Ioan. IV.,
19. – Áiel oǵan: Oipyrmai, osy sen paiǵambar shyǵarsyń, – deidi.
20. Bizdiń ata-babalarymyz osy taýda sájde etken, al siz bolsańyz, sájde etilýge tiisti oryn Quddysta deisiz.
21. Sonda álgi áielge Ǵaisa: Jaratqan Iege tek bul taýda ǵana emes, Quddysta da ǵana emes, áli talai-talai jerlerde sájde etetin zaman kele jatqanyna kámil senińiz, – dedi.
22. Sizder ne nársege sájde etip júrgenderińizdi ózderińiz bilmeisizder; al, biz bilemiz, óitkeni bizdi iahýdiler ǵana qutqarady.
23. Jaratqan Iemizge shynymen moiynusynǵandardyń zamany birjola keledi; tipti iman men aqiqat úshin sájde etýshilerdiń zamany týdy deýge de bolady; óitkeni, Jabbar Haqtyń óziniń izdegeni de tek sondai sájde etýshiler-di.
I.
Qudaiǵa qulshylyq qylyp qaitý úshin, eki shal ejelgi Quddysqa barmaqshy boldy. Onyń biri - Efim Tarasych Shevelev deitin aýqatty mujyq edi. Ekinshisi –qońyrtóbel ǵana kúii bar Elisei Bodrov deitin kisi bolatyn.
Efim bir baisaldy mujyq edi, araq ta ishpeitin, temeki de tartpaityn; nasybai iiskemeitin; ómiri boǵaýyz aityp eshkimmen uryspaǵan; biraq dili qatty, minezi de qatańdaý adam-tuǵyn. Eki merzim qatarynan aýyl ákimi bolǵan ol, ornynan túskende moinyna kók tiyn da ilgen joq, taza shyqty. Otbasy kópjandy edi: eki uly jáne nemeresi úilengen, bári birge turatyn. Ózi bir eńgezerdei, qoiý qaba saqaldy, keýdesi tip-tik mujyq edi, jetpiske aiaq basqanda ǵana aq kire bastaǵan saqalyna. Elisei bolsa, bai da emes, kedei de emes, burynyraqta aǵash sheberi bolyp anda-munda júrip, endi egde tartyp eńkeigen shaǵynda ǵana úiinen baiyz tapqan, eptep bal arasyn ósirýmen ainalysatyn sharǵa boilylaý shal edi. Bir uly mal tabýdyń qamymen jalda júretin; ekinshisi – úiinde. Ózi bir ashyq-jarqyn, ańqyldaǵan adam bolatyn. Araq ta ishti, nasybai da iiskedi; sosyn án aitqandy jaqsy kóretin; biraq eshkimge tiisip kórgen emes; úidegilermen de, túzdegilermen de isha-ai! despegen, birtoǵa kisi-tuǵyn. Syrt tulǵasy, álginde aitqanymyzdai, sharǵa boily, óńi qaratory, buiralanǵan shaǵyn ǵana saqaly bar jáne... óziniń áýlie tutatyn Elisei paiǵambary sekildi, bul da shash ataýlydan ada, naǵyz jaltyrbastyń ózi edi.
Saparǵa birge attanamyz dep, bul shaldardyń ózara ýaǵdalasqandaryna kóp bolǵan; alaida, ana sharýasyna bir, myna sharýasyna eki ainalshyqtaǵan Tarasychtyń murnyna sý jetpei-aq qoidy. Búgin bireýin bitirse, erteń ekinshisi shyǵady: birese nemerem úilengeli jatyr edi deidi, endi birde – áskerden kele jatqan kenje ulymdy kútip alaiynshy! – deidi; sóitip júrip aqyry úi salmaq óner shyǵardy.
Kúnderde bir kún, qariialar meiramda ushyrasyp qalyp, úi irgesinde úiýli jatqan bórenelerge kep ekeýi quiryq basqan.
– A-al! – dedi Elisei so jerde sóz bastap. – Sonymen, Qudai aldyndaǵy qaryzymyzdy óteýge qashan attanatyn boldyq?
Efim tyrjidy.
– Já, sál kidire turalyqshy! – dedi sonsoń aqtalǵandai. – Qiyn soǵyp tur maǵan biylǵy jyl. Myna bir úidi bastai qoiyp em, ári ketse bir júzge qalqaityp qalarmyn desem, qarajaty úsh júzdiń ústine shyǵyp ketti. Sonyń ózinde, aýy men baýy bitip bolar emes. Shamasy, jazǵa deiin sozylar túri bar. Qudai qalasa, osy jazda bárin tastap birjola attanarmyz, –dedi.
– Meniń oiymsha, –dedi Elisei, – osynyń keiinge qaldyratyn túgi joq, qazir ketýimiz kerek. Naǵyz jol shegetin der shaq – kóktem ǵoi bul...
– Der shaq degeniń durys qoi, biraq bastap qoiǵan isti aiaqtamai, qaitip tastap kete berersiń?!
– Nemene, aiaqtaityn adam tappai otyrsyń ba? Balań bar emes pe?!
– Balasy túskir sony oidaǵydai ete alsa ǵoi! Úlken ulǵa senim de joq – jii-jii jutyńqyrap qoiady.
– E, tamyr, biz ólemiz. Ózderi bizsiz de ómir súrmei me?! Áste, uldyń ózi de úirene bergeni jón ǵoi.
– Solaiy – solai-aý, biraq is óz kózińniń aldynda tiianaqtalǵanyna ne jetsin!
– Ái, qudaidyń pendesi! Tiri kisiniń tirshiliktegi sharýasy bite me... Jaqynda bizdiń úidegi qatyn-qalash jabylyp, meiram qarsańynda kór-jerdi qaǵyp-silkip, jýyp-shaiyp ábigerge túsip jatqan. Anany da isteý kerek, mynany da bitirý kerek, qaisybirine úlgermek. Úlken kelinim – bir aqyldy áiel, sol aitady: «Qudaiǵa shúkir, bizdiń kútken-kútpegenimizge qaramastan, osy meiramnyń kele qalatyny qandai jaqsy; áitpegende, qansha álektensek te, munsha sharýany bir kúnde eńsere alar ma edik» dep. Sol aitpaqshy, ár nárse óz ýaǵynda; áitpese, taýsyla ma bu dúnieniń ábigeri.
Tarasych ta bul sózge oilanyp qaldy.
– Myna bir úige kóbirek shyǵyndanyp qoiyp em, – dedi, endi ol. – Saparǵa da qur qol attana almaisyń. Qarajat kerek. Búginde 100 somnyń ózi – az aqsha emes.
Elisei shal ezý tartty.
– Sen jylanba, tamyr! – dedi sonsoń. – Seniń dáýletiń menikinen on ese artyq emes pe, sóitip otyryp aqshany ýaiymdaisyń. Qai kúni attanatynymyzdy aitshy, búgin túgim joq bolsa da, sol aqshany erteń-aq tabaiyn.
Tarasych myrs etip, miyǵynan kúldi.
– Baishikesh aiaq astynan shyqty ǵoi, – dedi sonsoń. – Qarai gór! Al, qaidan almaqsyń ol aqshany?
– Úiimdegini sypyryp-siyryp, qansha bolsa, sonshasyn alam; al, jetpesin – omartamnyń on shaqty uiashyǵyn kórshige satqannan túsken aqshamen toltyram. Ol kisi kópten surap júrgen.
– Biyl omartanyń túsimi mol bolady, ókinip qalasyń ǵoi.
– Ókinish?! Joq, tamyr! Ómiri ózim jasaǵan kúnálardan basqaǵa ókinip kórgen jan emespin. Imannan artyq eshteńe joq bu dúniede.
– Solaiy – solai ǵoi, biraq úii túskir ybyrsyp-qoqsyp jatqanda berekeń bolmaidy eken..
– Imanymyz tazaryp, janymyz jańǵyrmasa, berekesizdiktiń kókesi áli sonda bolady. Paryzymyzdy ótemek boldyq pa – ketkenimiz jón! Shyn aitam, keteiik.
II
Sóitip, Elisei joldasyn kóndirdi. Efim oilanyp-oilanyp, aqyry erteńgilik Eliseidikine keldi.
– Qoi, attanalyq, – dedi ol, – aitqanyńnyń bári ras. Ólsek te, tiri bolsaq ta, – bári bir Qudaidyń qolynda ǵoi. Aiaq-qolymyz saýda, ál-qýatymyz barda, baryp qaitalyq.
Bir aptadan keiin qariialar býynyp-túiine bastady.
Tarasychtyń aqshasy óz úiinde edi. 100 somyn jolǵa alyp, 200 somyn kempirine qaldyrdy.
Elisei de jolǵa jinalǵan; omartasyndaǵy aralardyń on uiashyǵyn kórshisine satyp, on qalypshadan qansha tól ónse, sonyń barlyǵyn da álgi kisige qosa berdi. Aqysyna nebári 70 som ǵana aldy. Qalǵan 30 somdy úidegilerden tam-tumdap taǵy jinady. Kempir «óle qalsam, ahiretke attandyrýǵa kerek bolar» dep tyǵyp júrgenin berse; kelini óziniń tirnektep jiǵanyn usyndy.
Efim Tarasych bar sharýany úlken ulyna nyqtady: qai jerden shabyndyqqa qansha jer alý kerek, kóńdi qaida aparyp tógý kerek, myna úidi qalai turǵyzyp, qalai tóbesin jabý kerek – ábden táptishtedi. Bárine basyn qatyryp, bári-bárine buiryq berýmen boldy. Elisei bolsa, satylǵan ara uiashyqtaryndaǵy jas óskinderdi bólek ornalastyryp, erteń kórshige esh qiianat-qaraýlyq jasamai berýdi kempirine amanattady da, úi sharýasyna bailanysty lám demesten, «Ne istep, ne qoiatyndaryńdy jumys yńǵaiyna qarai ózderiń kóresińder ǵoi», – deýmen ǵana tyndy. Bar aitqany: – Qojaiyn ózderiń; ózderińe ne qolaily – sony isteisińder ǵoi!
Shaldar osylai daiyn boldy. Úilerinde tandyr nan japqyzyp, dorbalar tigip, jańadan shulǵaýlar jasatyp, aiaqtaryna jańa shoqailaryn kiip, basy artyq shabatalaryn dorbalaryna saldy da, jolǵa ábden saqadai sailanyp aldy. Ertesine úi-ishteri aýyl shetine sheiin shyǵaryp salyp, qaiyr-qosh aitysty da, shaldar uzaq saparǵa attanyp kete barysty.
Jolǵa jadyrańqy kóńil-kúimen shyqqan Elisei, aýyldan uzaǵandary sol eken, shym-shytyryq sharýa jaiyn múlde umytty. Kókiregindegi jalǵyz-aq oi: jol ústinde joldasymdy irenjitip almasam eken; áldebireýge aýzymnan dóreki sóz shyǵyp ketpese igi; tatý-tátti hám syilastyqpen barar jerimizge baryp, aman-esen úiimizge qaitsaq eken, – boldy. Júrip keledi Elisei, júrip keledi... Júrip kele jatyp ishtei iia duǵa, iia áýlielerdiń ǵumyrnamasynan ózi biletinderin san qaitara kúbirlep, jadynda jańǵyrtyp kele jatty. Jol ústinde ushyrasyp qalǵandarmen de, qonalqaǵa toqtaǵan jerdegi kisilermen de barynsha inabatpen tildesip, jyly sózi men jaqsy lebizin aiamaýǵa da tyrysyp baqty. Saparǵa shyqqaly kókiregi de sergek, kóńili de qýnaq. Tek bir nársege ǵana jigeri jetpedi Eliseidiń. Nasybai iiskeýdi tastaǵysy kelip, shaqshasyn ádeii úide qaldyryp edi, sodan ishi pysyp, jaman zerikkeni. Jol ústinde kezdesken bireý aqyry nasybai berip edi. Elisei serigin kúnáǵa batyrmaý úshin, álsin-álsin odan keiindep qalyp, qazir sony bir ózi ǵana jasyryp iiskep qoiyp kele jatty.
Efim Tarasych ta tyń, nyq basyp jaqsy kele jatyr; jamanshylyqtan aýlaq. Bos myljyń sóz aitpaidy, biraq janynda jadyrańqylyq joq. Úi-jaiynyń qamy oiynan keter emes. Ondaǵylar ne istep jatyr eken, – dep ýaiymdai beredi. Balama anany óit, mynany búit dep tapsyrýdy umytyp ketken joqpyn ba; ol sonyń bárin taptuinaqtai qylyp istep jatyr ma, joq pa? – dep alańdaidy. Jol boiy bottashyq egip jatqandardy, iaki kóń tasyp júrgenderdi kórse boldy, balam da osylai men aitqandai etip, istep jatyr ma, joq pa, – dep oilai beredi. Quddy, ózi aitqandai etip istep jatpasa, qaityp baryp, bári-bárin qaitadan kórsetetin, iaki ózi-aq isteitin kisi sekildi.
III
Bes apta jol júrdi shaldar; úiden kiip shyqqan shabatalary tozdy, jańasyn satyp alýǵa týra keldi; sóitip, hoholdar eline jetti. Úilerinen shyqqannan beri qonalqaǵa da, as-aýqattaryna da aqsha tóleýmen bolǵan; hoholdarǵa aiaq iliktirgennen-aq jurt birinen soń biri, kezek-kezek shaqyratyn boldy bulardy. Úilerine shaqyryp qana qoimai, as-sýyn da berdi, aqsha da almady; ol – ol ma, attanarda dorbalaryna nan-panyn salyp, keibireýi tipti áspettep pisirgen tandyr nandaryn da tyqpalap jatty. Osylaisha shaldar esh qiyndyq kórmesten, jeti júz shaqyrymdai jer júrip tastady; taǵy bir ýálaiattan ótip edi, bir astyq shyqpai qalǵan aimaqqa tap keldi bular. El qonalqaǵa oryn berýin berdi, túnep shyqqandaryna da aqsha suraǵan joq, biraq as-aýqat berýdi qoidy. Tipti nannyń ózin barlyq jerde birdei usynbaǵany bylai tursyn, keide sonyń ózi aqshaǵa da tabylmady. «Byltyr túk astyq shyqpady. Bailar kedeilenip, bar jiǵan-tergenderin satyp tyndy; ortashalar – taqyr tazalandy; al, jarly-jaqybailardyń bul jerden qarasy óshti; birqatary qaiyrshy bop elden sadaqa surap ketti; al úide qalǵandary kákir-shúkirdi talǵajaý etip jatqan bolar. Qys boiy jurt bidaidyń topany men bidaiyqtyń basyn jep shyqty», – desti jurt.
Birde qonalqaǵa toqtaǵan shaldar 15 fýnttai ǵana nan satyp alyp, sol jerde túnep shyqty da, kún ysyp ketpei turǵanda biraz jerdi óndirip tastalyq dep, eleń-alańda jolǵa shyǵyp ketken. 10 shaqyrymdai jer júrgen soń bir ózenniń jaǵasyna jetip, otyrysty; tostaǵandaryna sý toltyryp alyp, qatqan nandaryn sýǵa shylap jep, aiaq kiimderin qaitadan kiip alysty. Taǵy biraz otyryp, ábden tynyqqan boldy. Elisei múiiz shaqshasyn shyǵarǵan. Ony kórip Efim Tarasych basyn shaiqap-shaiqap qoidy.
– Qalai ǵana... – dedi sonsoń, – osyndai jiirkenishti nárseni tastai almaisyńdar!
Elisei qolyn bir-aq siltedi.
– Jeńdi meni bul kúná, – dedi sonsoń. – Qaiteiin!
Oryndarynan turyp, joldaryn ári jalǵastyrdy. Taǵy da on shaqty shaqyrym ilgeriledi. Úlken bir qystaqqa kelip kirgen, kidirmesten kóktei ótip ketti. Osy kezde kún de ábden ysydy. Qatty pysynaǵan Eliseidiń demalǵysy, sý ishkisi kelgen; biraq Tarasychtyń toqtar túri kórinbedi. Jalpy, Tarasych júriske berik eken, onyń sońynan elpeńdep erip otyrýdyń ózi Eliseige onsha ońai tigen joq.
– Sý iship, shól bassaq pa eken... – degen.
– Ishkiń kelse, ish. Men shóldegen joqpyn, – dedi serigi.
Elisei toqtady.
– Sen, – dedi sonsoń, – kútpei kete ber, men ánebir tamǵa júgirip baryp, sý iship shyǵaiyn. Qazir-aq qýyp jetem ǵoi.
– Jaraidy, – degen Efim Tarasych sol baǵytymen bir ózi ilgeri kete bardy da, Elisei álgi úige qarai buryldy.
Kelse, bul bir – jupynylaý, soqpa tam eken; irge jaǵy qara balshyqpen sylanǵan da, joǵarǵy jaǵy – áktelgen; biraq suryna qarasań, kópten mailanbaǵany kórinip-aq tur: qabyrǵalarynyń sazy kesek-kesek bop opyrylyp túsken; shatyrynyń da bir búiiri qisaiyp, usqyny ketip qalypty. Úidiń kirer esigi aýla jaqta eken. Elisei sol aýlaǵa endi; qarasa, kóń úiindisiniń qasynda bir kóse kisi jatyr; ózi ap-aryq, kóileginiń etegin hoholshylap shalbarynyń ishine salǵan. Shamasy, kóleńkege qisaiǵan bolýy kerek, biraq shaqyraiǵan kún kózi eregiskendei, qazir tap sonyń ústine tónip tur. Álgi kisi bolsa, qozǵalmastan jatyr, alaida uiyqtap jatqan kisi emes. Elisei daýysyn shyǵaryńqyrap: «Sý iship shyǵýǵa bolar ma eken?» dep edi, til qatqan joq. «Iia syrqat, iia kisi kelgenin jaqtyrmaityn bireý-aý!» dep oilaǵan Elisei, endi esikke jaqyn kelgen. Úiden jylaǵan balanyń daýsy shyqty. Esiktiń shyǵyrshyǵyn syldyrlatqan. Ún joq. «Qojaiyn!» - dep daýystap edi. Tym-tyrys. Esikti endi taiaqpen qaqqylap:– «Ýa, shoqynǵan baýyrlar!»– degen. Qybyr etken jan joq. «Ýa, qudaidyń quldary! – dep edi. Eshkim ún qatpady. Endi bolmaǵanda Elisei qarasyn batyrmaqshy edi, kenet... esiktiń arǵy jaǵynan áldebireýdiń aýyr yńyrsyǵan únin qulaǵy shalyp qaldy. «Baiǵustar bir bálege ushyrap qalǵan ba? Qaraiynshy!» – degen oi jeńgen Elisei úige qarai jedel qadam basty.
IV
Elisei esiktiń shyǵyrshyǵyn burap edi, bekitilmegen eken. Ony shalqasynan ashyp tastap, aýyz úige kirgen. Tórgi bólmeniń esigi de ańqaiyp jatyr. Sol qol jaqta – pesh. Qarsy aldynda – esik jaq burysh; buryshta – kún saiyn shoqynatyn daǵdyly oryn jáne bir stol tur; stoldyń arǵy jaǵynda shaǵyn sáki; sol sákide jalań kóilekti, shashy qobyraǵan bir kempir otyr; basyn stolǵa súiepti. Ózi ázer otyrǵan álgi kempirdiń qasynda tyrli aryq, quddy balaýyzdan jasalǵandai sap-sary, ishi keýip, qarny qampiyp ketken bir bala ájesiniń jeńinen tartqylap, áldene surap eńireidi kep eńireidi. Elisei ishke kirdi. Úidiń ishin sasyq iis alyp ketken. Qarasa, peshtiń artyndaǵy kereýette bir áiel jatyr. Ózi etpetinen sulapty, eshkimge qarar shamasy joq, tek qoryldaidy da, aiaǵyn birese sozyp, birese baýyryna tarta beredi. Derti shydatpaǵan kezde eki búiirine kezek aýnaqshidy da, sol kezde sasyq iis qolqańdy qabady, – shamasy, dáretin astyna jiberip jatqan baiǵustyń tósek-ornyn aýystyrar eshkim joq sekildi. Kempir ǵana basyn kóterip edi, qaqiyp turǵan buǵan kózi tústi.
– Nemene, – dedi álsiz únmen, – ne kerek? Ne surap tursyń óziń!? Joq, shyraǵym, eshteńe. Dym joq!
Kempirdiń sóz lámin Elisei túsindi, qasyna jaqynyraq keldi.
– Men de bir qudaidyń quly edim, – dedi sonsoń. – Sý ishkeli ǵana bas suqqam.
– Dym joq, – dep otyrmyn ǵoi, –dym joq! Qolǵa iligýge jararlyq túk joq bul úide. Jónińmen júre ber.
– Apyrai, eń bolmasa myna áieldiń astyn tazartarlyq bir saý adam joq pa úilerińde, – dep, Elisei qadala surady.
– Iá, eshkim joq; bir adamymyz aýlada ólgeli jatyr, biz munda...
Beitanys kisini kórip, kóz jasyn kól qylyp otyrǵan bala baǵana qoia qoiyp edi, endi kempirdiń kádimgidei til qatysqanyn baiqaǵan soń, qaitadan jeńinen ustap alyp: «Nan bershi, áje-e-e! Nan...» dep jylai bastady.
Elisei kempirden taǵy birdeńe suramaq bola berip edi, osy kezde anadaidan shatqaiaqtai kóringen bir erkek jar jaǵalai kelip, sákige otyram dei bergeninde, kózdegen jerine jete almai, bosaǵadan attaǵan boida qulaǵan jerine qisaia ketti. Turýǵa talaptanǵan da joq, tili saý áiteýir. Bir sózdi úzip-úzip aitady da, demalyp alyp, ekinshisin áreń aitady.
– Ashtyq deitin... bir... náýbet keldi ǵoi. Óletin boldy ǵoi... mynalar...ashtyqtan! – dep, álgi balany iegimen nusqaǵan erkek eńirep qoia berdi.
Eki iyǵyndaǵy dorbalaryn silkip tastap, qoldaryn bosatyp alǵan Elisei, áýeli dorbalaryn jerge qoiyp, odan qaitadan kóterip alyp sákiniń ústine shyǵaryp, aýzyn sheshe bastady. Sheshti dorbanyń aýzyn; nanyn, pyshaǵyn shyǵardy; sosyn úlken bir kesek nandy bólip, álgi erkekke berdi. Erkek nandy almai, kózi jáýdiregen álgi bala men sonyń qasyndaǵy kishkentai qyzdy nusqap, «solarǵa, – sol baiǵustarǵa, – berseńshi» degendei, iek qaqty. Elisei balaǵa da berdi. Nan iisin sezgen bala dereý umtylyp, qos qolymen birdei jarmasqan boida, tumsyǵymen nannyń ishine kirip ketti. Peshtiń artynan shyqqan qyz da nandy kórip, eki kózi soǵan qadalyp qaldy. Elisei oǵan da berip jatyr. Taǵy bir tilimin kempirge ustatyp edi. Kempir de alyp, aqyryn shainai bastady.
– Sý ákeler me edi, – dep qoiady ózi, – aýzym keýip qalypty. Keshe me, búgin be, – esimde joq, – sony ákele qoiaiynshy dep em, jete almai, jolda quladym; bireý-mireý alyp ketpese, shelek te sol jerde jatqan shyǵar.
Qudyqtarynyń qaida ekenin surady Elisei. Kempir túsindirgen boldy. Elisei baryp, shelekti tapty; sýdy ákeldi, mynalardyń shólin qandyrdy. Balalar sýǵa shylap taǵy nan jedi, kempir de qaýjańdap jatyr; erkek biraq aýzyna almady. «Ár jaǵym tartpai tur, – deidi. – Qaiteiin!» Kereýette jatqan qatyn basyn kótermek túgili, esin de jiǵan joq, tek dóńbekshýmen boldy. Elisei qystaqtaǵy dúkenge baryp, aqtalǵan tary, tuz, un, mai aldy. Úige kelgen soń kishkene baltany taýyp alyp, otyn butarlap, peshke ot jaqty. Kishkentai qyz qolynan kelgeninshe buǵan kómektesip júr. Elisei kóje istep, botqa pisirip, sonymen úidegilerdi bir aýqattandyrdy-aý áiteýir.
V
Erkek sodan eptep júrek jalǵaǵan boldy, kempir de aýqattandy; al, álgi kishkentai qyz ben er bala ydystaryn ábden jalap-juqtap bolǵan soń, qushaqtasqan kúilerinde uiyqtap ketti.
Mundai kúige qalai túskenderin álgi erkek pen kempir sonda ǵana jyr qylyp aita bastady.
– Buryn da shalqyǵan dáýletimiz bolǵany shamaly edi, –deidi, – al, byltyr bul mańaida tipti dym shyqpai qalyp, qolda barymyzdy qara kúzdiń basynan-aq jei bastadyq. Azǵantai jiǵan-tergenimiz ne bolsyn; onyń ózin de jep taýysqan soń, endi kórshi-kólem men imanjúzdi-aý degen adamdarǵa alaqan jaiýǵa týra keldi. Alǵashqy kezde jurt ol-pul berýshi edi, keiin betimizdi qaitaryp tastaityn boldy. Al, bergisi kelgenderdiń ózderinde de, bul kezde eshteńe qalmaǵan-dy. Bara-bara bireýden birdeńe suraýdyń ózi uiatqa ainaldy: jurttyń bárine aqshalai da, undai da, nandai da qaryzbyz. Jumys izdep em, – deidi erkek, – jumys joq. Qaida barsań da, tek as-aýqat úshin-aq jumys izdep, yzǵyp júrgen halyq. Bir kún isteseń, eki kún jumys tappai, bos sendelesiń. Kempir men ana qarǵadai qyz qaiyr surap, el kezip ketedi. Sadaqa ónimsiz; nan degeniń eshkimde joq. Sonda da nápaqamyzdy eptep taýyp júrgendei edik; osylai-osylai jańa astyqqa da iligip qalarmyz dep te oilaǵanbyz. Biraq kóktem týa jurt qaiyr-sadaqa berýdi múlde doǵardy; oǵan myna indet kep qosyldy. Jaman náýbet boldy bul! Bir kún nár tatsaq, eki kún ashpyz. Lajsyzdan shóp jeýge kóship edik. Sol shópten be, álde basqa birdeńeden be, áiteýir anaý áielge bir bále jabysty. Áne, tósek tartyp jatyp qaldy; meniń de, mine, – dedi erkek, – qozǵalarlyq halim joq. Ońalyp keterge jaǵdai da bolmai tur ǵoi, qaiteiin.
– Jalǵyz men ǵana, – dedi kempir osy jerde áńgimege aralasyp, – basymdy taýǵa da soqtym, tasqa da soqtym. Biraq as-sýsyz qashanǵa deiin shydaiyn; ábden álsirep, mine, óler halge de jetippin. Anaý kishkentai qyz da tityqtap bitti, ári uialatyndy shyǵardy. Kórshilerge baryp kelshi dep edik – barmaidy. Buryshqa tyǵylyp alyp, tymsyraiyp otyrǵany. Burnaǵy kúni kórshi áiel kirip shyqqan, ári ash, ári aýrý ekenimizdi kórip, ol da short burylyp alyp qaiqaidy. Qaitsin, onyń óziniń de kúieýi ketip qalǵan, shiettei balalarǵa birdeńe bereiin dese, túgi joq. Biz de «ólgen jerimiz osy shyǵar» dep, jatyr edik qoi, kózimizdiń jumylǵanyn kútip...
Bulardyń áńgimesin tyrp etpei otyryp tyńdaǵan Elisei, sol kúni joldasyn qýyp jetpek bolǵan oiynan ainyp, osynda qonyp qaldy. Tańerteń erte turǵan ol, quddy osy úidiń qojaiyny ózi sekildi, birden sharýaǵa kiristi. Kempirmen birge qamyr ilep, pesh jaqty. Kishkentai qyzben birge kórshilerge baryp, kerek-jaraqty jiystyrdy. Birdeńe suraiyn dese – dym joq, bárin satqan-saýǵan; iia sharýaǵa qajet qural-jabdyq joq, ne kier kiim joq. Elisei endi kerek kór-jerdi ózi jiystyra bastady: keibirin qoldan jasady, keibirin dúkennen satyp aldy. Osylaisha ol bir kúnin óltirdi; kelesi kún de zyrlap óte shyqty: úshinshi kúni de osynda qaldy. Balaqai boiyn kóterdi, sákiniń ústine shyǵyp oinap, Eliseige erkeleitindi shyǵardy. Al, qyz balanyń júzine tipti shyrai kirip, bar sharýaǵa da qol ushyn berip, kóńildi júretin boldy. «Ata! Atajan!» dep Eliseidiń sońynan qalmai júrgeni sol! Kempir de eńsesin tiktep, kórshisine baryp qaitty. Erkek jar jaǵalai alatyn halge jetti. Kerýette jatqan áiel ǵana basyn kótere almaǵan; úshinshi kúni ǵana kózin áreń ashqan ol da bir kezde talǵajaý qylarlyq tamaq suraýǵa jarady-aý. «Oipyrai! – dep oilady Elisei, – osynsha ýaqyt joǵaltam dep oilaǵan joq edim, endi qozǵalaiyn».
VI
Tórtinshi kún «qyzyl jumyrtqa» meiramynyń aýyzasharyna sáikes kelip qalǵan eken; «Qoi, elmen birge aýyzasharǵa qatysaiyn, mynalarǵa da meiramda ol-pul áperip, kóńilderin kótereiin; sosyn keshkilik júrip ketermin» dep sheshti Elisei. Taǵy da qystaq ortalyǵyna baryp, sút, appaq aq un, shoshqanyń maiyn satyp aldy. Sodan kempir ekeýi kúni boiy asty, qýyrdy, pisirdi-túsirdi – ne kerek, tynym tappady, al kelesi kúni erteńgisin Elisei tańǵy ǵibadatqa ketti; osynda kelip, elmen birge aýyzasharǵa qatysty. Sóitse, tap osy kúni álgi kerýette jatqan áiel de aiaǵyna turyp, táltirektep júre bastapty. Erkek saqal-murtyn qyryp, kempir jýyp qoiǵan taza jeidesin kiip, osy qystaqtaǵy eń bai mujyqtan rahym etýin suraýǵa ketipti. Óitkeni, shabyndyq jeri de, egistigi de, álgi asa aýqatty mujyqtan alǵan qaryzyna kepilge qoiylǵan eken, biylǵy jańa astyqtyń ónimine deiin sol egistik jeri men shabyndyǵyn ózine qaitara tursa eken dep, suramaqshy kórinedi. Biraq keshkisin eńsesi ezilip, úige súiretilip ázer oralǵan qojaiyn: «Qaiyrymshylyq jasamady, qaiteiin! – dep, óksip qoia berdi. – «Aqshańdy ákel de, al!» deidi.
Elisei taǵy da oiǵa batty. «Oipyrmai, endi qaitip ómir súredi bular? – dep oilady ol. – Erteń jurt shalǵy salýǵa shyǵady, al bularda dym joq: shabyndyqtary kepilge qoiylǵan. Qara bidai da áni-mini piskeli tur, jurt orýǵa kirispekshi (biyl jáne bitik shyqty ǵoi ózi, qudai buiyrtsa!); al, bularda jaqsylyqtan úmit joq; on sotyq jerin álgi aýqatty mujyqqa áldeqashan satyp jibergen. Erteń men ketsem, bular taz qalpyna qaita túspei me!?»
Aýyr oi eńsesin ezgen Elisei taǵy da keshkilik júrip kete almady – «tańdaǵy násip táńiriden» dep, aýlaǵa ketti uiyqtaýǵa. Ishtei qudaiǵa minájat etip-aq jatyp edi, biraq uiyqtai almady: óitkeni tezirek jolǵa shyǵýy da kerek-ti, – munysyz-aq aqshasyn da, altyn ýaqytyn da az joǵaltqan joq-ty, – biraq myna kisilerdi de qatty aiady. «Shamasy, jurttyń bárin birdei jarylqaý múmkin emes bolǵany ǵoi. Sý ákelip berip, bir-bir tilim nan úlestirsem jetpei me dep edim, qarasaishy aqyry ne bolǵanyn! Endi shabyndyǵy men egistik jerin satyp áper. Egistigin satyp ápergen ekensiń, balalarǵa sút bolatyn saýyn siyr, al qojaiyn erkekke baý tasityn at satyp áper. Asyly, baýyrym Elisei Kýzmich, shyrmalǵan jeriń osy shyǵar. Túpki oiyńnyń qazyǵynan airylǵan soń, túk túsinýden qaldyń ǵoi!» Elisei keýdesin kóterip, jastanyp jatqan shekpeniniń qaltasynan múiiz shaqshasyn shyǵardy da, ishki saraiym ashylar ma eken dep, nasybaidy qushyrlana iiskep-aq edi, bolmady: qansha bas qatyrsa da, oiyna eshteńe oralmady. Jolǵa shyǵýy da kerek, myna kisilerdi osylai tastap ketý de obal. Biraq ne isteý keregi jáne báimálim. Shekpenin jumarlap qaitadan basyna jastanǵan ol, taǵy jantaiǵan. Jatty-jatty, áteshterdiń tańǵy aiqaiy da áldeqashan basyldy, sonda baryp kózi iline bastaǵan. Kenet... quddy bireý oiatyp jibergendei boldy. Qarasa, dorbasy arqasynda, asa taiaǵy qolynda, quntiyp kiinip alǵan eken deidi, endi tek qaqpadan shyǵyp ketýi ǵana qalypty. Al, qaqpanyń esigi bir kisi ǵana óterliktei eńkeiińki tur. Ol álgi qaqpadan óteiin dep edi, birdeńe dorbasyn ilip qaldy; ony aǵytam degenshe, shulǵaýy áldenege iligip, sheshilip ketti. Muny qaitadan orai bastaǵanynda, sharbaqtyń bir jeri kiimin taǵy ilip qaldy ma dep edi; sóitse, osy úidegi kishkentai qyz etegine jarmasyp: «Ata, ateke, nan berińizshi!» dep shyryldap júr. Aiaǵyna kózi túsip ketip edi, shulǵaýyna er bala jabysyp alypty; terezeden kempir men úi iesi erkek bularǵa qarap jáne móliedi... Oianyp ketken Elisei ózinen-ózi kúbirlep sóilei bastady: «Áperem erteń shabyndyǵyn da, egistigin de, – dedi ol. –At ta satyp áperem; jańa astyqqa deiin jeterlik undy da, balalarǵa sút bolatyn saýyn siyr da satyp áperem. Áitpese, jer asyp, jeken sý asyp, teńizderdiń arjaǵyndaǵy Aisany izdeimin dep júrgende, júregimdegi Jaratýshyǵa degen jaryq sáýleni joǵaltyp alarmyn. Aldymen, myna baiǵustardy aiaǵyna turǵyzaiyn!» – degen ol, tańǵa deiin endi tas bop uiyqtady.
Tańerteń Elisei erte turdy. Bai mujyqqa baryp, qara bidai egistigin qaitadan satyp aldy, shabyndyqtyń da aqshasyn tóledi. Shalǵy oraqty da qaitaryp (ol da satylyp ketken eken), úige alyp keldi. Qojaiyn erkekti shalǵy salýǵa jiberdi de, ózi mujyqtarmen sóilesýge ketti: máihana iesiniń úii qasynda satylatyn at pen arba turǵanyn bilip, saýdalasyp ony satyp aldy; bir qapshyq undy jáne alyp, arbaǵa tiedi de, endi siyr saýdalaýǵa jóneldi. Kele jatyp, Elisei eki hohlýshkany qýyp jetken. Bul eki qatyn bir-birimen dabyrlai sóilesip keledi eken. Óz tilderinde shúldirlesip kele jatqandardyń sózderine qulaq túrse, bul ekeýi munyń ózi týraly áńgimeni kóiitip kele jatqanyn uqty Elisei.
–Kórdiń be, bul kisini buryn eshkim de tanymaityn; jurttyń bári ony qańǵyp júrgen bireý shyǵar deýshi edi. Áldekimniń úiine sý ishýge kirip, sol úide aialdap qalypty. Qazir munyń álgi úige ne satyp ápergenin kórseń! Tap búginniń ózinde, máihanashydan bir atty arbasymen qosa satyp alǵanyn óz kózimmen kórdim. Mundai adam bu zamanda joq qoi, joq! Tek tańǵalý kerek mundaiǵa.
Buny estigen Elisei, ózin maqtap kele jatqandaryn bildi de, siyr alý degendi endi qoiyp, máihanashyǵa qaityp keldi; attyń aqshasyn tóledi. Ony arbaǵa jekti de, un tiegen kóligimen úige tartty. Qaqpa aldyna kep toqtap, arbadan tústi. Atty kórgen úi ieleri ań-tań. Bul atty biz úshin satyp aldy-aý dep oilap tursa da, aýyzben aitýǵa batpaidy baiǵustar. Áitse de, qojaiyn syrtqa shyǵyp, qaqpany ańqaityp ashyp qoidy.
– Ata-aý, –deidi ózi, – qaidan alyp júrsiń bul atty?!
– E, satyp ala salǵam... – deidi bul. – Arzanǵa berip tur eken. Aitpaqshy, túnde talǵajaý qylýy úshin, bir sheten tolatyn shóp shaýyp, aldyna qoia salarsyń! Sonsoń... anaý qapshyqty da túsirip al.
Qojaiyn atty doǵardy, qapshyqty da qambaǵa apardy, kók balaýsa oryp ákep, shetendi de toltyrdy.
Birazdasyn bári jatýǵa qamdanǵan. Elisei búgin de ádetinshe aýlaǵa ketti jatýǵa; dorbasyn qyzyl ińirden qasyna, – jatar jerine, – ákep qoiǵan.
Túnniń bir ýaǵynda el uiqyǵa ketti.
Osy kezde ǵana Elisei ornynan turyp, sybysyn bildirmesten dorbasynyń aýzyn býdy; aqyryn-aqyryn ǵana aiaq kiimin de kidi; sosyn shekpenin qaýsyryndy da, Efim qaidasyń dep, seriginiń izinen saldy!
VII
Bes shaqyrymdai uzady Elisei. Jaryq túse bastady. Ol bir aǵashtyń túbine otyra qalyp, dorbasynyń aýzyn ashty da, esep-qisap júrgize bastady. Sanasa, aqshasynan 17 s.20 tiyn qalypty. «Já, – dep oilady ol, – bunymen teńizdiń arjaǵyna jete almaspyn. Aisanyń atynan qaiyr surar bolsam, kúnámdi tipti kóbeitip alarmyn. Efim tamyrym bir ózi-aq jeter, men úshin de shyraǵdan qoimas deimisiń. Al, meniń moinymdaǵy paryz, ásili, óle-ólgenshe qalatyn bolar. Jasaǵan Ie jar bola gór – er moinynda qyl arqan shirimes».
Elisei ornynan turyp, arqasyndaǵy dorbasyn yrǵap-yrǵap aldy da, keiin qaitty. Tek tanys-beitanys bireý-mireý kórip qalar dep, álgi shyqqan qystaǵyn alystan oraǵytyp ótti.
Úiine de tez oraldy Elisei. Bara jatqan jolynda Efimniń sońynan myqshyńdap áreń ilesip edi, júris qiyn tigen-di; keiin qaitarynda, Qudai jar bolyp, sharshap-shaldyǵý degendi bilgen joq. Qup-qýnaq kúide, taiaǵyn emin-erkin sermep qoiyp, kúnige 70 shaqyrymdai jerdi artqa tastady da otyrdy.
Sóitip, úiine de jetti-aý Elisei. Kelse, jiyn-terin bitken. Úi-ishi qarttarynyń aman-saý oralǵanyna máz bolyp jatyr; iá, ne istep, ne qoidyń? Joldasyńnan neǵyp airylyp qaldyń? Ilese almasań da, birjolata baryp qaitpadyń ba, nege erte qaittyń úige? – dep suraqty jan-jaǵynan qarsha boratysady. Onyń birine de Elisei jaýap qatqan joq.
– E, Qudai qalamaǵan shyǵar; jol ústinde aqshasyz qalyp, joldasymnan da airylyp qaldym. Ári qarai barǵym da kelmedi sosyn. Qudai aqy, keshire kórińder! – dedi de, qoidy.
Aýysqan aqshany kempirdiń qolyna ustatty. Úi-jaiynyń jaǵdaiyn surap edi, qudaiǵa shúkir, bári jaqsy eken; sharýanyń da bári taptuinaqtai, oiǵa alǵan isteriniń bári oryndalǵan; aýyzbirshilikte, tatý-tátti tirshilik etip jatypty.
Eliseidiń oralǵanyn sol kúni-aq estigen Efimniń urpaqtary da ózderiniń qarttarynyń jai-jaǵdaiyn suramaq bolyp, osy úige kelip jatty. Elge aitqanyn Elisei bularǵa da aitty.
–Senderdiń qarttaryń, dedi ol, – qattyraq ekpindep ketip, ekeýmiz airylysyp qaldyq. Bul – Áýlie Petr kúninen úsh táýliktei buryn-aý deimin. Artynan qýyp jetem be dep em, sol kúnderi aqshamdy joǵaltyp, bir shyrǵalań jailarǵa tap boldym da, ári qarai barýǵa qarajatym bolmai, sol jerden keri qaittym.
Jamaǵat ań-tań: bul bir bylaisha qaraǵanda, aqyldy-aq adam edi, biraq qalaisha mundai keleńsizdik jasady eken; jaqsy nietpen ketti, endeshe dittegen jerine jetpei, aqshasyn jelge shashyp, qaityp kelgeni nesi? Jurt aitty-aitty, artynan bári umytyldy. Ony Eliseidiń ózi de esinen shyǵaryp tastady. Kele, úidiń ishki-tysqy sharýasyna kiristi de ketti: ulymen birge qysqa jeterlik otyn daiarlady, áieldermen birge astyq bastyrysty; qora-qopsynyń jyrtyq-tesigin bitedi; bal aralaryn jiystyryp, on qalypshadaǵy aralardy biylǵy tólimen kórshisine berdi. Satylǵan qalypshalardaǵydan óngen jańa uiashyqtardy kempir jasyryp qalǵysy kelip edi, olardyń qaisysy bos, qaisysyna uia salynǵanyn ózi biletin Elisei, on qalypshanyń ornyna, kórshisine on jeti qalypsha berdi. Sharýasynyń bas-aiaǵy bútindelgen soń, ulyn mal tabýǵa alys jerlerge attandyrdy da, Eliseidiń ózi endi uzaq qys boiy shabata toqýmen, hám bal aralaryna qalypsha jasaýmen ainalysýǵa birjola otyrdy.
VIII
Jappai aýyryp ólgeli jatqan álgi adamdardyń úiine Elisei aialdaǵan kúni Efim joldasyn erteden keshke deiin kútti. Ózi biraz jerge barǵan da, otyrǵan.
Sodan joldasyn ári kútti, beri kútti; arasynda kózi de ilinip ketti, odan oiandy, taǵy biraz otyrdy – joldasy joq. Qarai-qarai kózi taldy. Kún eńkeiip, aǵashtardyń arjaǵyna jasyryndy, – kóriner Elisei joq. «Janymnan ótip ketken joq pa ózi, – dep te bir oilady. – Áldebireýdiń kóligine mingesip-ushqasyp bara jatyp, bálkim, meniń kózim ilinip ketken kezde baiqamai qasymnan óte shyqqan shyǵar. Ái, biraq baiqamaý da múmkin emes-aý. Keń jazyqta kóz jeter jerdiń bári alaqandaǵydai ǵoi! Qairylyp barsam, taǵy bir jaǵymnan ótip ketip júrer me eken?– dep te kúdiktenedi. – Ekeýmiz eki jaqqa ketsek, tipti jaman bolar. Ilgeri kete bereiin, qonalqada bas qosarmyz». Úlken bir aýylǵa kelgen, onbasyǵa jolyǵyp, osyndai da osyndai bir shal kele qalsa, men túsken úige ertip ákelersiń dep ótinip qoidy. Biraq qonalqaǵa da kelmedi. Efim ilgerilei tústi, jol boiy jurttan: «bir jaltyrbas shal kórmedińder me?!» – dep suraýmen boldy. Eshkim kórmepti. Buǵan ań-tań bolǵan Efim, amalsyz bir ózi ári kete bardy. «Bálkim, Odessada, keme ústinde jolyǵyp qalarmyz» dep ózin jubatty da, aqyry bul týraly múlde oilaýdy da qoidy.
Jol ústi bir elkezbe jolyqqan. Shoshaq tóbeli qara barqyt tóbetei kigen, ústinde de, dál sondai uzynetek jeleńi bar, shashyn da ósirip qoia bergen bul kezbe, buryn Afonda da bolǵan eken, bul joly Quddysqa barýdy jón kóripti. Qonalqada bastary qosylyp qalyp edi, sóilese kele, baǵyttary bir bolǵan soń, birge júrýdi qolai kóristi.
Odessaǵa sharshap-shaldyqpai jetken. Úsh táýlik boiy kemeni kútti. Qudaiǵa qulshylyq qylýǵa barmaqshy jurt nópir eken. Jan-jaqtan jiylypty bári. Osy jerde Efim árkimnen taǵy da Elisei týraly surastyryp kórip edi, estigen-bilgen eshkim bolmady.
Sheteldik biletin 5 somǵa rettettirgen Efim, barý-qaitýyna 40 som taǵy tóledi de, jolazyqqa nan men maishabaqty molyraq etip aldy. Kemege júk tieldi, qulshylyq qylýshylardy da osynda ákeldi; qasyndaǵy elkezbemen birge Tarasych ta mindi-aý. Zákir sýyrylyp, jaǵadan jyljyp uzai bergen keme ashyq teńizge shyqty. Bir kún tynysh ta jaily júzip edi; keshkisin jel kóterilip, jańbyr sirkiredi; keme shaiqatylyp, ústin sý shaia bastady. Jurt abyr-sabyr bop, áielder shýlap, úrgedekteý erkekter tyǵylar oryn izdep, keme ústinde júgiris kóbeidi. Efimniń de kóńiline qorqynysh kirgen, biraq syr bermedi: kemege mingennen-aq tambovtyq áldebir shaldarmen qatar edenge jaiǵasyp edi, túni boiy da, kelesi kúni de solarmen birge, dál sol jerde, – árqaisysy óz dorbalarynyń aýzynan tas qyp ustap alǵan kúilerinde, bir-birimen til qatyspastan, – solai otyryp shyqty. Úshinshi táýlikte ǵana teńiz tynshydy. Besinshi kúni bular Tsargradqa da ilikti-aý. Jihankez keibireýler jaǵaǵa shyǵyp, bul kúnde túrikterdiń ieligindegi turǵan Ai-Sofiia ǵibadathanasyn kórip qaitty; Tarasych túsken joq, bar ýaqytyn kemede otyrýmen ótkizdi. Tek appaq aq bólke satyp aldy. Bular bir táýlik turyp, qaitadan ashyq teńizge shyqqan. Jolshybai Smirna-qalaǵa, Aleksandriianyń taǵy bir shaharynyń janyna toqtap, aman-saý Iafa qalasyna da jetti. Qudaiǵa qulshylyq qylýshylardyń bári osy jerde, – Iafada, – kemeden túgel túsiriledi eken: Quddysqa deiingi 70 shaqyrym jerdi ózderi jaiaý júrip ótýleri kerek kórinedi. Kemeden túserde de halyqtyń záresi zár túbine jetti-aý: qurǵyrdyń qabyrǵasy biik eken, sol biikten jurtty júk-múgimen tómendegi qaiyqtarǵa laqtyryp, táiteńdegen ol bar bolǵyrlardyń birine jolaýshylar dál tússe, birinen aýyp túsip, el mashaqatty kóp kórdi; birer kisi sýǵa malshynyp ta qalǵan jaiy bar, biraq bári de qara jerge aman-saý aiaq basty áiteýir. Tabandary jerge tigen soń, jaiaý tartty bári. Úshinshi kún degende, túske taman Quddysqa da aiaq iliktirdi-aý. Qalanyń syrt jaǵyndaǵy, Orys qonalqa úii degen jerge toqtap, biletterin tirkettirip, as-sý iship, qasyndaǵy elkezbemen birge kieli oryndardy aralaýǵa shyqty. Qudai ulynyń tabyty turǵan jerdiń ózine ázirge eshkimdi kirgizbei jatyr eken. Bular patriarhtyń ádariiatyna kelse, qulshylyq qylýǵa kelgenderdiń bárin osy jerge jinap, áielderdi bir bólek, erlerdi bir bólek otyrǵyzyp qoiypty. Bularǵa da aiaq kiimderin sheship, dóńgelene otyrǵandardyń qasyna jaiǵasýǵa ámir etildi. Iyǵyna súlgi salǵan bir monah shyǵyp, jurttyń báriniń de aiaǵyn jýa bastady; jýady da, súrtedi; sosyn bir-bir súiedi. Osylaisha, jurtty tegis ainalyp shyqty. Efimniń de aiaǵyn jýyp, qurǵatyp súrtip, bir súiip qoidy. Bular keshki ǵibadattan, tańǵy minájatqa deiin sonda boldy, duǵalaryn oqydy, áýlielerge arnap shyraq jaǵyp, marqum ata-analarynyń arýaǵyna qaiyr-sadaqa úlestirdi. Sol jerde aýqat ta, sharap ta berildi. Ertesine kúnádan qashyp osy jerge tyǵylǵan Mysyrlyq Máriianyń qujyrasyna bas suqty. Shyraǵdan jaǵyp, dini jol-joralǵylaryn jasady. Ol jerden Ibrahim ádariiatyna barysty. Ibrahim paiǵambar Qudai jolyna ulyn qurbandyqqa shalmaq bolǵan jer – Saýek baýyn da kórdi. Sosyn Ǵaisa paiǵambar Máriia Magdalinanyń kózine bir kórinetin jerge; odan keiin Jaratýshynyń baýyry – Jaqyptyń shirkeýine bardy bular. Osynyń bárin elkezbe ózi kórsetip, qai jerge qansha aqsha tastap otyrý kerektigin de ózi aityp otyrdy. Qonaqúige túski as kezinde oralǵan olar jaqsylap aýqattandy. Sodan, kóz ilindirip almaqqa endi jaiǵasa berip edi, elkezbe ahylap-úhilep, kiiminiń qaltalaryn olai-bulai aqtaryp-tóńkerip, ábigerlendi de qaldy.
–Qaǵyp ketipti, – deidi, – meniń aqsha toly ámiianymdy; jiyrma úsh somym bar edi, – dep qoiady jáne. – Eki tutas ondyq, úsh somy usaq aqshamen.
Qamyqty, qaiǵyrdy elkezbe; ahylady-úhiledi, – biraq amal qansha, – aqyry jatpasqa lajy qalmady.
IH
Efim de uiqyǵa bas qoiǵan; sol-aq eken, bir kúnáharlyq oi arbady da aldy. «Bul elkezbeniń aqshasyn eshkim de qaǵyp ketken joq, –deidi oiy. – Menińshe, aqsha onda tipti bolǵan joq! Barǵan jerimizdiń eshbirinde ol qaiyr-sadaqa bergen emes. Maǵan «barǵan jerimizde sadaqa berip otyr» dedi de, ózi eshkimge tesik tiyn ustatqan joq, sóitip júrip jáne menen bir som surap aldy ǵoi».
Osylai oilaidy da, ile Efim ózin-ózi jazǵyra bastaidy: «Aidaladaǵy bireýdi nege ǵaibattap jatyrmyn osy men?! – deidi ózine-ózi. – Kúná ǵoi munym. Qursyn, jaman oi oilamaiynshy!» – Umyta berip, bul elkezbeniń aqsha kórse kózi jainap ketetini; sondai-aq «ámiianymdy qaǵyp ketipti» degende, áńgimesiniń esh qiyspai turǵany esine túsedi de, «Onda aqsha bolǵan joq! Istep otyrǵanynyń bári – kóz aldaý...» degen álgi oiyna qaita orala beredi.
Tańerteń ekeýi de erte turyp, Qudai ulynyń tabyty qoiylǵan jerge, – Jeksenbilik úlken ǵibadathanaǵa, – minájat etýge bardy. Elkezbe Efimnen qalar emes, bul qaida barsa, ol da sonda barady.
Ekeýi ǵibadathanaǵa da birge keldi. Qarasa, qulshylyq qylýǵa kelgen jamaǵat: orystar da, neshe alýan ózge halyqtar da, – grekter, armiandar, túrikter, shamdyqtar, – bári osy araǵa nópir bop jinalypty. Halyqpen birge Qasietti qaqpaǵa Efim de jaqyndady. Bulardy bir taqýa bastap júrgen. Túrik saqshylarynyń janynan aman-esen alyp ótken ol, bulardy úlken-úlken 9 shyraǵdan janyp turǵan jerge, – Qudaidyń ulyn, iaǵni Qutqarýshyny kergi aǵashtan alyp, jupar iisti maimen sylaǵan jerge, – ertip keldi. Bári-bárin kórsetip te júr, aýyz jappai áńgimelep te júr. Sol jerge Efim de bir shyraǵdan jaǵyp qoidy. Munan soń birneshe monah Efimdi oń qol jaqtaǵy baspaldaqpen joǵaryǵa – Golgofaǵa – bir kezde kergi aǵash turǵan orynǵa ertip aparǵan; bul jerde de duǵa oqyp, Efim minájat etti. Sonsoń olar Efimge myna jerdiń betinen – túý jeti qabat jer astyndaǵy túpsiz tuńǵiyqqa – tamuqqa deiin ketip jatqan, qarańǵy qara qurdym shyńyraý tesikti kórsetti; onan shyǵyp, Ǵaisanyń qol-aiaǵyn kergi aǵashqa qaqqan jerge apardy; budan keiin qasietti súieginiń ústine Ǵaisa paiǵambardyń qany tamshylaǵan – jaryqtyq Adam ǵalaikimsalamnyń tabytyn kórsetken. Munan soń, basyna shomyrttan jasalǵan tikenek táj kigizgende Ǵaisa otyrǵan qara tastyń qasyna keldi; Hristosty sabaǵan kezde, ony bailap qoiyp urǵan baǵanǵa da bardy. Aqyrynda, Efim Hristostyń aiaǵyna bailaityn, eki jerinde tesigi bar tasty da anyq kórgen. Taqýalar taǵy birdeńelerdi kórsetpek bolyp edi, halyq áldenege abyr-jabyr bolyp, sóz tyńdamai qoidy; sodan bári asyǵyp-úsigip, Qudaidyń uly, Qutqarýshynyń tabyty qalǵan úńgirdiń ózine qarai lap berdi. Ózge jurttardyń minájat eter merzimi aiaqtalyp, pravoslavielikterdiń minájat eter mezgili kelgen eken. Halyqpen birge Efim de úńgirge qarai bet aldy.
Ol qasyndaǵy elkezbeden qutylǵysy kelip-aq edi, – óitkeni, álgi týraly kúpirlik oilardan aryla almai-aq qoiǵan, – biraq qańǵybas qasynan qalmai, Qutqarýshynyń tabyty qalǵan jerdegi minájatqa da erip bardy. Bir-birine jaqyn turǵylary kelip edi, jurt úlgertpedi: jan-jaqtarynan qysyp, ilgeri de, keiin de qozǵalýǵa shamalaryn keltirmedi. Efim qaqiyp tur, kózi – aldyńǵy jaqta, minájat etedi-aq, biraq kóńili – alań; ámiianym ornynda ma eken dep, qaita-qaita sipaqtai beredi. Oiy – ekiudai; bir oiy – «osy elkezbe meni aldap júr-aý»,– dese, ekinshi oiy aitady – «ái, ótirik emei, ámiianyn áldekimniń qaǵyp ketkeni ras bolsa, kim biledi, meni de bireý úptep ketip júrer».
H
Osylai turyp-aq Jaratqanǵa jalbarynyp duǵasyn oqyǵan Efim, qarsy aldyna, – Qudai uly, Qutqarýshynyń tabyty qoiylyp, sol tabyttyń jan-jaǵyna 36 shamdal jaǵylǵan shaǵyn shirkeý jaqqa, – jái ǵana kóz salyp turǵan. Sóitip turyp, bir mezgil jurttyń basynan asyra ilgerige nazar salsa, mynaý ne keremet! Álgi shamdaldardyń dál túbinde, shapaǵatty ot janyp turǵan jerde, eldiń eń aldynda: ústinde shuǵa shekpeni bar, basy ainadai jaltyraǵan, kádimgi Elisei Bodrov sekildi bir shal tur. «Oipyrai, Eliseiden aýmaidy eken ózi! – dep bir oilaǵan. – Biraq ol qalai úlgermek munda kelýge?! – dep ile kúmándandy. – Menen buryn qaidan kelsin! Keme bolsa, bizden de bir apta buryn ketip qalǵan-dy. Menen ozyp ketýi múmkin emes. Al, bizdiń kemede ol, sirá, bolǵan joq. Búkil qulshylyq qylýshylardy men ózim tegis aralap shyqqam».
Efimniń osylai oilai bergeni sol edi, álgi shal minájat etip, sájdege bas qoia bastady: áýeli Jaratýshyǵa jalbarynyp alǵa eńkeidi de, sonsoń barsha pravoslavielik jamaǵatqa arnap eki jaǵyna birdei taǵzym etti. Ásirese, shal oń jaǵyna moiyn burǵan kezde, Efim ony jazbai tanydy. Iá, sol – Bodrovtyń ózi; anaý buiralanǵan qaraqońyr saqal, samaiyndaǵy aq, qasy da, kózi de, murny da – barsha keskin-kelbet sonyki. Naq ózi Elisei Bodrovtyń. Joldasyn tapqanǵa Efim qatty qýandy, ári, «apyrmai, qalaisha menen buryn keldi eken!? » dep ań-tań boldy.
– Ái, Bodrov, erim-ai! – dep máz. – Qalaisha sýyrylyp ilgeri ketken! Shamasy, jón biletin bireýge jolyqqan ǵoi, ony aldyńǵy jaqqa aparyp turǵyzǵan da – sol kisi bolar. Shyǵar jerde taýyp alaiyn-ai muny; qasymdaǵy álgi shoshaq tóbeli barqyt tebetei kigen elkezbeni tastap, óz joldasymmen birge júreiin; bálkim, ol meni de aldyńǵy qatarǵa aparar.
Eliseiden airylyp qalmas úshin, Efim ony kózinen tasa etpei baqty. Bir kezde minájat ta aiaqtalyp, nópir halyq japatarmaǵai syrtqa bettegen; jurt iterisip-syǵylysyp, birin-biri basa kóktep ilgeri umtylǵanda, Efimdi de olar qaqpailap, bir shetke shyǵaryp jibergen. Osy kezde: «Ámiianymdy bireý qaǵyp ketken joq pa eken?!» –degen baiaǵy úrei qaitadan záresin ushyrǵany. Qoryqqannan ámiianyn syrtynan alaqanymen basyp alyp, syǵylysqan jurttan sytylyp shyǵýǵa tyrysqan Efim, tek tezirek keńistikke jetýdi ǵana oilaǵan. Osylaisha, jetti-aý keńistikke de; biraq joldasynan kóz jazyp qalǵan ol, endi Eliseidi izdep, sharq urmaǵan jeri qalmady. Ǵibadathananyń ishindegi qujyralar halyqqa lyq tolǵan: bireýleri sol jerde-aq as jep, sharap iship jatsa, endi bireýler sol jerde-aq uiqyǵa ketken; kitap aqtaryp otyrǵandardyń da qaramy az emes – neshe alýan jurt. Biraq Elisei esh jerde joq. Joldasyn taba almaǵan Efim sharshap-shaldyǵyp qonalqaǵa oralǵan. Kelse, qasyndaǵy elkezbe de joq. Sol joǵalǵannan, qarasy múlde óshti; surap alǵan bir somdy da bermesten ketti. Efim japadan jalǵyz qaldy.
Kelesi kúni de ol kemede ózimen birge kelgen tambovtyq shalmen Qutqarýshynyń tabyty qoiylǵan jerge taǵy barǵan. Entelep aldyńǵy qatarǵa jetýge umtylyp-aq edi, biraq nópir halyq taǵy da keshegidei qaqpailap, iterip-syǵyp, shetke shyǵaryp jiberdi; sondyqtan áldebir baǵannyń qasynan ǵana oryn tigen ol, sol jerde turyp-aq Jasaǵan Iege jalbarynýyn bastai bergen. Ilgeri jaqqa kóz salsa, shamdaldardyń túbinde, Qutqarýshynyń tabytynyń tap qasynda, eń aldyńǵy orynda, mihrabtaǵy pop qusap, eki qolyn eki jaqqa jaiyp jibergen Elisei tur, kádimgi taqyr basy ainadai jarqyrap. «Qap, bálem! – dedi Efim. – Muny búgin jibere qoimaspyn». Qasyndaǵylardy itermelep ilgeri jyljyǵan. Ólip-talyp jetse, Elisei joq. Shamasy, shyǵyp ketken sekildi. Úshinshi kúni kelse, Qutqarýshynyń tabytynyń qasynda, – eń kieli orynda, qalyń eldiń kóz aldynda, eki qolyn eki jaqqa jaiyp jiberip, tóbesinde ainalyp júrgen áldenege kózi bailanyp qalǵandai kókke qarap, taǵy da Elisei tur. Taqyr basy jaltyrap shapaq shashady. «Qap, bálem! – dedi taǵy Efim. – Endi airylsam ba senen! Shyǵar aýyzǵa baryp turyp alaiyn! Sol jerde qaitkende de ushyrasarmyz». Efim syrtqa shyqty; ári turdy, beri turdy, tús aýyp ketti. Búkil jamaǵat tarady, Elisei joq.
Alty apta ýaqytyn Quddysta ótkizgen Efim kózdegen jeriniń bárinde de boldy: Vifleemge de, Vifaniiaǵa da bardy, Iordandyda óz kózimen kórdi; «ólsem, osyny kigizip jerler» dep, jańadan satyp alǵan jeidesine Qutqarýshynyń tabyty qasynda mór de basqyzdy; sonsoń shólmek qutylarǵa toltyryp, Iordannyń sýyn; kieli oryndardyń topyraǵyn; shapaǵatty ottyń sharpýy tigen shyraqtar aldy; segiz jerden arýaqtardy eske alý duǵasyn jazyp-hattady; bar aqshasyn jumsap bitkesin, endi elge aman-saý jetsek, osy jarar dedi. Sonymen, Efim elge qaitty. Iafaǵa kelip, kemege mindi; Odessaǵa deiin sý jolymen jetip, úiine qarai jaiaý tartty.
HI
Efim jalǵyz ózi kelgen izimen endi qaityp kele jatyr. Aýlyna jaqyndaǵan saiyn, úidegiler qaitip tirlik qylyp jatyr eken dep, árnárseniń qamy ýaiymdata berdi. «Bir jylda, – deidi oiy, – talai sý aqty ǵoi, onan beri ne zaman. Úi bolýǵa, máselen, ǵumyr boiy tyrysasyń, al onyń alqan-talqan bolýy – qas pen kózdiń arasy. Ulym mensiz sharýasyn shatqaiaqtatyp alǵan joq pa eken? Kóktem biyl qalai keldi? Malymyz qystan kúili shyqty ma? Úidi ózim aitqandai etip sala aldy ma? » Óstip kele jatyp, Efim byltyr ózi Eliseimen airylysqan jerge de kep jetken. Jurt adam tanymastai ózgeripti. Byltyr isherge as tappai, qaqsyp otyrǵan halyq, búginde kúilengen. Eginjailarda astyq bitik shyǵypty. Jurttyń eńsesi kóterilip, qaiǵy-qasiret umytyla bastaǵan. Ótken jyly Elisei aialdap qalǵan álgi bir qystaqqa Efim keshtete jetip edi. Qystaqqa kirgennen-aq, bir úidiń tasasynan appaq aq kóilekti jas qyz júgirip shyǵyp:
– Atai! Atai deiim! Bizdiń úige júrińiz, – dep qiyldy.
Efim júre bermekshi edi, qyz bala jiberer emes; etegine jabysyp, úige qarai tartady, kózi kúlip tur.
Esik aldyna bala kótergen bir áiel shyǵyp edi, ol da qolyp bulǵap:
– Kelińiz, atai! As iship, aýqattanyp, qonyp shyǵarsyz, – dep jatyr.
Efim amalsyz kirdi. «Aitpaqshy, – dep oilady ol, – Eliseidiń de habaryn suraiynshy; umytpasam, sý iship shyǵýǵa ol byltyr tap osy úige bas suqqan syiaqty edi».
Efim úige endi; áiel onyń arqasyndaǵy dorbasyn alyp, beti-qolyn shaiyndyrdy, stol basyna otyrǵyzdy. Sút ákeldi, ishine aq irimshik salǵan samsa men botqany aldyna qoidy. Tarasych raqmetin aityp, dárýishterge iltipat bildiretin adamdardy biraz maqtady.
Áiel basyn shaiqap:
– Bizdiń Qudai jolynda el kezip júrgen adamdarǵa izet kórsetpeýimizge bolmaidy, – degendi aitty. – Óitkeni, qalai ómir súrý kerektiginiń ózin biz dárýishterden uqtyq. Oǵan deiin Qudai-mudai degendi múlde umytyp, el qatarly ómir súrip jatyr edik; Jaratýshy Jabbar Haq sol úshin qaharyn tigip, qatty jazalaǵany sonsha, bárimizdi de ólim haline dýshar etti. Ótken jazda bárimiz de tósek tartyp jatyp qaldyq; ol azdai, jappai ashpyz, ári aýrýmyz. Endi bolmaǵanda óletin edik; Qudai ózi jarylqap, tap myna sizge uqsaǵan bir qariiany tap keltirgeni! Ol sý iship shyqqaly taltúste kelip edi, ólgeli jatqan bizdi kórip, aiap, osynda aialdap qaldy. Ishkizdi, jegizdi, bárimizdi aiaǵymyzǵa turǵyzdy, tipti satylyp ketken jerimizdi qaita áperip, at pen arba da satyp alyp berdi; sóitti de, bir kúni ózi joq bolyp ketti.
Úige bir kempir kirip edi, áieldiń sózin bólip;
– Iá, ózimiz de bilmei qaldyq, – dedi áńgimeni ári jalǵap. – Ol ózi – adam ba, álde Qudaidyń jibergen perishtesi me!? Bárimizdi de jaqsy kórdi, bárimizge de meiirimin tókti; sóitti de, kim ekenin aitpastan, joq boldy da ketti; endi oǵan Qudaidyń shapaǵatyn tilep duǵa qylaiyq desek, aty-jónin de bilmei otyrmyz. Keskini áli kúnge kóz aldymda: áne-mine ólgeli jatqam, bir kezde qarasam, qarapaiym ǵana, jaltyrbas, sharǵa boily bir shal tur; sý iship shyqqysy kelipti. Kúnáhar basym, qaidan bileiin: úi tonap júrgenderdiń biri shyǵar, – dep oilaǵam. Al, onyń istegeni – álgi! Ólgeli jatqan bizdi kórgen boida dorbasyn iyǵynan julyp alyp, mine, myna jerge qoidy, aýzyn sheshti.
– Joq, áje! – dedi, osy kezde áńgimege jas qyz aralasyp. – Ol dorbasyn áýeli myna jerge, – bólmeniń ortasyna,– qoidy, al sákiniń ústine sosyn shyǵardy.
Sol-aq eken, bul úidiń adamdary bir-birimen daýlasyp, álgi shaldyń ne aitqanyn; ne istep, ne qoiǵanyn esterine túsirisip: otyrǵan jeri qaisy? Qaida uiyqtady? Kimge ne dedi? – túgel qaldyrmai táptishtedi.
Tún ishinde qojaiyn-erkek te atpen kelgen; ol da Elisei týraly, onyń bul úide qalai turyp qalǵany jáili biraz áńgime aitty.
– Ol kelmegende óz kúnámizge ózimiz kómilip óletin edik qoi, – dep qaiyrdy ol. – Ómirden kúderimizdi úzip, Qudaiǵa da, adamdarǵa da ábden yza bop, kúiinishpen ketkeli jatqanbyz.
Ol bizdi aiaǵymyzǵa nyq basqyzdy, tek sonyń arqasynda ǵana Qudaidyń bar ekenin bildik jáne jaqsy adamdardyń áli de jer basyp júrgenine bek sendik. Hristos jar bolsyn oǵan! Buryn mal sekildi tirlik etken ekenbiz ǵoi, al ol bizdi adam qyldy.
Bular Efimge ishkizdi, jegizdi, tósegin salyp berdi, sonsoń ózderi de jatty.
Efim de jatyr, biraq uiyqtaǵan joq; oiynan Elisei shyǵar emes; Quddysta úsh ret ony eldiń eń aldynda turǵan jerinen kórgeni esinen ketpei qoidy.
«Mine, ol qai jerde meniń aldyma túsip ketken! – dep oilady. – Meniń minajatym qabyl boldy ma, joq pa – kim bilsin; al, onyń tilegin Qudai qabyl etkeni anyq kórinip tur».
Ertesine úi ieleri Efimmen qoshtasyp, dorbasyn toltyra samsa salyp berip, ózderi jumystaryna ketti; al, Efim saparyn jalǵastyrdy.
HIII
Efimniń jolǵa shyqqanyna dál bir jyl bolǵan eken. Kóktemde elge oraldy.
Úiine kún bata jetken. Kelse, uly úide joq; máihanaǵa ketipti. Sol jerden jutyńqyrap kelgen balasynan Efim jai-jaǵdaidy surai bastaǵan. Baiqasa, ákesi joqta balanyń qatty qajyǵany kórinip tur. Aqshasyn orynsyz kóp jumsaǵan, jumysty betimen jibergen. Ákesi jekip, ursa bastap edi. Bala dóreki sóz aityp, qaiyryp tastady.
– Sen óziń osynsha jumysty qoparsań, kórer edim, –dedi ákesine. – Aidalaǵa kettiń de, bar aqshany ózińmen birge áketkenińmen qoimai, endi kelip maǵan ursasyń.
Jyny kelgen áke, balasyn sabap tastaǵan.
Ertesine Efim Tarasych aýyl aǵasyna baryp, balasy jáili sóilespekshi bolyp edi; jol Eliseidiń aýlasy qasynan ótetin. Esik aldynda Eliseidiń kempiri tur eken, sol amandasyp:
– Salamat pa, balalardyń kindik atasy!? Aman-saý baryp qaittyń ba, jarqynym?! –dep jatyr.
Efim Tarasych kidirdi.
– Qudaiǵa shúkir, – dedi sonsoń, – baryp qaittym; seniń shalyńdy joǵaltyp alyp em, biraq esen-saý kelipti dep estidim ǵoi úige.
Ózi de myljyńdasqandy jaqsy kóretin kempir edi, sairady endi:–Keldi otaǵasymyz! – dedi. – Áldeqashan keldi! Ýspenia meiramynan keiin kóp uzamady-aý deiim. Qudaidyń aman-esen jetkizgenine bárimiz máz bop qaldyq! Ol joq bolsa, úidiń ishi qańyrap qalǵandai kórinedi. Qaryq qylyp jatqan jumysy da joq, árine – qartaidy ǵoi. Biraq osy úidiń bas iesi bolǵan soń, ortamyzda otyrǵanyna bárimiz mázbiz. Ásirese, balasy qandai qýandy deseńizshi! «Ákem joq bolsa – kózimniń nury ketkendei bolam», – deidi. Ol joqta, jarqynym, kóńilimiz qońyltaqsidy da turady. Qaiteiik, jaqsy da kóremiz; aiaimyz da.
– Ózi qazir úide me, joq pa?
– Úide, baýyrym, omartasynda aralardyń uiashyqtaryn qyryp jatqan bolar. Túsimi mol dep otyrǵan. Qudaidyń aralarǵa mundai qýat berip, baldy úiip tastaǵanyn bizdiń shal ómiri kórmepti. «Jaratqan da kisiniń nietine qarap beredi eken ǵoi» dep qoiady ózi. Barsańshy, jarqynym, ol da bir qýanyp qalsyn!
Aýyzúiden ótip, Efim aýla arqyly syrtta júrgen Eliseige barǵan. Omartaǵa kelse, betine ustaǵan tory da, qolyna kigen qolǵaby da joq, bir aq qaiyńnyń túbinde sur shekpendi Eliseii tur. Ánebir kezde, Quddysta, Qudaitaǵalanyń ulynyń tabyty janyńda kórgenindegidei, eki qolyn eki jaqqa jaiyp jibergen; kózi – aspanda; basy ainadai jaltyrap, dál sol Quddystaǵydai tóbeden tóngen kún sáýlesi aq qaiyńnyń japyraqtary arasynan onyń jaltyr basynda qubyla oinaq salady. Al, qujynaǵan altynsary aralar ózdiginen órilgen sary altyn táj sekildenip, onyń basyn qorshai ushyp júr, biraq eshqaisysy ony shaqpaidy. Muny kórgen Efim qalt turyp qalǵan.
Osy kezde:
– Ái, tamyryń keldi ǵoi! – dep Eliseidiń kempiriniń shalyna aiqailaǵan daýsy estildi.
Jalt qaraǵan Elisei serigin kórip, qýanǵannan tamyryna qarai asyǵa qadam basqan; jol-jónekei saqalynyń arasyna kirip ketken bir-jar arany saýsaǵynyń ushymen abailap qana shyǵaryp jiberip kele jatty.
– A-a-al, amansyń ba, tamyr!? Mine, naǵyz azamat degen!... Iá, sátimen baryp qaittyń ba?!
– Aiaǵym bardy ǵoi áiteýir; saǵan arnap Iordan ózeniniń sýyn da ákeldim. Kelip, óziń alyp ket; al, sharshap-shaldyǵyp barǵan eńbegimizge Qudaitaǵala nietimizdi qabyl etti me, joq pa – kim bilsin!
– Já, shúkirlik et, Jaratqan Ie jar bolsyn!
Efim sabyr saqtap sál bógelgen.
– Iá, aiaqtai bardym-aý, – dedi sosyn álgi sózin taǵy qaitalap. – Biraq niet qylyp barǵan – osy meniń ózim be, álde basqa bireý me, osy jeri...
– Qudai biledi-daǵy, tamyr! Qudai biledi ǵoi ony.
– Qaitarda álgi sen aialdap qalǵan úige men de bas suqqam...
Ishi qylp ete qalǵan Elisei, myna sózdi estigende qalbalaqtady da qaldy:
– Qudai isi ǵoi ol daǵy, tamyr! Qudai isi ǵoi...– dei berdi abdyrap. – Al, endi neǵyp turmyz!? Ishke kirmeisiń be? Kirseishi úige, bal ákeleiin.
Áńgimeni basqa arnaǵa buryp jibergen Elisei, endi úi-jaiynyń kór-jerin sóz etip, qaidaǵy joqty termelei jónelgen.
Efim qinala kúrsindi; sonsoń álgi úidegi adamdar týraly da, óziniń muny Quddysta qalaisha úsh ret kórgeni jáili de, Eliseige endi eshteńe aitqysy kelmei qaldy. Óitkeni, bu tirlikten aqiretke attanyp ketkenshe, árkim óz moinyndaǵy adamshylyq qaryzyn tóńiregindegi jurtqa degen janashyrlyǵymen, hám jaqsy ister jasaý arqyly ǵana óteýi kerektigi – Qudaitaǵala ár qulynyń jeke ózine júktegen mindet ekenin, ol endi ǵana paiymdaǵan edi.
Lev TOLSTOI
Tárjimalaǵan
Qajyǵali MUHANBETQALIULY
"Juldyz" jýrnaly
