قحر پرەزيدەنتٸ شي جينپيڭ (قازاقشا وسىلاي جازىلاتىن اتتى ورىسشا سي تسزنپين دەپ جازعاندارعا تاڭ قالماۋ مٷمكٸن ەمەس) 2013 جىلدى استانا ساپارى كەزٸندە ازييا مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاريحي ساۋدا جولى “جٸبەك جولىن” جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ “بٸر بەلدەۋ – بٸر جول” جوباسىن ەلەمگە پاش ەتكەن ەدٸ. قىتايمەن ورتالىق ازييا, رەسەي, ەۋروپا مەن افريكانى بايلانىستىراتىن بۇل جوبا 60 مەملەكەتتٸ, 4,5 ميلليارد ادامدى قامتۋدا. وسى ەلدەردٸڭ جالپى ەكوناميكالىق ەلەۋەتٸ 21 تريلليون دوللار كٶلەمٸندە.
كەيبٸر ماماندار 21 عاسىردىڭ ەڭ ٸرٸ دامۋ جوباسى دەپ جوعارى باعالاعان بۇل يدەيا بۇرىنعى جٸبەك جولى بويىنداعى بٷكٸل ەلدەردٸ ەلەڭ ەتكٸزدٸ. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپىنان دا قولداۋ تاپقانى بارشاعا بەلگٸلٸ.
الايدا قىتايداعى قازاقتاردىڭ تٸلٸنە, دٸنٸنە تٸپتٸ اتامەكەنمەن بايلانىستارىنا قىسىم جاسالىپ جاتقانى جٶنٸندە سوڭعى ۋاقىتتارى جيٸلەپ كەتكەن حابارلار بۇل جوبا تۋرالى تولقۋ-تەبرەنٸستەردٸ سۋ سەپكەندەي سٶندٸرٸپ جاتقان سىڭايلى. مۇنداي اقپاراتتار شي جينپيڭنٸڭ ساياساتى “بٸر بەلدەۋ - بٸر جول” ەمەس, “ٶزگە ۇلتتاردى بەلدەپ باسىپ جويۋ ساياساتى ما?” دەگەن كٷدٸكتەردٸ تۋعىزا باستادى. ٶزٸنٸڭ ستراتەيالىق ەرٸپتەسٸ جەنە “بٸر بەلدەۋ - بٸر جول” جوباسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى سەرٸكتەسٸ قازاقستانمەن بايلانىس ورناتقان ٶزٸنٸڭ ەتنيكالىق قازاق ازاماتتارىنا جەڭٸلدٸك كٶرسەتٸپ قولداۋدىڭ ورنىنا قىسىم جاساپ كەدەرگٸلٸك كەلتٸرٸپ وتىرعانى ايتىلۋدا. تٸپتٸ گازەتتەر قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەن قىتاي قازاقتارىنىڭ سول ەلدە قالعان تانىس-تۋىستارىنىڭ جەنە قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ قايتا بارعان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ “ساياسي تەربيە” ناۋقانىنان قىسىم كٶرٸپ, “قاماۋعا الىنىپ جاتقانىن” العا تارتۋدا.
سونىمەن قاتار 4 قالا, 24 اۋدان 150-گە تارتا اۋىلى بار ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنداعى 1 ملن 600 مىڭ قازاققا 2000 جىلعا دەيٸن ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن قىتاي ٷكٸمەتٸنٸن سوڭعى جىلدارى تىرناعىن باتىرىپ دٸنٸنەن بەزدٸرٸپ, تٸلٸنەن ايىرىپ قىتايلاندىرۋعا كٷش جۇمساعانى اتالىپ ٶتٸلۋدە. اتاپ ايتقاندا, ونداعى 1000-عا تارتا قازاق تٸلدٸ مەكتەپ جابىلىپ قىتاي تٸلدٸ مەكتەپتەرگە قوسىلعان. جوعارى وقۋ بٸتٸرٸگەن قازاقتىڭ ۇل مەن قىزدارىنا جۇمىس تۋعان قالالارىندا ەمەس, قىتايلاندىرۋعا جاعداي جاساۋ ٷشٸن قىتايدىڭ ٸشكٸ قالالارىندا ۇسىنىلۋدا. ولاردىڭ ەتنيكالىق قىتايلارمەن ٷيلەنۋٸنە دە ىنعايلى جاعداي جاسالۋدا. سونىمەن بٸرگە قازاقتاردىڭ مۇسىلمانشىلىق عيباداتتارىن ورىنداۋىنا دا تيىم-شەكتەر كٷن سايىن قاتايتىلۋدا ەكەنٸ العا تارتىلۋدا. مۇسىلمانشىلىقتىڭ نەگٸزگٸ پارىزدارى ناماز وقۋعا, ورازا ۇستاۋعا, مەشٸتكە بارۋعا تىيىم سالىنىپ جاتىر ەكەن. تٸپتٸ, 19 جاستاعى بٸر ستۋدەنت قىزدىڭ ۇيالى تەلەفونىنان قۇران تابىلعانى ٷشٸن تۇتقىندالعانى ايتىلدى.
قىتاي جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ورىندارى وسىنداي ٶرەسكەل شارالارىنا لاڭكەستٸك پەن دٸني ەسٸرەشٸلدٸككە قارسى كٷرەستٸ جەلەۋ ەتۋدە. راس, وسىنداي كٷرەستٸ تەك قىتاي ەمەس, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ, تٸپتٸ مۇسىلمان ەلدەرٸ دە جٷرگٸزٸپ جاتىر. بٸراق ونىڭ جولى بٷكٸلدەي مۇسىلماندىق عيباداتتارعا تيىم سالۋ ەمەس. دٸني ەسٸرەشٸلدٸك پەن قاراپايىم ادامنىڭ دەستٷرلٸ مۇسىلمانشىلىعىن ايىرا بٸلۋ كەرەك. ەگەر قىتايدا مۇنى اجىراتا الاتىن ماماندار جوق بولسا, وندا مۇسىلمان ەلدەردەن كٶمەك سۇراۋى قاجەت. ەيتپەسە بۇل قازاقتاردى قاساقانا دٸنٸنەن بەزدٸرۋ شاراسى رەتٸندە قازاقستاندا دا, ٶزگە مۇسىلمان ەلدەرٸندە دە تەرٸس باعالانباق. سوندا بۇل جالپى حالىق سانى 1,5 ميللييارتتان اساتىن ەلەم مۇسىلماندارىنىڭ دا, دٸن بوستاندىعىن ادامي قاق-قۇقىقتاردان سانايتىن ٶزگە حالىقتاردىڭ دا نارازالىعىن تۋدىرماي قويمايدى.
قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 2-3 عاسىرلاردان باستالىپ زامانىمىزدىڭ 16-17 عاسىرلارىنا دەيٸن جالعاسقان تاريحي جٸبەك جولىنىڭ تەك تاۋار الماسۋىن قامتاماسىز ەتۋدەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رۋحاني قاجەتتٸلٸكتەن دە تۋىنداعانىن ەسكەرگەنٸ جٶن. بۇرىنعى جٸبەك جولى شىعىس ٶركەنيەتٸنٸڭ باتىسقا, باتىس ٶركەنيەتٸنٸڭ شىعىسقا تارالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸپ ادامزاتتىڭ بٷگٸنگٸ دامۋ دەڭگەيٸنە جەتۋٸنە نەگٸز بولعان. ەلەم حالىقتارى ەرتٷرلٸ دٸني, ەدەبي, مەدەني جەنە ساياسي ويلارىن ەركٸن الماسىپ عىلىم مەن مەدەنيەتتە ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزگەن.
نەگٸزٸندە ساۋدا-ساتتىق ەركٸندٸكتٸ سٷيەدٸ. ەركٸندٸك, سەنٸم جەنە ەدٸلەتتٸلٸك بولماعان جەردە دامۋ دا بولمايدى, شارۋاشىلىق تا گٷلدەنبەيدٸ. بٷگٸن ەلەمنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنداعى ەكونوميكالىق ەلٸ اقش سوڭعى ۋاقىتتارعا دەيٸن ەركٸندٸكتەر جەنە مٷمكٸنشٸلٸكتەر ەلٸ دەگەن اتاققا يە بولىپ كەلگەن ەدٸ. ەندٸ ونىڭ ورنىنا بٸرٸنشٸ ەل بولۋدى ارمانداپ وتىرعان قىتاي ەلٸ راس ەكونوميكالىق تۇرعىدان ودان وزۋ ەلەۋەتٸ بولعانىمەن رۋحاني جەنە مەدەني جاقتان ودان ەلدەقايدا ارتتا تۇرعانى بايقالىپ وتىر. قۇستىڭ ەكٸ قاناتى بولعانىنداي, تاريحي جٸبەك جولىنىڭ دا ماتەريالدىق جەنە رۋحاني ەكٸ قاناتىمەن دەرلٸك ەكٸ مىڭ جىل ادامزات يگٸلٸگٸنە قىزمەت ٸستەگەنٸن ەسكەرٸپ قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ ادامي قۇندىلىقتاردى كٷشەيتۋگە مەن بەرگەنٸ دۇرىس بولار ەدٸ. ەيتپەسە ونىڭ “بٸر بەلدەۋ - بٸر جول” اتتى جوباسىنىن كٶزدەگەن ماقساتقا جەتپەي سەتسٸزدٸككە ۇشىراۋى عاجاپ ەمەس.
قورىتا ايتقاندا, بٷگٸنگٸ تەحنيكا مەن عىلىمنىڭ دامۋدىڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكەن جاھاندانۋ كەزٸندە ەشبٸر ەل ٶزٸندەگٸ ازشىلىقتا قالىپ وتىرعان ۇلتتاردىن تٸلٸن, دٸنٸن جەنە مەدەنيەتٸن جابايى ٶكتەم جولدارمەن جويا المايدى. قىتاي دا قانشا قىسىم جاساسا دا, ٶزٸندەگٸ ەتنيكالىق قازاقتاردى ۇلتتىق بولمىسىنان اجىراتا الماق ەمەس. قايتا ٶزٸنٸڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحىندا العاش رەت جاھاندىق بٸر جوباعا جەتەكشٸلٸك ەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرگەن “بٸر بەلدەۋ - بٸر جول” باستاماسىنىڭ سەتسٸزدٸككە ۇشىراپ, قۇلدىرۋىنا سەبەپ بولادى. سوندىقتان ٶزٸندەگٸ ۇيعىر, قازاق, دٷنگەن سىندى مۇسىلمان جەنە ٶزگە ازشىلىقتاردىڭ ادامي قاق-قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋٸ سول ازشىلىقتاردان كٶرٸ ەڭ الدىمەن ول جوبانىڭ باياندى كەلەشەگٸ ٷشٸن قىتايعا قاجەت.
ەبدٸۋاقاپ قارا
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ميمار سينان كٶركەم ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى
