بارىپ قايتتىڭ با, جارقىنىم?! –دەپ جاتىر.
ەفيم تاراسىچ كٸدٸردٸ.
– قۇدايعا شٷكٸر, – دەدٸ سونسوڭ, – بارىپ قايتتىم; سەنٸڭ شالىڭدى جوعالتىپ الىپ ەم, بٸراق ەسەن-ساۋ كەلٸپتٸ دەپ ەستٸدٸم عوي ٷيگە.
ٶزٸ دە مىلجىڭداسقاندى جاقسى كٶرەتٸن كەمپٸر ەدٸ, سايرادى ەندٸ:–كەلدٸ وتاعاسىمىز! – دەدٸ. – ەلدەقاشان كەلدٸ! ۋسپەنيا مەيرامىنان كەيٸن كٶپ ۇزامادى-اۋ دەيٸم. قۇدايدىڭ امان-ەسەن جەتكٸزگەنٸنە بەرٸمٸز مەز بوپ قالدىق! ول جوق بولسا, ٷيدٸڭ ٸشٸ قاڭىراپ قالعانداي كٶرٸنەدٸ. قارىق قىلىپ جاتقان جۇمىسى دا جوق, ەرينە – قارتايدى عوي. بٸراق وسى ٷيدٸڭ باس يەسٸ بولعان سوڭ, ورتامىزدا وتىرعانىنا بەرٸمٸز مەزبٸز. ەسٸرەسە, بالاسى قانداي قۋاندى دەسەڭٸزشٸ! «ەكەم جوق بولسا – كٶزٸمنٸڭ نۇرى كەتكەندەي بولام», – دەيدٸ. ول جوقتا, جارقىنىم, كٶڭٸلٸمٸز قوڭىلتاقسيدى دا تۇرادى. قايتەيٸك, جاقسى دا كٶرەمٸز; ايايمىز دا.
– ٶزٸ قازٸر ٷيدە مە, جوق پا?
– ٷيدە, باۋىرىم, ومارتاسىندا ارالاردىڭ ۇياشىقتارىن قىرىپ جاتقان بولار. تٷسٸمٸ مول دەپ وتىرعان. قۇدايدىڭ ارالارعا مۇنداي قۋات بەرٸپ, بالدى ٷيٸپ تاستاعانىن بٸزدٸڭ شال ٶمٸرٸ كٶرمەپتٸ. «جاراتقان دا كٸسٸنٸڭ نيەتٸنە قاراپ بەرەدٸ ەكەن عوي» دەپ قويادى ٶزٸ. بارساڭشى, جارقىنىم, ول دا بٸر قۋانىپ قالسىن!
اۋىزٷيدەن ٶتٸپ, ەفيم اۋلا ارقىلى سىرتتا جٷرگەن ەليسەيگە بارعان. ومارتاعا كەلسە, بەتٸنە ۇستاعان تورى دا, قولىنا كيگەن قولعابى دا جوق, بٸر اق قايىڭنىڭ تٷبٸندە سۇر شەكپەندٸ ەليسەيٸ تۇر. ەنەبٸر كەزدە, قۇددىستا, قۇدايتاعالانىڭ ۇلىنىڭ تابىتى جانىڭدا كٶرگەنٸندەگٸدەي, ەكٸ قولىن ەكٸ جاققا جايىپ جٸبەرگەن; كٶزٸ – اسپاندا; باسى ايناداي جالتىراپ, دەل سول قۇددىستاعىداي تٶبەدەن تٶنگەن كٷن سەۋلەسٸ اق قايىڭنىڭ جاپىراقتارى اراسىنان ونىڭ جالتىر باسىندا قۇبىلا ويناق سالادى. ال, قۇجىناعان التىنسارى ارالار ٶزدٸگٸنەن ٶرٸلگەن سارى التىن تەج سەكٸلدەنٸپ, ونىڭ باسىن قورشاي ۇشىپ جٷر, بٸراق ەشقايسىسى ونى شاقپايدى. مۇنى كٶرگەن ەفيم قالت تۇرىپ قالعان.
وسى كەزدە:
– ەي, تامىرىڭ كەلدٸ عوي! – دەپ ەليسەيدٸڭ كەمپٸرٸنٸڭ شالىنا ايقايلاعان داۋسى ەستٸلدٸ.
جالت قاراعان ەليسەي سەرٸگٸن كٶرٸپ, قۋانعاننان تامىرىنا قاراي اسىعا قادام باسقان; جول-جٶنەكەي ساقالىنىڭ اراسىنا كٸرٸپ كەتكەن بٸر-جار ارانى ساۋساعىنىڭ ۇشىمەن ابايلاپ قانا شىعارىپ جٸبەرٸپ كەلە جاتتى.
– ا-ا-ال, امانسىڭ با, تامىر!? مٸنە, ناعىز ازامات دەگەن!... يە, سەتٸمەن بارىپ قايتتىڭ با?!
– اياعىم باردى عوي ەيتەۋٸر; ساعان ارناپ يوردان ٶزەنٸنٸڭ سۋىن دا ەكەلدٸم. كەلٸپ, ٶزٸڭ الىپ كەت; ال, شارشاپ-شالدىعىپ بارعان ەڭبەگٸمٸزگە قۇدايتاعالا نيەتٸمٸزدٸ قابىل ەتتٸ مە, جوق پا – كٸم بٸلسٸن!
– جە, شٷكٸرلٸك ەت, جاراتقان يە جار بولسىن!
ەفيم سابىر ساقتاپ سەل بٶگەلگەن.
– يە, اياقتاي باردىم-اۋ, – دەدٸ سوسىن ەلگٸ سٶزٸن تاعى قايتالاپ. – بٸراق نيەت قىلىپ بارعان – وسى مەنٸڭ ٶزٸم بە, ەلدە باسقا بٸرەۋ مە, وسى جەرٸ...
– قۇداي بٸلەدٸ-داعى, تامىر! قۇداي بٸلەدٸ عوي ونى.
– قايتاردا ەلگٸ سەن ايالداپ قالعان ٷيگە مەن دە باس سۇققام...
ٸشٸ قىلپ ەتە قالعان ەليسەي, مىنا سٶزدٸ ەستٸگەندە قالبالاقتادى دا قالدى:
– قۇداي ٸسٸ عوي ول داعى, تامىر! قۇداي ٸسٸ عوي...– دەي بەردٸ ابدىراپ. – ال, ەندٸ نەعىپ تۇرمىز!? ٸشكە كٸرمەيسٸڭ بە? كٸرسەيشٸ ٷيگە, بال ەكەلەيٸن.
ەڭگٸمەنٸ باسقا ارناعا بۇرىپ جٸبەرگەن ەليسەي, ەندٸ ٷي-جايىنىڭ كٶر-جەرٸن سٶز ەتٸپ, قايداعى جوقتى تەرمەلەي جٶنەلگەن.
ەفيم قينالا كٷرسٸندٸ; سونسوڭ ەلگٸ ٷيدەگٸ ادامدار تۋرالى دا, ٶزٸنٸڭ مۇنى قۇددىستا قالايشا ٷش رەت كٶرگەنٸ جەيلٸ دە, ەليسەيگە ەندٸ ەشتەڭە ايتقىسى كەلمەي قالدى. ٶيتكەنٸ, بۇ تٸرلٸكتەن اقيرەتكە اتتانىپ كەتكەنشە, ەركٸم ٶز موينىنداعى ادامشىلىق قارىزىن تٶڭٸرەگٸندەگٸ جۇرتقا دەگەن جاناشىرلىعىمەن, ھەم جاقسى ٸستەر جاساۋ ارقىلى عانا ٶتەۋٸ كەرەكتٸگٸ – قۇدايتاعالا ەر قۇلىنىڭ جەكە ٶزٸنە جٷكتەگەن مٸندەت ەكەنٸن, ول ەندٸ عانا پايىمداعان ەدٸ.
لەۆ تولستوي
تەرجٸمالاعان
قاجىعالي مۇحانبەتقاليۇلى
"جۇلدىز" جۋرنالى
