قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومدى ٶلكەسٸندەگٸ قايتا تەربيەلەۋ ورتالىقتارىنداعى ادامداردىڭ سانى الداعى ۋاقىتتا قىسقارادى. بۇل تۋرالى ٷرٸمشٸدە جۋرناليستەرمەن ٶتكەن كەزدەسۋدە وسى ٶلكەنٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسى شوحرات زاكير مەلٸم ەتتٸ, دەپ حابارلايدى Sputnik قىتاي.
كەزدەسۋ شەتەلدٸك باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر ٶلكەسٸنە ساپارى بارىسىندا ٶتكەن. قىتاي بيلٸگٸ العاش رەت جۋرناليستەرگە "تەربيە ورتالىقتارىندا" بولىپ, جۇمىسىمەن تانىسۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. قىتايدا بۇل ۇيىمدى يسلام ەكسترەميزمٸنٸڭ ىقپالىنا تٷسكەندەرگە كەسٸپتٸك-بٸلٸكتٸلٸك بٸلٸم بەرۋ جەنە وقىتۋ ورتالىقتارى دەپ اتايدى.
"وقۋ ورتالىقتارىندا بٸر ميلليون ادام بار دەپ ايتادى. ادام شوشىتارلىق سان. بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا بٸر ميلليون ادامنىڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس, بۇل ويدان شىعارىلعان. بٸز ولاردى قالاي اسىراۋشى ەدٸك? ورتالىقتا تۇرۋ, بٸلٸم الۋ تەگٸن. ال بارلىعى شىڭجاڭدا 20 ميلليون حالىق تۇرادى. ورتالىقتا وقيتىندار كەلٸپ-كەتٸپ جاتادى. بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدە ناقتى ساندار جوق, ول كٷندە ٶزگەرٸپ وتىرادى. سوندىقتان باسقا بٸرەۋ ورتالىقتاعى ادامداردىڭ سانى تۋرالى قالاي ايتا الادى? بۇدان بٶلەك, الداعى ۋاقىتتا وقىتۋ ورالىقتارىندا ادام سانى ازايادى. بۇل جەردەگٸ وقىتۋ پروتسەسٸنٸڭ دە اياقتالاتىن كەزٸ بولادى", — دەدٸ شوحرات زاكير باق ٶكٸلدەرٸنە.
ول ٶز سٶزٸندە وقۋ ورتالىقتارى قىزمەتٸنٸڭ ماقساتىن تٷسٸندٸردٸ. ايتۋىنشا, بۇل جەردە زاڭ, رەسمي اۋىزشا جەنە جازباشا تٸل, ارنايى ەڭبەك داعدىلارى وقىتىلادى. بۇدان بٶلەك, وقۋ ورتالىقتارىنداعى ازاماتتاردىڭ مەدەني دەڭگەيٸن ٷنەمٸ ارتتىرۋ ارقىلى ەكسترەميستٸك كٶزقاراستى تٷپ-تامىرىمەن جويۋ جەنە ولاردى قازٸرگٸ زامانعى ٶركەنيەتتٸ قوعامعا ارالاستىرۋ مٸندەتٸ قويىلعان. شەنەۋنٸك وقۋ ورتالىقتارى ادامنىڭ قۇقىعىن شەكتەۋدٸ كٶزدەمەيدٸ دەپ سەندٸردٸ. شىڭجاڭ-ۇيعىر ٶلكەسٸنٸڭ ٷكٸمەتٸ بۇعان كٶز جەتكٸزگٸسٸ كەلەتٸن كەز كەلگەن حالىقارالىق ۇيىمدى قابىلداۋعا دايىن.
"قىتاي – بۇۇ-نىڭ زاڭدى مٷشەسٸ, ۇيىمنىڭ جارعىسىن قاتاڭ ساقتايدى جەنە ادام قۇقىعىن ساقتايتىن ەلەمدٸك مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ قالادى. 2018 جىلى شىڭجاڭ ٶكٸلدەرٸ بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىعى تاقىرىبىنا ارنالعان شارالارىنا قاتىسىپ, جۇرتتى ٶڭٸردەگٸ احۋالمەن تانىستىردى. بٸز بۇۇ قۇرىلىمىنداعى كەز كەلگەن ۇيىم مەن باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ شىڭجاڭداعى جاعدايمەن تانىسۋعا دەگەن نيەتٸن قۇپتايمىز. تەك شىنايى فاكتٸلەرگە نەگٸزدەلگەن وبەكتيۆتٸلٸككە ٷمٸتتەنەمٸز", — دەدٸ شوحرات زاكير.
شۇاا باسشىسى قىتاي شىڭجاڭداعى ادام قۇقىعى تاقىرىبىن ەلدٸڭ مٷددەسٸنە, تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا زييان كەلتٸرۋ ماقساتىندا پايدالانۋ ەرەكەتٸن قۇپتامايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
بۇۇ-نىڭ نەسٸلدٸك كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ كوميتەتٸنٸڭ ساراپشىسى گەي ماكدۋگالل ٶتكەن جىلدىڭ تامىزىندا شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومدى ٶلكەسٸندەگٸ تەربيە ورتالىقتارىندا 1 ميلليونعا دەيٸن ۇيعىر مەن باسقا مۇسىلمانداردىڭ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن مەلٸم ەتكەن ەدٸ. وسىدان كەيٸن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى بويىنشا كوميتەتٸ قىتايدان شىڭجاڭعا باقىلاۋشىلاردى كٸرگٸزۋدٸ تالاپ ەتتٸ. كەيٸن بٸرقاتار مەملەكەتتٸڭ ديپلوماتتارى شىڭجاڭ ٶلكەسٸنە بارىپ, كەسٸپتٸك-بٸلٸكتٸلٸك بٸلٸم بەرۋ جەنە وقىتۋ ورتالىقتارىندا بولعان.
قىتايداعى قازاقتاردىڭ مەسەلەسٸ
قىتاي بيلٸگٸ شىڭجاڭداعى قازاقتارعا قىسىم كٶرسەتۋدە دەگەن ەڭگٸمە قازاقستاندا 2017 جىلدىڭ سەۋٸرٸنەن كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. استانادا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا گەرمانييادان كەلگەن قازاق نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قىتايدا قانداستاردىڭ قۇقىقتارى تاپتالىپ جاتقانىن العاش جەتكٸزگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى بۇل جاعدايدان حابارسىز ەكەنٸن ايتىپ, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە مەسەلەنٸڭ انىق-قانىعىن انىقتاۋدى تاپسىرعان ەدٸ.
وسىدان كەيٸن قىتايدا قيىندىققا تاپ بولعان ەتنيكالىق قازاقتار تۋرالى ەڭگٸمە كٶبەيدٸ. قازاقتاردىڭ دٸني قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋٸ, شەتەلگە شىعۋ ٷشٸن تٶلقۇجات بەرٸلمەۋٸ, ورالمان قۇجاتتارىن قولىنا العان ادامداردى ونى قايتادان تاپسىرۋعا مەجبٷرلەۋ, "ساياسي لاگەرلەرگە" قاماۋ تۋرالى اقپاراتتار تارادى.
حالىقارالىق ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارى مەن ەلەمدٸك باسپاسٶز دە قىتايداعى "ساياسي لاگەرللەر" تۋرالى جيٸ جازدى. ال قىتاي بيلٸگٸ تەربيە ورالىقتارىنداعى قىسىم كٶرسەتۋ مەن قۋدالاۋ تۋرالى سٶزدەردٸ جوققا شىعارىپ كەلەدٸ.
